Metotreksat - działanie, wskazania, przeciwwskazania

2019-10-14 11:49 Karolina Nowak

Metotreksat to organiczny związek chemiczny, należący do antagonistów kwasu foliowego, który znalazł zastosowanie jako lek cytostatyczny, czyli inaczej mówiąc lek przeciwnowotworowy. Stosuje się go też w leczeniu łuszczycy i chorób autoimmunologicznych.

Spis treści

  1. Kiedy stosuje się metotreksat?
  2. Jak można podawać metotreksat?
  3. Czy można brać inne leki stosując metotreksat?
  4. Kiedy nie stosować metotreksatu?
  5. Kiedy zachować ostrożność w czasie leczenia metotreksatem?
  6. Prowadzenie pojazdów i obsługiwanie maszyn, a metotreksat
  7. Metotreksat, a ciąża i płodność
  8. Skutki uboczne stosowania metotreksatu
  9. Przygotowania do terapii metotreksatem
  10. Metotreksat z jedzeniem, piciem i alkoholem
  11. Przedawkowanie metatreksatu

Metotreksat, hamując szlaki metaboliczne, uniemożliwia syntezę zasad purynowych - są to niezbędne elementy do budowy DNA. Konsekwencją tego jest zaburzenie syntezy DNA, a także RNA oraz białek co prowadzi do zahamowania podziałów komórkowych i do apoptycznej śmierci komórki.

Apoptoza jest procesem naturalnym i koniecznym do prawidłowego funkcjonowania organizmu żywego, aby zachować równowagę komórki nie mogą żyć, ani zbyt krótko, ani zbyt długo.

Działanie metotreksatu dotyczy szczególnie komórek szybko dzielących się, jakimi są właśnie komórki nowotworowe.

Kiedy stosuje się metotreksat?

Metotreksat stosowany jest powszechnie w leczeniu nowotworów, ale także w leczeniu chorób nienowotworowych takich jak łuszczyca czy niektóre choroby autoimmunologiczne, których podstawą są niekontrolowane, zbyt szybkie podziały komórkowe.

Metotreksat jest najczęściej stosowany w chorobach nowotworowych takich jak:

W znacznie mniejszych dawkach metotreksat znajduje zastosowanie także jako lek immunosupresyjny w leczeniu ciężkich postaci łuszczycy oraz w między innymi w reumatoidalnym zapaleniu stawów i zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa.

Jako lek immunosupresyjny jest zaliczany do LMPCh - tj. leków modyfikujących przebieg choroby. Wszystkie leki z tej grupy wykazują działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne, ingerując w naturalny, zwykle postępujący przebieg choroby. Innymi słowy, hamują postęp choroby, wydłużając czas remisji.

Jednak wszyscy ci, którzy liczą na natychmiastowy efekt leczenia, niestety muszą uzbroić się w cierpliwość - metotreksat zaczyna działać po ponad 2 miesiącach stosowania, a pełny efekt osiągany jest zazwyczaj po 3 miesiącach.

Jak można podawać metotreksat?

Nie zawsze możliwe, a czasem nawet niewskazane jest podanie doustne leku, zwłaszcza u pacjentów z chorobami układu pokarmowego. Dlatego też poza formą tabletki, metotreksat może być podany:

  • podskórnie 
  • domięśniowo 
  • dotętniczo 
  • dokanałowo (do płynu rdzeniowo-kręgowego) 
  • dokomorowo przez zbiornik Ommaya (Jest to gumowa gruszka połączona cewnikiem z przestrzenią podoponową mózgu; zazwyczaj zbiorniczek Ommaya wszczepia się poniżej granicy owłosionej skóry głowy)

Czy można brać inne leki stosując metotreksat?

Przed rozpoczęciem terapii metotreksatem należy powiedzieć lekarzowi o wszystkich lekach przyjmowanych obecnie lub ostatnio, również tych, które wydawane są bez recepty, lekach ziołowych lub innych preparatach pochodzenia naturalnego.
Szczególnie ważne jest poinformowanie lekarza o przyjmowaniu następujących leków:

Leki te mogą wpływać na zaburzenia wchłaniania metotreksatu lub powodować wzrost jego stężenia w organizmie. To może prowadzić do tego, że albo lek będzie nieskuteczny, albo wręcz przeciwnie, jego stężenie będzie zbyt duże, a to zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia skutków ubocznych.

