Spis treści
Jama brzuszna jest jedną z jam tułowia. W budowie anatomicznej jamy brzusznej można wyróżnić wiele narządów i struktur, pełniących różnorodne funkcje. Schorzenia w obrębie jamy brzusznej mogą negatywnie wpływać na funkcjonowanie całego organizmu. Dlatego wszelkiego rodzaju dolegliwości bólowe i dysfunkcje narządów należących do jamy brzusznej należy konsultować z lekarzem.
Jama brzuszna – anatomia
Przestrzeń jamy brzusznej jest od góry ograniczona przez przeponę, która oddziela ją od jamy klatki piersiowej, a w dolnej części tułowia sąsiaduje z jamą miednicy. Ściany jamy brzusznej to złożona, wielowarstwowa struktura. Od zewnątrz do wewnątrz tworzą ją: skóra, powięź powierzchowna, mięśnie, powięź poprzeczna, tłuszcz zewnątrzotrzewnowy i otrzewna. Poniżej pępka powięź powierzchowna dzieli się na grubszą warstwę tłuszczową (powięź Campera) i cieńszą, błoniastą warstwę głęboką (powięź Scarpy).
Warstwę mięśniową budują mięśnie przednio-boczne (skośny zewnętrzny, skośny wewnętrzny, poprzeczny brzucha) oraz przednie (prosty brzucha, piramidowy). Spośród nich mięsień poprzeczny brzucha, jako najgłębsza warstwa, pełni kluczową rolę stabilizacyjną. Rozciąga się od dolnych żeber aż po miednicę, a jego poziomo ułożone włókna działają jak naturalny „gorset”, opinając jamę brzuszną. Wspiera kręgosłup, pomaga redukować bóle pleców i poprawia postawę.
Mięsień ten utrzymuje również odpowiednie napięcie ściany brzucha i zwiększa ciśnienie wewnątrzbrzuszne, co chroni narządy wewnętrzne i ułatwia takie czynności jak forsowny wydech, poród czy defekacja. Głębiej, pod mięśniami, leży powięź poprzeczna, a cała ta struktura stanowi podporę dla tułowia. Od tyłu ścianę brzucha ograniczają kręgosłup lędźwiowy oraz mięśnie grzbietu, w tym mięsień najszerszy grzbietu, a kostne ograniczenie stanowi podstawa klatki piersiowej.
Jamę brzuszną umownie dzieli się na dwie części: górną, nazywaną piętrem gruczołowym, oraz dolną, zwaną piętrem jelitowym.
W piętrze gruczołowym lokalizują się kluczowe narządy miąższowe jamy brzusznej:
- wątroba – największy narząd organizmu, położony w prawej górnej części jamy brzusznej pod żebrami; pełni rolę systemu filtrującego, oczyszczając organizm z toksyn. Produkuje żółć, która wspomaga trawienie i wchłanianie tłuszczów oraz witamin w nich rozpuszczalnych (A, D, E i K), a także białka niezbędne do krzepnięcia krwi. Magazynuje również glikogen i niektóre witaminy,
- pęcherzyk żółciowy – mały woreczek pod wątrobą, który przechowuje nadmiar żółci produkowanej przez wątrobę, zanim zostanie ona wpompowana do jelita cienkiego. Żółć pomaga w rozkładaniu tłuszczów, wydalaniu cholesterolu i wykazuje działanie przeciwbakteryjne,
- śledziona – ważny element układu odpornościowego, odpowiedzialny za filtrowanie krwi, usuwanie zużytych czerwonych krwinek i wysyłanie limfocytów do zwalczania infekcji. Produkuje też substancje zmniejszające stany zapalne,
- trzustka – gruczoł produkujący enzymy pomagające trawić białka, węglowodany i tłuszcze. Wytwarza również hormony, takie jak insulina i glukagon, które regulują poziom glukozy we krwi i dystrybucję składników odżywczych w organizmie.
Do piętra gruczołowego należy również położony bezpośrednio pod wątrobą żołądek. Za pomocą skurczów swoich trzech warstw mięśni (skośnej, okrężnej i podłużnej) oraz soków trawiennych – zawierających kwas solny, elektrolity i enzymy takie jak pepsyna – mechanicznie i chemicznie rozkłada pokarm na płynną masę zwaną miazgą pokarmową. Dalsza część przewodu pokarmowego – jelito cienkie i jelito grube – jest położona w piętrze jelitowym.
