Nadciśnienie tętnicze - objawy, przyczyny, leczenie, dieta

2019-10-10 11:19 Monika Majewska

Nadciśnienie tętnicze to podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi powyżej granic normy. Objawy nadciśnienia we wczesnym etapie choroby są niezauważalne lub mało charakterystyczne, jednak mimo to należy je znać. Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka nadciśnienia tętniczego? Jak rozpoznać jego objawy? Na czym polega leczenie nadciśnienia?

Nadciśnienie to podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi powyżej granic normy. Nadciśnienie tętnicze można rozpoznać, jeśli średnie wartości ciśnienia tętniczego (wyliczone co najmniej z dwóch pomiarów dokonanych podczas co najmniej dwóch rożnych wizyt u lekarza), są równe lub wyższe niż 140 mm Hg dla ciśnienia skurczowego i/lub 90 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego. To idealne ciśnienie wynosi 120/80 mm Hg.

Spis treści

  1. Nadciśnienie tętnicze - objawy
  2. Nadciśnienie - klasyfikacja nadciśnienia tętniczego
  3. Nadciśnienie - przyczyny
  4. Jakie czynniki wywołują nadciśnienie?
  5. Nadciśnienie tętnicze - diagnostyka
  6. Kiedy i jak często powinno się mierzyć ciśnienie?
  7. Nadciśnienie tętnicze - dieta
  8. Nadciśnienie tętnicze - jak mu zapobiec?

Nadciśnienie  tętnicze jest  chorobą cywilizacyjną i pozostaje najważniejszym czynnikiem ryzyka przedwczesnej śmierci na całym świecie. Wysokość ciśnienia tętniczego wykazuje związek ze śmiertelnością i zapadalnością na choroby układu krążenia (zawał serca, udar mózgu, niewydolność serca, choroba tętnic obwodowych), niewydolność nerek.

Dane z ostatnich 20 lat wskazują na wzrost rozpowszechnienia nadciśnienia tętniczego w Polsce. Według badania NATPOL 2011 rozpowszechnienie nadciśnienia tętniczego wśród osób w wieku 18-79 lat wzrosło w ciągu 10 lat z 30 do 32 proc., czyli do około 9 milionów osób.1

Nadciśnienie tętnicze - objawy

Jednak niezależnie od przyczyny nadciśnienie tętnicze przez wiele lat przeważnie nie daje żadnych objawów. Czasem zaś występują objawy, które mogą pojawiać się także przy innych schorzeniach, dlatego nazywa się je niespecyficznymi dla nadciśnienia tętniczego.

Można jednak przyjąć, że im więcej takich objawów obserwujesz u siebie, tym większe jest prawdopodobieństwo, że cierpisz na nadciśnienie tętnicze:

Warto zatem sprawdzać, czy ciśnienie jest w normie, bo gdy objawy zaczną się na siebie nakładać, może być zbyt późno na zniwelowanie strat, jakie z tego powodu poniósł organizm.

Nadciśnienie - klasyfikacja nadciśnienia tętniczego

CIŚNIENIE TĘTNICZE

Ciśnienie tętnicze skurczowe (mm Hg) Ciśnienie tętnicze rozkurczowe (mm Hg)
Optymalne <120 <80
Prawidłowe 120—129 80—84
Wysokie prawidłowe 130—139

85—89

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE

Ciśnienie tętnicze skurczowe (mm Hg) Ciśnienie tętnicze rozkurczowe (mm Hg)
Stopień 1 (łagodne) 140—159 90—99
Stopień 2 (umiarkowane) 160—179 100—109
Stopień 3 (ciężkie) ≥180 ≥110
Izolowane skurczowe ≥140 <90

Nadciśnienie - przyczyny

U około 95 proc. chorych na nadciśnienie rozpoznaje się jego pierwotną postać. Oznacza to, że nie można w sposób jednoznaczny ustalić przyczyny nadciśnienia tętniczego, ani jej usunąć.