Kiedy nie stosować metotreksatu?

Nie zawsze (mimo medycznych wskazań) lek ten może być stosowany. Do głównych przeciwwskazań należą:

  • uczulenie na substancję czynną lub którykolwiek z pozostałych składników leku
  • zaburzenia czynności wątroby i nerek
  • zaburzenia czynności układu krwiotwórczego (np. po wcześniejszej radioterapii lub chemioterapii)
  • nadużywanie alkoholu
  • zaburzenia układu odpornościowego
  • zapalenie jamy ustnej i czynna choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy
  • ciąża lub karmienie piersią

Kiedy zachować ostrożność w czasie leczenia metotreksatem?

Przed rozpoczęciem stosowania leku metotreksat, należy powiedzieć lekarzowi o wszystkich współistniejących chorobach oraz o wszelkich dolegliwościach, nawet jeśli pacjentowi wydają się one bez znaczenia. Ostrożność należy zachować np. w przypadku gdy:

Wszystkie te przypadki mogą znacząco wpływać na efektywność terapii, a pamiętać należy, że czasem od jej powodzenia zależy życie pacjenta.

Prowadzenie pojazdów i obsługiwanie maszyn, a metotreksat

Podczas stosowania metotreksatu mogą wystąpić działania niepożądane ze strony centralnego układu nerwowego, takie jak:

W niektórych przypadkach mogą one zaburzać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Jeśli pacjent odczuwa zmęczenie lub zawroty głowy, nie powinien prowadzić pojazdów, aż do momentu poprawy samopoczucia.

Metotreksat, a ciąża i płodność

Stosowanie metotreksatu jest przeciwwskazane u kobiet w ciąży. Jeżeli jednak metotreksat jest stosowany w ciąży z powodu choroby nowotworowej lub jeżeli pacjentka zajdzie w ciążę w czasie leczenia, konieczna jest ocena korzyści względem ryzyka zagrożenia dla rozwoju płodu. Metotreksat niestety wykazuje działanie toksycznie na zarodek i powoduje wady płodu oraz może spowodować poronienie lub przedwczesny poród.

Metotreksat na pewien czas zaburza także wytwarzanie plemników i komórek jajowych. Działanie to na szczęście przemija po przerwaniu terapii.

By uniknąć potencjalnego zagrożenia dla płodu, pacjenci powinni unikać poczęcia dziecka (zapłodnienia) w czasie przyjmowania metotreksatu i co najmniej przez 6 miesięcy po zakończeniu leczenia.

Skutki uboczne stosowania metotreksatu

Wbrew pozorom metotreksat powoduje mało objawów ubocznych. Zazwyczaj na początku leczenia u niektórych chorych pojawiają się po nim nudności, czasem wymioty. Najczęściej ustępują one po kilku tygodniach samoistnie lub po zwiększeniu dawki kwasu foliowego.

Jednak utrzymywanie się dolegliwości żołądkowo-jelitowych, które mogą doprowadzić do zagrażającego zdrowiu pacjenta odwodnienia wymaga zmiany preparatu doustnego na np. ten podawany podskórne, a jeśli i wówczas objawy nie ustępują, co zdarza się stosunkowo rzadko, zamienia się metotreksat na sulfasalazynę.

Najczęstsze objawy uboczne to zmiany we krwi. Zazwyczaj jest to obniżenie poziomu leukocytów lub limfocytów co osłabia organizm i sprzyja występowaniu infekcji. Dlatego tak ważne są regularne kontrole.

Należy natychmiast skontaktować się z lekarzem, jeśli wystąpią któreś z poniższych objawów:

  • suchy, drażniący kaszel, spłycenie oddechu, duszność niezależna od wysiłku
  • ból w klatce piersiowej
  • gorączka
  • silne łuszczenie się skóry lub powstawanie bolesnych pęcherzy na skórze
  • niewyjaśnione krwawienie (w tym krwawe wymioty) lub powstawanie siniaków
  • trudna do opanowania biegunka
  • owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej
  • czarne lub smoliste stolce
  • krew w moczu lub krew w kale
  • zażółcenie skóry
  • ból lub trudności w oddawaniu moczu

Przygotowania do terapii metotreksatem

Przed rozpoczęciem leczenia lekarz może, a właściwie powinien zlecić wykonanie badań krwi oraz sprawdzić czynność nerek i wątroby u pacjenta. Może również zalecić wykonanie zdjęcia rentgenowskiego klatki piersiowej, by sprawdzić stan płuc.

W takcie terapii również należy regularnie sprawdzać wszystkie te parametry, a w razie konieczności lekarz może zmienić dawkę leku lub zmienić go na inny. Nigdy nie można tego robić "na własną rękę".

Metotreksat z jedzeniem, piciem i alkoholem

Tabletki z metotreksatem należy przyjmować na czczo, popijając wodą.

Podczas leczenia należy unikać spożywania alkoholu, a także nadmiernej ilości kawy, napojów zawierających kofeinę i czarnej herbat - ponieważ może dojść do groźnego uszkodzenia wątroby.

Należy pić dużo płynów, gdyż odwodnienie (tj. zmniejszenie ilości wody organizmie) może nasilić toksyczne działania leku. Należy o tym pamiętać zwłaszcza w upalne dni.

Przedawkowanie metatreksatu

W czasie leczenia metotreksatem należy stosować dawkę zaleconą przez lekarza prowadzącego - najczęściej jest to onkolog. Nigdy nie należy jej samodzielnie zmieniać.

W razie sytuacji gdy pacjent zastosował większą dawkę leku niż powinien, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. Należy zabrać ze sobą opakowanie leku, aby wiadomo było, jaki lek i w jakiej dawce został zażyty.

Przedawkowanie metotreksatu może spowodować ciężkie reakcje toksyczne, spowodowane nasileniem skutków ubocznych. Do objawów przedawkowania należą:

  • łatwe powstawanie siniaków lub krwawienia
  • osłabienie
  • rany w jamie ustnej
  • nudności
  • wymioty
  • czarne lub krwiste stolce
  • odkrztuszanie krwi lub wymioty z treścią przypominającą fusy od kawy
  • oddawanie mniejszej ilości moczu

Odtrutką stosowaną w przypadku zatrucia jest folinian wapnia.

Pamiętaj!

Aby osiągnąć jak największą skuteczność leczenia, a jednocześnie nie zaszkodzić choremu, konieczna jest współpraca lekarz-pacjent. Nawet najbardziej skuteczne leki nie zadziałają, jeżeli pacjent nie będzie ich zażywał albo zażywał inaczej niż było to ustalone z lekarzem prowadzącym.

Pacjent nie może też zatajać przed lekarzem informacji o współistniejących chorobach, oraz o innych przyjmowanych lekach, nawet jeśli są one pochodzenia roślinnego.

Jeżeli natomiast lekarz nie będzie zlecał choremu badań i nie będzie kontrolował jego ogólnego stanu zdrowia, narazi pacjenta na niebezpieczeństwo wystąpienia skutków ubocznych działania leku.

O autorze
Karolina Nowak
Karolina Nowak
Z wykształcenia technik farmaceutyczny. Aktualnie zawodowo spełnia się pracując w aptece. Empatyczna, wrażliwa i lubiąca kontakt z drugim człowiekiem. Prywatnie miłośniczka dobrej książki.
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W numerze 11/2019 "Zdrowia": padaczka odczarowana, dla kogo przeszczep nerki, e-papieros - nowa plaga, cera wolna od przebarwień, porażka źródłem sukcesu, lunchbox wegetarianina. Miesięcznik "Zdrowie" to pakiet rzetelnej wiedzy i sprawdzonych porad!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie 11/2019

Materiał partnerski

KOMENTARZE