Jelito cienkie, o długości ok. 6-7 metrów, zajmuje większość przestrzeni jamy brzusznej i jest głównym miejscem trawienia oraz wchłaniania składników odżywczych. Przejście pokarmu przez jelito cienkie trwa od trzech do pięciu godzin. W jego pierwszej części, dwunastnicy, płynna treść z żołądka jest mieszana z enzymami trawiennymi z trzustki i wątroby. W kolejnym odcinku, jelicie czczym, zachodzi większość trawienia chemicznego i wchłaniania substancji odżywczych. Ostatnia część to jelito kręte.
Jelito grube, choć krótsze (ok. 1,5 metra), jest szersze i stanowi końcowy odcinek układu pokarmowego. Obejmuje kątnicę i okrężnicę (wstępującą, poprzeczną, zstępującą i esicę), a jego główną funkcją jest wchłanianie wody i elektrolitów. Najdłuższym odcinkiem jest okrężnica poprzeczna, przebiegająca poziomo przez jamę brzuszną. Bakterie jelitowe pomagają tu w rozkładaniu niektórych substancji, np. w produkcji witaminy K.
Do opisu topograficznego jamy brzusznej w praktyce klinicznej używa się dwóch głównych schematów. Prostszy z nich to podział na cztery kwadranty, który powstaje przez przecięcie płaszczyzny pośrodkowej (pionowej) z płaszczyzną przezpępkową (poziomą).
W prawym górnym kwadrancie znajdują się m.in. prawy płat wątroby, pęcherzyk żółciowy, głowa trzustki i prawe zgięcie okrężnicy. Lewy górny kwadrant zawiera śledzionę, żołądek, ogon trzustki i lewe zgięcie okrężnicy. W prawym dolnym leży kątnica z wyrostkiem robaczkowym, a w lewym dolnym – okrężnica zstępująca i esica.
Bardziej szczegółowy jest podział na dziewięć rejonów brzucha. Wyznaczają go dwie linie pionowe (linie środkowo-obojczykowe) oraz dwie linie poziome: podżebrowa (przechodząca przez dolne brzegi X żeber) i międzyguzkowa (łącząca guzki na grzebieniach kości biodrowych).
Tworzą one trzy poziomy: górny (podżebrze prawe, nadbrzusze, podżebrze lewe), środkowy (okolica lędźwiowa prawa, okolica pępkowa, okolica lędźwiowa lewa) oraz dolny (okolica biodrowa prawa, podbrzusze/okolica łonowa, okolica biodrowa lewa). System ten pozwala na dokładniejszą lokalizację, np. ból wyrostka robaczkowego rzutuje na okolicę biodrową prawą, a ból żołądka na nadbrzusze.
Znajomość położenia tych narządów ułatwia diagnostykę wielu schorzeń jamy brzusznej, pozwalając wstępnie różnicować m.in. pochodzenie dolegliwości bólowych.
Wnętrze jamy brzusznej jest wyścielone otrzewną – cienką błoną zbudowaną z tkanki łącznej. Dzieli się ona na blaszkę ścienną, przylegającą do ścian jamy brzusznej, oraz trzewną, która otacza narządy. Otrzewna tworzy także fałdy, takie jak sieć (omentum), zwisająca przed żołądkiem i jelitami, oraz krezkę (mesenterium), która przytwierdza jelita do tylnej ściany jamy brzusznej, utrzymując je we właściwym położeniu.
Większość narządów jamy brzusznej jest położona w „worku” otrzewnowym, co określa się jako położenie wewnątrzotrzewnowe. W tylnej części jamy brzusznej istnieje jednak przestrzeń położona za otrzewną, nazywana przestrzenią zewnątrzotrzewnową (lub zaotrzewnową).
W przestrzeni zewnątrzotrzewnowej, w pobliżu tylnej ściany ciała, po obu stronach kręgosłupa, zlokalizowane są nerki. Odgrywają one kluczową rolę w przetwarzaniu krwi pompowanej przez serce, zanim trafi ona do ogólnego krążenia. W każdej minucie przez nerki przepływa około 1200 ml krwi, co stanowi jedną piątą całej krwi wypompowywanej z serca. Usuwają z niej zbędne produkty przemiany materii i regulują poziom elektrolitów, takich jak sód i potas.