U pozostałej części pacjentów z nadciśnieniem tętniczym można ustalić jego przyczynę - jest to choroba, której jednym z objawów może być podwyższone ciśnienie  tętnicze. W takim przypadku rozpoznaje się wtórne nadciśnienie tętnicze.2

Częste przyczyny nadciśnienia wtórnego Rzadkie przyczyny nadciśnienia wtórnego

Oprócz nadciśnienia pierwotnego i wtórnego wyróżnia się także nadciśnienie tętnicze oporne, które definiuje się jako ciśnienie krwi utrzymujące się powyżej wartości docelowych pomimo jednoczesnego stosowania 3 leków hipotensyjnych z różnych grup (najlepiej, by jednym z nich był diuretyk) w optymalnych dawkach.

Wyróżnia się również nadciśnienie tętnicze złośliwe. Jego cechą charakterystyczną jest to, że w szybkim tempie doprowadza do niewydolności wielu narządów (w tym serca i mózgu), co jest stanem zagrożenia życia. Istnieje także "nadciśnienie białego fartucha(zespół białego fartucha) rozpoznaje się przy podwyższonych wartościach ciśnienia tętniczego na terenie placówki medycznej, podczas gdy pomiary przeprowadzane poza nią pozostają w granicach ustalonych za prawidłowe.

Uważa się, że w rozwoju tego zjawiska istotną rolę odgrywa reakcja lękowa, będąca wynikiem obecności personelu medycznego podczas badania  ciśnienia tętniczego.

Jakie czynniki wywołują nadciśnienie?

Źródło: x-news.pl/Dzień Dobry TVN

Zdaniem eksperta
dr n. med. Barbara Grzechocińska, ginekolog położnik, adiunkt I Katedry i Kliniki Położnictwa i Ginekologii WUM

Nadciśnienie w ciąży

Cierpię na nadciśnienie tętnicze pierwotne. Jestem teraz w w 24 tygodniu ciąży. Obecnie przyjmuję leki, w związku z tym ciśnienie utrzymuje się w normie. Obawiam się jednak porodu, ponieważ stres i duży wysiłek fizyczny powodują u mnie duży wzrost ciśnienia. Czy w moim przypadku lepszy jest poród naturalny czy też cesarka?

Dr n. med. Barbara Grzechocińska ginekolog - położnik, endokrynolog: nadciśnienie tętnicze dobrze wyrównane nie jest wskazaniem do cięcia cesarskiego, jest natomiast wskazaniem do znieczulenia porodu. Każda operacja (w tym cięcie cesarskie) stanowi większe zagrożenie wystąpieniem poważnych powikłań niż poród drogami natury.

Natomiast wskazaniem do cięcia cesarskiego jest bardzo wysokie, nie poddające się leczeniu ciśnienie tętnicze. Jest kilka poważnych powikłań nadciśnienia tętniczego w ciąży. Najczęściej zdarzają się one u kobiet, które nie wykonują badań kontrolnych i nie są leczone. Nie można więc ani wcześnie rozpoznać ryzyka wystąpienia powikłań ani im zapobiec.

Radziłabym więc stosować się do zaleceń lekarza prowadzącego, zwracać uwagę na wszystkie niepokojące objawy i informować o nich lekarza, a na pewno zostaną podjęte odpowiednio wcześnie działania zapobiegające wystąpieniu powikłań.

Nadciśnienie tętnicze - diagnostyka

Podstawą rozpoznania nadciśnienia tętniczego jest prawidłowo wykonany pośredni gabinetowy pomiar ciśnienia tętniczego. Jak wspomniano, nadciśnienie tętnicze można rozpoznać, jeśli średnie wartości ciśnienia tętniczego (wyliczone co najmniej z dwóch pomiarów dokonanych podczas co najmniej dwóch rożnych wizyt u lekarza), są równe lub wyższe niż 140 mm Hg dla ciśnienia skurczowego i/lub 90 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego.

Sprawdź: Prawidłowe ciśnienie krwi. Jak prawidłowo mierzyć ciśnienie w domu?

Każdy pacjent w chwili postawienia rozpoznania nadciśnienia tętniczego powinien przejść pełne badanie kliniczne obejmujące dokładne zebranie wywiadu, badanie przedmiotowe oraz wskazane testy laboratoryjne i inne badania diagnostyczne.1

U każdego pacjenta należy przeprowadzić pełne badanie przedmiotowe ze szczególnym zwróceniem uwagi na wykrywanie patologii wskazujących na nadciśnienie wtórne oraz obecność powikłań narządowych. Należy odnotować masę ciała, wzrost pacjenta oraz obliczyć wskaźnik masy ciała (badanie powinno uwzględniać pomiar obwodu talii).