Na górnych biegunach nerek położone są nadnercza, które jako część układu hormonalnego dzielą się na korę i rdzeń. Każda z tych części wydziela inne hormony, pomagające m.in. zatrzymywać sód i wodę, regulować ciśnienie krwi oraz wspierać funkcje seksualne organizmu. W przestrzeni tej znajduje się również trzustka i większość moczowodów.
Złożona anatomia przestrzeni zewnątrzotrzewnowej ma istotne znaczenie kliniczne. Operacje narządów położonych w tej przestrzeni (przykładowo – trzustki) należą do najtrudniejszych technicznie zabiegów chirurgicznych. Dostęp do wielu z nich jest bardzo ograniczony ze względu na wysokie ryzyko uszkodzenia dużych naczyń krwionośnych.
W przestrzeni zewnątrzotrzewnowej, wzdłuż kręgosłupa, biegną również struktury nerwowe. Większość z nich należy do autonomicznego układu nerwowego, który działa poza świadomą kontrolą. Jego współczulna część w sytuacjach stresowych spowalnia trawienie, aby przekierować energię, z kolei przywspółczulna stymuluje trawienie i wydalanie w stanie relaksu.
Dzięki temu regulacja większości funkcji jamy brzusznej, jak perystaltyka jelit, wchłanianie składników pokarmowych czy czynność gruczołów trawiennych, zachodzi niezależnie od naszej woli. Duże skupiska komórek tego układu nazywane są splotami nerwowymi.
Jednym z najbardziej znanych splotów nerwowych położonych w jamie brzusznej jest splot trzewny, nazywany również słonecznym. Splot słoneczny kontroluje pracę większości narządów jamy brzusznej, przez co historycznie był nazywany „mózgiem jelitowym”.
Jama brzuszna – funkcje
Większość narządów jamy brzusznej należy do układu pokarmowego. Największą objętość jamy brzusznej zajmują jelita, których łączna długość wynosi od 6 do nawet 8 metrów. Wewnątrz przewodu pokarmowego zachodzą procesy trawienia i wchłaniania składników pokarmowych. Trawienie nie byłoby jednak możliwe bez udziału dużych gruczołów trawiennych – opisanych wcześniej wątroby i trzustki, które swoimi wydzielinami (żółcią oraz enzymami) umożliwiają rozkład pokarmu, a dodatkowo pełnią kluczowe funkcje w metabolizmie całego organizmu.
Poza elementami układu pokarmowego w jamie brzusznej (i przestrzeni zaotrzewnowej) znajduje się kilka narządów o funkcjach niezwiązanych bezpośrednio z trawieniem. Należą do nich nerki wraz z moczowodami, które odgrywają główną rolę w filtrowaniu krwi ze zbędnych produktów przemiany materii, produkcji moczu oraz regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej.
Z kolei nadnercza, będące częścią układu wewnątrzwydzielniczego, warunkują prawidłowe działanie układu hormonalnego, kontrolując m.in. reakcję na stres, ciśnienie krwi i metabolizm. Śledziona stanowi natomiast istotny narząd układu chłonnego, odpowiadający za odporność organizmu, filtrowanie krwi i niszczenie zużytych erytrocytów. W razie konieczności jej usunięcia część z tych zadań z powodzeniem przejmują wątroba i węzły chłonne.
Polecany artykuł:
Jama brzuszna – badania diagnostyczne
Diagnostyka chorób jamy brzusznej rozpoczyna się od zebrania dokładnego wywiadu lekarskiego oraz starannego badania fizykalnego. W badaniu jamy brzusznej wykorzystuje się wiele technik – osłuchiwanie stetoskopem, opukiwanie oraz badanie palpacyjne (dotykiem). Stetoskop pozwala na usłyszenie dźwięków perystaltyki jelit.
Wzmożona perystaltyka często towarzyszy biegunce. Jej brak może natomiast świadczyć o niedrożności porażennej jelit. Za pomocą opukiwania, można orientacyjnie wyznaczyć granice narządów jamy brzusznej (wątroby i śledziony). Badanie opukowe pozwala również na wstępne rozpoznanie wodobrzusza (stłumienie odgłosu opukowego w rejonach jamy brzusznej wypełnionych płynem).
Badanie palpacyjne jamy brzusznej rozpoczyna się od tzw. palpacji powierzchownej, czyli zbadania najpłycej położonych części brzucha. Jej celem jest wstępne określenie lokalizacji bólu, a także rozpoznanie tzw. obrony mięśniowej.