Wśród badań dodatkowych należy wyróżnić:

  • podstawowe (konieczne do wykonania u każdego chorego z nadciśnieniem tętniczym) - morfologię krwi, stężenie glukozy na czczo, stężenie sodu i potasu, stężenie cholesterolu całkowitego, frakcji HDL i LDL oraz triglicerydów, stężenie kreatyniny i oszacowanie wielkości filtracji kłębuszkowej, stężenie kwasu moczowego, badanie ogólne moczu i ocena albuminurii, elektrokardiogram
  • rozszerzone (wykonywane u chorych, u których elementy wywiadu, badania przedmiotowego lub badań dodatkowych podstawowych wskazują na konieczność poszerzenia diagnostyki. Badania rozszerzone obejmują m.in. echokardiograficzne badanie serca, USG tętnic szyjnych i nerkowych, ocenę albuminurii
  • specjalistyczne - mają na celu wykrycie niektórych powikłań narządowych (np. rezonans magnetyczny u osób z podejrzeniem encefalopatii nadciśnieniowej), zwykle są konieczne dla ustalenia lub wykluczenia wtórnych postaci nadciśnienia tętniczego

Czytaj też:

Nadciśnienie tętnicze - leczenie

U wielu chorych wystarczy sama zmiana stylu życia - bez przyjmowania leków - do osiągnięcia zadowalających wartości ciśnienia tętniczego. Wszyscy - poza chorymi z nadciśnieniem tętniczym ciężkim (ciśnienie skurczowe ≥ 180 mm Hg; ciśnienie rozkurczowe ≥ 110 mm Hg), u których od razu należy włączyć leki - powinni przez kilka miesięcy stosować leczenie niefarmakologiczne. Pojęcie niefarmakologicznego leczenia nadciśnienia obejmuje:3

  • walkę z otyłością i nadwagą
  • odpowiednią dietę z obniżoną zawartością soli (ograniczenie spożycia soli do 4,35-6 g/dobę powoduje przeciętny spadek ciśnienia tętniczego o 2-8 mm Hg)
  • podjęcie aktywności fizycznej (regularna aktywność fizyczna pozwala obniżyć ciśnienie tętnicze o 4-9 mm Hg)
  • zaprzestanie palenia tytoniu
  • zmniejszenie spożycia alkoholu
  • walkę ze stresem

Leczenie nadciśnienia tętniczego trwa do końca życia.

Gdy mimo wprowadzenia odpowiednich zmian stylu życia nie możesz osiągnąć zaplanowanego obniżenia ciśnienia  konieczne okazuje się przyjmowanie tabletek. Lekarze dzielą leki przeciwnadciśnieniowe na kilka typów, zależnie od sposobu lub miejsca ich działania w organizmie człowieka.3

  • leki moczopędne (inna nazwa to diuretyki)
  • beta-blokery
  • inhibitory konwertazy angiotensyny (w skrócie IKA)
  • leki blokujące kanały wapniowe (inaczej: antagoniści wapnia)
  • alfa-blokery
  • leki bezpośrednio rozszerzające naczynia, tak zwane wazodylatatory
  • leki działające na centralny układ nerwowy

Leki każdego z powyższych typów w podobnym stopniu obniżają wartości ciśnienia, ale decyzję, który z nich zastosować, zawsze podejmuje lekarz.

#TOWIDEO Domowe sposoby na obniżenie ciśnienia

Zdaniem eksperta
dr n. med. Krystyna Knypl, internista

Czy można przestać brać leki na nadciśnienie?

Od roku biorę tabletki na nadciśnienie, które miałam prawdopodobnie na tle nerwowym. Teraz jestem już spokojna, bo powód moich nerwów zniknął. Mam aparat do mierzenia ciśnienia, robię to zawsze rano i od paru tygodni moje ciśnienie jest na poziomie 120/80. Mam 48 lat. Proszę napisać, czy dalej muszę brać leki na nadciśnienie, skoro już go nie mam? Czy podwyższony puls jest objawem jakiejś choroby?

Dr Krystyna Knypl, internista: Przedstawione dane wskazują jedynie na to, że jest Pani prawidłowo leczona, skoro ciśnienie jest 120/80 – ale nie na to, że nadciśnienie ustąpiło. Trwałe ustąpienie nadciśnienia może wystąpić jedynie w bardzo rzadkich przypadkach – na przykład gdy jego przyczyną jest zwężenie tętnicy nerkowej i zostanie to zwężenie usunięte operacyjnie. Ponad 95-97 proc. ludzi ma nadciśnienie pierwotne, które nie ustępuje na trwałe. Wiadomo, że po odstawieniu leków w przypadku nadciśnienia pierwotnego dochodzi zawsze do nawrotu choroby –po około roku od odstawienia leków zwykle większość ludzi ponownie musi wracać do przyjmowania tabletek. Ponieważ ma Pani 48 lat, należy brać pod uwagę fakt, że powoli zaczynają się zmiany w profilu hormonalnym, które będą sprzyjały wzrostowi ciśnienia krwi. Jeżeli jest podwyższone tętno, to oznacza, że sytuacja w obrębie układu krążenia nie jest stabilna. Tak więc próbując odstawić tabletki, może Pani narazić się na komplikacje. Jedynie w sytuacjach, gdy ciśnienie jest poniżej 110/70 można jednorazowo opuścić najbliższa dawkę leku, a następnie należy zmierzyć ciśnienie przed zażyciem kolejnej dawki. Jeżeli ciśnienie jest wyższe niż 120/80 –oznacza to, że trzeba zażyć następną dawkę leku. Jeżeli będzie miała Pani wątpliwości co do potrzeby kontynuowania leczenia, zawsze należy zasięgnąć opinii lekarza.

Zobacz polecane przez nas ciśnieniomierze:

Nadciśnienie tętnicze - dieta

Przy problemach z nadciśnieniem należy usunąć z jadłospisu wszystko to, co przyczynia się do wzrostu ciśnienia, a wprowadzić do niego produkty, które je obniżają. Należy odgraniczyć do połowy zjadanych dotychczas porcji - białe pieczywo, makarony z białej mąki, biały ryż, drobnoziarniste kasze i żółtka jaj.

Należy całkiem zrezygnować ze słodyczy, pełnego mleka i jego pełnotłustych przetworów, tłustych mięs i wędlin, wędzonych ryb, żywności konserwowanej, koncentratów, zup w proszku, gotowych sosów, żółtego sera, chipsów, słonych paluszków, orzeszków ziemnych oraz fast foodów.

Ich miejsce powinny zająć produkty, które obniżają ciśnienie, przede wszystkim warzywa i owoce. Do warzyw i owoców, które obniżają ciśnienie i mają mało kalorii, należą: żurawina, aronia, cytryny, jarzębina, buraki, pomidory, papryka, rzodkiewka, cebula, czosnek, pietruszka, sałata, brokuły, kalafior, szpinak, kapusta pekińska, groszek zielony, seler korzeniowy i naciowy, a także rokitnik.

Polecamy
Jesz co lubisz - kwadrat

Autor: Time S.A.

Pamiętaj, że odpowiednio dobrana dieta obniży stężenie „złego” cholesterolu i pomoże w walce z chorobami układu krążenia. Skorzystaj z JeszCoLubisz - innowacyjnego systemu dietetycznego Poradnika Zdrowie i ciesz się indywidualnie dobranym planem oraz stałą opieką dietetyka. Zadbaj o swoje zdrowie i zmniejsz ryzyko miażdżycy, zawału serca czy udaru.

Sprawdź: Dieta na nadciśnienie - co jeść przy zbyt wysokim ciśnieniu

Nadciśnienie tętnicze - jak mu zapobiec?

Rozwojowi nadciśnienia tętniczego można zapobiegać przede wszystkim poprzez wpływ na uwarunkowania środowiskowe. Najskuteczniejszą metodą uniknięcia lub opóźnienia rozwoju nadciśnienia tętniczego (prewencja pierwotna) jest modyfikacja stylu życia, a zwłaszcza zapobieganie otyłości oraz stosowanie odpowiedniej diety i zwiększenie aktywności fizycznej.

Warto wiedzieć

Nadciśnienie tętnicze - skutki

Jeżeli przez wiele lat w organizmie utrzymuje się ciśnienie krwi nawet na nieznacznie podwyższonym poziomie, naczynia krwionośne ulegają nieodwracalnemu uszkodzeniu. Dotyczy to także naczyń odżywiających wiele ważnych narządów, takich jak oczy, nerki czy mózg.

To właśnie dlatego o nadciśnieniu tętniczym często dowiadujemy się przypadkowo – czasem od okulisty, neurologa lub wtedy, gdy pojawiają się problemy z nerkami albo potencją.

Najgorszy scenariusz to ten, gdy pierwszym sygnałem jest zawał lub udar mózgu. U chorych na nadciśnienie zawał serca występuje 3–5 razy częściej, a wylew krwi do mózgu 4 razy częściej niż u osób zdrowych. Dlatego nawet wtedy, gdy nic nam nie dolega, warto choć raz w roku zmierzyć sobie ciśnienie krwi, aby mieć pewność, że układ krwionośny pracuje bez zarzutu.

Polecamy e-poradnik
Nadciśnienie pod kontrolą

Autor: Materiały prasowe

Z poradnika dowiesz się:

  • jak prawidłowo mierzyć ciśnienie
  • dlaczego rośnie, dlaczego ruch i zdrowa dieta mogą je obniżyć
  • czy leki należy przyjmować całe życie

Źródła:

1. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym — 2015 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego
2. Gaciong Z., Lewandowski J., Siński M., Abramczyk P., Jak rozpoznać wtórne postacie nadciśnienia tętniczego?
3. Jak obniżyć ciśnienie tętnicze, Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego, www.nadcisnienietetnicze.pl/dla_pacjentow/nadcisnienie_informacje/jak_obnizyc_cisnienie_tetnicze

Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W numerze 12/2019 "Zdrowia" wszystko o fizjoterapii, operacja "przez dziurkę", leczenie raka trzustki, kim jest asystent zdrowienia, zielone biuro, antyrakowe menu, idealna koloryzacja. Miesięcznik "Zdrowie" to pakiet rzetelnej wiedzy i sprawdzonych porad!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie 12/2019

Materiał partnerski

KOMENTARZE
Krzysztof
|

Chyba nagrodę bobla, ten lekarz jest tak samo prawdziwy jak twoje konto.
L-Arginina spowodowała u mnie palpitacje serca z których ledwo wyszedłem z życiem. Unikajcie tego gówna bo dodają to teraz do wielu suplementów.

moni
|

Przy nadciśnieniu tętniczym najważniejsza jest odpowiednia dieta, o czym się dowiedziałam jak już naprawdę było ze mną kiepsko. Otyłość również mi w tym nie pomagała. Zero mobilizacji do czegokolwiek i chęci. W końcu, za namową rodziny i przyjaciół, wybrałam się na wizytę do Pani Dietetyk , która bardzo mi pomogła. Przygotowała dla mnie specjalną, indywidualną dietę, która kontroluje również moje ciśnienie krwi i pomaga normalnie funkcjonować.

Tomasz
|

nadciśnienie i cholestrol mozna opanować za pomocą taxivitalu, sprawdza się

Anna
|

Z nadciśnieniem można walczyć też naturalnie (!) za pomocą ziół. Warto sięgnąć po głóg ale nie tylko. Polecam w tym celu mieszankę ziołową Cholegin na nadciśnienie. Jest w niej osiem ziół, które pozytywnie wpływają na ściany naczyń krwionośnych i prawidłowe funkcjonowanie mięśnia sercowego - w efekcie zioła pomagają utrzymać prawidłowe ciśnienie skurczowe i rozkurczowe krwi. Oczywiście zbilansowana dieta, ruch i redukcja stresu również nie zaszkodzi :)

Hania
|

Hej, na nadciśnienie, wystarczy suplementacja l-argininą, która wytwarza naturalny lek w organiźmie jakim jest tlenek azotu. To nie moje stwierdzenie ale Dr Louisa Ignarro, który otrzymał Nagrodę Nobla w medycynie.