Obrona mięśniowa to objaw wzmożonego napięcia powłok i mięśni brzucha, towarzyszący ostrym schorzeniom jamy brzusznej. Obrona mięśniowa może uniemożliwiać dalszą część badania palpacyjnego – tzw. palpację głęboką.
W badaniu palpacyjnym głębokim można zlokalizować granice narządów jamy brzusznej oraz wyczuć masywne nieprawidłowości (przykładowo – znacznych rozmiarów guzy).
Badając jamę brzuszną, często stosuje się specjalne manewry, które pozwalają wstępnie różnicować przyczyny odczuwanych dolegliwości. Nazwy technik badania zwykle pochodzą od nazwisk ich autorów. Przykładowe objawy sprawdzane rutynowo w badaniu jamy brzusznej to m.in.:
- objaw Chełmońskiego, polegający na występowaniu dużych dolegliwości podczas uderzenia w prawą okolicę podżebrową. Dodatni objaw Chełmońskiego towarzyszy schorzeniom wątroby, w szczególności ostremu zapaleniu pęcherzyka żółciowego.
- objaw Blumberga, wywoływany poprzez głęboki ucisk powłok brzusznych, a następnie szybkie wycofanie dłoni. Jeżeli w momencie zwolnienia ucisku pacjent odczuwa silny ból, objaw uznaje się za dodatni. Objaw Blumberga należy do grupy tzw. objawów otrzewnowych, świadczących o obecności zapalenia otrzewnej.
- objaw Goldflama, wykorzystywany w diagnostyce niektórych chorób nerek. Objaw Goldflama bada się, uderzając lekko pięścią w okolicę lędźwiową. Pojawienie się silnego bólu w momencie wstrząśnięcia świadczy o ostrym zapaleniu nerek lub ataku kolki nerkowej.
Chociaż dokładne badanie fizykalne przynosi wiele cennych informacji, diagnostyka schorzeń jamy brzusznej zwykle wymaga dodatkowych badań. Jako pierwsze, często wykonuje się szeroko dostępne badania obrazowe – USG lub RTG (zdjęcie rentgenowskie).
Żadne badanie obrazowe nie jest idealnym narzędziem. Wyboru badania dokonuje się z uwzględnieniem danych klinicznych, ponieważ istnieją ścisłe wskazania do wykonywania określonych typów badań.
Przykładowo, zdjęcie rentgenowskie jamy brzusznej pozwala rozpoznać perforację (inaczej przedziurawienie) przewodu pokarmowego. W przypadku tego schorzenia, na zdjęciu RTG widoczne jest wolne powietrze pod przeponą (w normalnych warunkach przepona ściśle przylega do narządów jamy brzusznej).
Zdjęcie rentgenowskie wykorzystuje się również w diagnostyce kolki nerkowej. W wielu przypadkach na zdjęciu udaje uwidocznić się kamienie w obrębie nerki lub zstępujące w kierunku moczowodu.
Badanie ultrasonograficzne sprawdza się przede wszystkim w diagnostyce chorób narządów miąższowych (m.in. wątroby, trzustki i nerek). Przykładem schorzenia rozpoznawanego z wykorzystaniem USG jest kamica pęcherzyka żółciowego.
Jeżeli szeroko dostępne badania USG i RTG nie przynoszą wystarczających danych diagnostycznych, wykonuje się bardziej zaawansowane badania obrazowe – tomografię komputerową (TK) lub rezonans magnetyczny (MR) jamy brzusznej.
Cennym uzupełnieniem badań obrazowych brzucha są badania endoskopowe. Wykorzystuje się je przede wszystkim w diagnostyce schorzeń przewodu pokarmowego, którego wnętrza nie da się obejrzeć w zwykłych badaniach obrazowych.
Najczęściej wykonywane badania endoskopowe to:
- gastroskopia (badanie przełyku, żołądka i początku dwunastnicy)
- oraz kolonoskopia (badanie jelita grubego).
Badania endoskopowe najczęściej służą diagnostyce schorzeń zapalnych i nowotworowych. W uzasadnionych przypadkach, wykonuje się bardziej złożone badania, jak np. ECPW (endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna).