Arletta
|

na nadciśnienie sprawdza się u mnie modrzew dahurski i piję codziennie rano herbatę z głogu. Sprawdzają się

sercejakdzwon.pl
|

To prawda główną przyczyną nadciśnienia jest stan zapalny naczyń krwionośnych, ten zaś wynika z głównie z nieodpowiedniego odżywiania ubogiego w antyoksydanty, braku umiarkowanych ćwiczeń fizycznych oraz stresu wynikającego ze złych przekonań i braku umiejętności radzenia sobie z nim.

Dorota
|

Jak widać coraz więcej młodych osób ma problemy z nadciśnieniem. I wielu z nich nie chce brać leków do końca życia. Czytałam niedawno ciekawy artykuł o tym że to w dużej mierze stres oksydacyjny i stany zapalne powodują nadciśnienie. Może warto byłoby skupić się na ich wyeliminowaniu a co za tym idzie nad obniżeniem nadcisnienia

tezaurus
|

Niespełna rok temu wykryto u mnie nadciśnienie. Podczas wizyty lekarskiej wynosiło ono 145/95. Wykonywałem pomiary przez 2 tygodnie (2-3 razy dziennie) a wyniki kształtowały się od 130/65 nawet do 160/82 (gdzie widać wysokie ciśnienie skurczowe). Ciśnienie rozkurczowe tylko dwa razy podczas około 40-tu pomiarów wyniosły 95 a poza tymi przypadkami wynosiły poniżej 90. Zastosowano lek ENARENAL 5mg ale on nie przyniósł znacznej poprawy. Średnie ciśnienie wynosiło 145/85. Nowy lekarz zalecił zmianę leków na pół tabletki TRITACE 5 oraz jedną tabletkę BETALOC ZOK 25 (przyjmowane rano). Po miesiącu pomiarów ciśnienia wszystkie pomiary były poniżej 140/90 (średnio 135/82). I taki zestaw przyjmowałem do następnej kontroli przez 2 miesiące. Tu pomiary ciśnienia wykazały że średni pomiar zwiększył się do około 139/82 i lekarz zwiększył dawkę TRITACE 5 z pół tabletki do całej tabletki a BETALOC pozostawił bez zmian. Twierdził, że musimy zbić ciśnienie do około 120/80. Taki zestaw przyjmowałem przez kolejne dwa miesiące i znowu bez większych zmian. Średnia około 135/82. Wobec tego lekarz prowadzący dodał do tego zestawu kolejny lek TERTENSIF SR 1,5mg. Przyjmuję zestaw trzech leków przez około miesiąc i teraz mam udać się do kontroli a ciśnienie nadal nie spada do zalecanego przez lekarza i utrzymuje się na poziomie 135/82. Boję się że znowu zostanie zwiększona mi dawka albo dołożony zostanie kolejny lek. Chciałbym nadmienić, że mam 29 lat, 178cm wzrostu i około 85kg wagi. W mojej rodzinie zarówno babcia jak i ojciec chorują na nadciśnienie. Czy nie można ograniczyć ilości spożywania tych leków skoro zwiększanie dawek nie przynosi rezultatów założonych przez lekarza? Czy będę skazany na zażywanie leków już przez resztę swojego życia ??

graz
|

Mam 59 lat i od 2 lat biorę tabletki na obniżenie ciśnienia i mam w normie.. Niestety raz na jakiś czas (3 razy w ostatnim roku) mam nagle bardzo wysokie ciśnienie. Pierwszy raz, (jak zmierzyłam po 2 dniach dużych zawrotów) miałam ok 206 na 101. Bardzo szybko poszłam do lekarza i dal mi nowe tabletki (mocniejsze) z zaleceniem położenia się i wezwania pogotowia jeśli się samopoczucie pogorszy. Po ok tygodniu ciśnienie wrocilo do normy. Po tym incedencie wyskok ciśnienia miałam 2 razy. Juz nie powyżej 200 - najwyzsze 180 na 92. Trwa to ok tygodnia i wraca do normy. Mam w tym czasie duze zawroty glowy i problemy z balansem. Czy mogę sobie jakoś pomoc w tym czasie? Diete mam raczej w miare dobra, jestem szczupła i ,oprócz ciśnienia, zdrowa.