To badanie łączące techniki endoskopowe z obrazowaniem rentgenowskim, służące do dokładnej diagnostyki schorzeń dróg żółciowych. Badania endoskopowe zwykle łączy się z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego, które często pozwala na postawienie ostatecznego rozpoznania.
Kolejnym narzędziem pomocnym w diagnostyce chorób jamy brzusznej są badania laboratoryjne. Istnieje kilka swoistych markerów laboratoryjnych, których podwyższone wartości odpowiadają zaburzeniom funkcji określonych narządów. Wśród nich najczęściej oznacza się tzw.
- próby wątrobowe (AlAT, AspAT), których podwyższone wartości świadczą o uszkodzeniu wątroby,
- amylazę i lipazę, świadczące o uszkodzeniu trzustki,
- a także parametry nerkowe (kreatynina, mocznik), które podnoszą się w zaburzeniach funkcji nerek.
W zależności od sytuacji klinicznej, można oznaczać również wskaźniki zapalne oraz markery nowotworowe. Podejrzenie chorób o etiologii zakaźnej często wymaga wykonania badań mikrobiologicznych.
Jama brzuszna – schorzenia
Schorzenia jamy brzusznej mogą mieć rozmaite przyczyny – zakaźne, urazowe, nowotworowe, wrodzone lub zapalne. Niezależnie od etiologii choroby, na początkowym etapie diagnostyki należy odpowiedzieć na pytanie, czy schorzenie jest stanem nagłym i może stanowić zagrożenie dla życia pacjenta. W takim przypadku rozpoznanie musi być postawione szybko, a leczenie wdrożone niemal natychmiast.
Nagłe choroby jamy brzusznej, które mogą zagrażać życiu pacjenta, nazywamy w medycynie tzw. „ostrym brzuchem”. Ostry brzuch to zespół objawów, które towarzyszą wielu poważnym schorzeniom jamy brzusznej. Ich wspólną cechą jest potrzeba szybkiego leczenia – najczęściej chirurgicznego.
Do przyczyn ostrego brzucha zalicza się między innymi:
- ostre zapalenie wyrostka robaczkowego,
- masywne krwawienie do przewodu pokarmowego,
- ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego,
- niedrożność jelit
- czy zapalenie otrzewnej.
Po wykluczeniu stanów nagłych, diagnostyka chorób jamy brzusznej przebiega w sposób planowy. Kluczem do prawidłowego rozpoznania może być szczegółowy wywiad lekarski. Lokalizacja i rodzaj odczuwanych dolegliwości często pozwalają na wstępne ukierunkowanie diagnostyki.
Choroby jamy brzusznej wymagają jednak zachowania dużej czujności – zdarzają się sytuacje, w których objawy pochodzące pozornie z jamy brzusznej świadczą o chorobie innych narządów. Przykładem jest płatowe zapalenie płuc, które szczególnie u dzieci może przebiegać pod tzw. „maską brzuszną”.
W przypadku dolegliwości bólowych brzucha u kobiet, zawsze należy wykluczyć patologie układu rozrodczego (zapalenie przydatków, pęknięcie ciąży pozamacicznej). Ich początkowe objawy mogą być identyczne, jak w przypadku schorzeń narządów jamy brzusznej (np. ostrego zapalenia wyrostka robaczkowego).
Informacje podawane przez pacjenta podczas wywiadu lekarskiego zwykle pozwalają na zakwalifikowanie jego schorzenia do grupy chorób o określonej etiologii. W przypadku dyspepsji, czyli bólów poposiłkowych, szybkiego uczucia sytości, wzdęć i nudności, przyczyną są najczęściej schorzenia górnego odcinka przewodu pokarmowego - wśród nich głównie:
Ostra biegunka zwykle świadczy o zakażeniu przewodu pokarmowego. Biegunki przewlekłe mogą towarzyszyć zaburzeniom wchłaniania. Jeśli towarzyszą im stany gorączkowe lub obecność krwi w stolcu, należy pomyśleć o chorobach zapalnych jelit:
Szczególnie „podstępną” grupą schorzeń jamy brzusznej są nowotwory. We wczesnych fazach rozwoju, zwykle nie powodują one dolegliwości bólowych. Jeśli niepożądanym objawom w obrębie jamy brzusznej towarzyszy przewlekłe osłabienie lub spadek masy ciała, należy zawsze wykluczyć schorzenia o etiologii nowotworowej.
Czytaj też:
