Leki przeciwwymiotne - rodzaje i sposób działania

2019-11-08 11:17 Karolina Nowak

Leki przeciwwymiotne (leki antyemetyczne, antyemetyki) - jak sama nazwa wskazuje, są to leki stosowane przeciw wymiotom i nudnościom. Wykorzystuje się je m.in. w leczeniu choroby lokomocyjnej. Równie często podaje się je, aby przeciwdziałać skutkom ubocznym, jakie mogą wystąpić po przyjęciu opioidowych środków znieczulających, po znieczuleniu ogólnym oraz po chemioterapii w chorobach nowotworowych.

  1. Co to są wymioty?
  2. Leki przeciwwymiotne - podział
  3. Zioła o działaniu przeciwwymiotnym
  4. Jak wspomóc organizm gdy dopadną nas wymioty?

Leki przeciwwymiotne (leki antyemetyczne, antyemetyki), to w większości leki przepisywane na receptę. Znajdują zastosowanie nie tylko w przypadku choroby lokomocyjnej, ale również patologicznych wymiotów w przypadku zatruć, czy wymiotom, będącym wynikiem przyjmowania opioidowych środków znieczulających, po znieczuleniu ogólnym oraz po chemioterapii w chorobach nowotworowych.

Co to są wymioty?

Wymioty to nagły i niekontrolowany wyrzut treści pokarmowej z żołądka, na skutek silnych skurczów mięśni brzucha, przepony i mięśni klatki piersiowej. Często towarzyszą temu nudności.

Wymioty mogą być spowodowane zarówno czynnikami fizjologicznymi jak i patologicznymi. Jedne i drugie są skutkiem pobudzenia ośrodków wymiotnych tworu siatkowatego w rdzeniu przedłużonym. Pobudzenie to może pochodzić z aparatu przedsionkowego ucha, żołądka, jelit itp..

Można je wywołać mechanicznym podrażnieniem podniebienia miękkiego, mogą też być również reakcją odruchową na bóle trzewne. Statystycznie najczęściej wymioty występują w wyniku ostrego zatrucia pokarmowego.

W przypadku wymiotów patologicznych, najczęstszą przyczyną są przyjmowane leki (np. leki przeciwnowotworowe, niesteroidowe leki przeciwzapalne, erytromycyna, sulfasalazyna), ale mogą być też skutkiem zaburzeń hormonalnych, chorób ośrodkowego układu nerwowego, przewodu pokarmowego i otrzewnej.

Leki przeciwwymiotne - podział

  • Prokinetyki pochodne benzamidu

Leki prokinetyczne dostępne w Polsce, oprócz hamowania wymiotów, stosowane są w chorobach górnego odcinka przewodu pokarmowego, chorobie refluksowej oraz w gastroparezie (czyli w zaburzeniach układu pokarmowego). Mechanizm działania leków z tej grupy polega na zaciskaniu mięśnia zwieracza wpustu żołądka oraz poprawie perystaltyki przełyku, żołądka i dwunastnicy.

Głównymi lekami z tej grupy są metoklopramid, domperydon oraz cyzapryd. Substancje te wykazują działanie dopaminolityczne, co niestety może wywoływać działania niepożądane ze strony ośrodkowego układu nerwowego, najczęściej są to: zmęczenie, senność i niepokój.

Oprócz tego mogą pojawić się zaburzenia hormonalne oraz objawy ze strony układu krążenia, np. arytmia serca, niedociśnienie, albo wręcz przeciwnie - nadciśnienie.

  • Antagoniści receptorów serotoninowych 5-HT3

Jak sama nazwa wskazuje, leki te blokują receptory serotoniny 5-HT3 znajdujące się zarówno w ośrodkowym jak i w obwodowym układzie nerwowym. Hamują one nudności i wymioty będące efektem działania serotoniny uwalnianej w jelicie cienkim, np. przez leki cytostatyczne i radioterapię. Najbardziej popularną i pierwszą dopuszczoną do użytku substancją z tej grupy jest ondansetron.

Drogi podania tych leków są różne, wszystko zależy od jednostki chorobowej i ogólnego stanu pacjenta. Można je aplikować dożylnie, doustnie, w czopkach, a nawet w postaci plastrów (granisetron).

Głównym wskazaniem do stosowania tych preparatów są wymioty wywołane chemio- i radioterapią, a także wymioty pooperacyjne.

Czasami preparaty te zalecane są w trudnych do opanowania wymiotach ciężarnych (wymioty w tym wypadku mogą zagrażać zdrowiu i życiu zarówno matki, jak i dziecka).

Preparaty z tej grupy są stosunkowo bezpieczne i wywołują niewiele działań niepożądanych. Są to głównie: bóle i zawroty głowy, zaczerwienienie skóry, napady gorąca, zmęczenie oraz, paradoksalnie, czasem wymioty.

Neuroleptyki były jedną z podstawowych grup leków przeciwwymiotnych stosowanych od lat pięćdziesiątych do początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Obecnie, ze względu na skutki uboczne, nie są zalecane jako leki pierwszego rzutu.

Ich działanie przeciwwymiotne związane jest z blokowaniem receptorów dopaminowych D2 znajdujących się w pniu mózgu.

Neuroleptyki mogą być stosowane w przebiegu chorób przewodu pokarmowego, w chorobie popromiennej i w zaburzeniach gospodarki wodno-elektrolitowej. Stosowane są również w celu przeciwdziałania wymiotom polekowym (np. wywołanych przez opioidowe leki przeciwbólowe, estrogeny i cytostatyki). 

Czytaj też: Alergia polekowa - przyczyny, objawy i leczenie alergii na leki

Niektóre skutecznie przeciwdziałają wymiotom pochodzenia błędnikowego oraz wymiotom u kobiet w ciąży.

Najczęściej stosuje się chlorpromazynę, perfenazynę i tietylperazynę.  Niestety leki z tej grupy mogą wywoływać obniżenie ciśnienia, suchość błon śluzowych oraz zatrzymanie moczu.

Do grupy neuroleptyków należą także haloperidol oraz droperidol, które mają zastosowanie zarówno w zapobieganiu jak i w leczeniu wymiotów pooperacyjnych.

  • Antagoniści receptorów neurokininowych NK1 substancji P

Substancje należące do tej grupy znalazły zastosowanie w leczeniu wymiotów spowodowanych terapią przeciwnowotworową. Wykorzystuje się je również w leczeniu wymiotów pooperacyjnych. Skutecznie hamują wymioty u chorych otrzymujących leki o potencjale emetogennym.

Stosuje się je w leczeniu skojarzonym z antagonistą receptorów 5-HT3 (zwykle ondansetronem dożylnym) i deksametazonem. Można je również podawać w celu zapobiegania nudnościom i wymiotom pooperacyjnym.

Najczęściej stosowaną substancją z tej grupy jest aprepitant. Niestety jak każdy lek może on powodować pewne skutki uboczne, głównie są to:

  • Leki przeciwhistaminowe

W leczeniu wymiotów stosowane są także leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji, tj. blokujące receptor histaminowy H1. Wskazaniem do podania tych substancji są wymioty pochodzenia błędnikowego oraz wywołane chorobą lokomocyjną.

Najczęściej stosuje się dimenhydrinat, difenhydraminę, chlorfenaminę (wszystkie 3 dostępne są bez recepty), a także prometazynę. W profilaktyce wymiotów podawane są zazwyczaj doustnie.

Ich głównym działaniem niepożądanym jest trudna do opanowania senność. Przy czym, należy zaznaczyć, że nie występuje ona u każdego.

Leki z tej grupy podaje się zazwyczaj łącznie z innymi przeciwwymiotnymi. Najczęściej stosowane są w przypadku wymiotów opornych na standardowe leczenie, zwłaszcza przy tych wywołanych chemioterapią lub pooperacyjnych. Najczęściej są to: midazolam oraz lorazepam.

  • Kannabinoidy

Kannabinoidy znalazły zastosowanie w leczeniu i profilaktyce nudności i wymiotów u chorych otrzymujących chemioterapię, w momencie gdy inne leki są już nieskuteczne. Ograniczone zastosowanie tej grupy leków wynika z istotnych i trudnych do przewidzenia działań niepożądanych.

Obecnie w leczeniu nudności i wymiotów stosuje się dronabinol i nabilon. Dronabinol jest substancją psychoaktywną występującą w konopiach indyjskich.

Mechanizm jego działania przeciwwymiotnego nie został do końca poznany, prawdopodobnie lek wpływa na receptory kannabinoidowe znajdujące się w ośrodku wymiotnym lub w jego pobliżu.

Do głównych działań niepożądanych kannabinoidów należą zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego, takie jak: zaburzenia nastroju, senność, zawroty głowy, mogą również wystąpić dezorientacja, halucynacje i psychozy.

Obserwuje się także kołatanie serca, tachykardię oraz niedociśnienie ortostatyczne.

Do innych działań niepożądanych należą przekrwienie spojówek i suchość błon śluzowych jamy ustnej.

Co ważne - podczas leczenia kannabinoidami nie można prowadzić pojazdów mechanicznych, ani obsługiwać maszyn.

Spośród leków cholinolitycznych najczęściej stosowana i najbardziej popularna jest hioscyna. Stosowana jest ona w profilaktyce i leczeniu wymiotów w chorobie lokomocyjnej.

W zapobieganiu wymiotom w kinetozach (tj. w chorobie lokomocyjnej) hioscyna podawana jest w postaci plastrów aplikowanych na skórę w okolicy zausznej.

Aby zapobiec wymiotom, lek należy podać co najmniej 6-8 godzin przed podróżą, a skuteczność jego działania utrzymuje się przez około 3 doby

Po podaniu leku przez skórę, najczęstszym działaniem niepożądanym jest suchość błon śluzowych jamy ustnej, a po wielokrotnym podaniu leku w ten sposób, obserwuje się zaburzenia widzenia pod postacią zaburzeń akomodacji. Ponadto mogą wystąpić pogorszenie uwagi i trudności w zapamiętywaniu.

Według badan po co najmniej miesięcznej aplikacji hioscyny obserwuje się uzależnienie i psychozę, u 10% chorych mogą również wystąpić zmiany skórne (np. kontaktowe zapalenie skóry).

Preparat podawany przezskórnie może również spowodować ostry napad jaskry - z tego powodu nie powinien być podawany osobom z tym schorzeniem.

  • Inne leki leki przeciwwymiotne

W hamowaniu nudności i wymiotów znalazły zastosowanie również leki z innych grup, np. cynaryzyna i flunaryzyna. Są one antagonistami kanałów wapniowych i jednocześnie wykazują działanie przeciwhistaminowe. Z tego względu są wykorzystywane w profilaktyce i leczeniu wymiotów lokomocyjnych. 

Zioła o działaniu przeciwwymiotnym

Ziołem o udowodnionym działaniu przeciwwymiotnym jest kłącze imbiru (Zingiberis rhizoma). Można zażywać zarówno sam surowiec, jak i herbatki, cukierki czy też kapsułki lub tabletki z imbirem. Pod nadzorem lekarza można stosować go również dla złagodzenia wymiotów w ciąży.

Czytaj też: Napar z imbiru

Kapsułki z imbirem są również odpowiednim lekiem na wymioty dla dziecka powyżej 6 lat. Mogą być one również stosowane przez dzieci w tym wieku oraz dorosłych jako profilaktyka choroby lokomocyjnej.

Jak wspomóc organizm gdy dopadną nas wymioty?

W trakcie wymiotów łatwo może dojść do odwodnienia organizmu.

Należy więc pamiętać, aby chory małymi porcjami uzupełniał utracone płyny. Najlepiej, aby były one chłodne - zmniejsza to odruch wymiotny.

Ryzyko odwodnienia przy wymiotach wzrasta, jeśli towarzyszy im biegunka, czasem pojawia się także podwyższona temperatura ciała. Wówczas należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem.

W trakcie wymiotów zaleca się także picie herbatek ziołowych, np. melisy bądź rumianku, które nie tylko działają przeciwzapalnie, ale także rozkurczowo.

Przyjmowane płyny powinny być spożywane powoli i w niewielkich ilościach .

Do starych metod przeciwwymiotnych, które kiedyś stosowały nasze babcie należy np. żucie liścia mięty pieprzowej lub goździka.

O autorze
Karolina Nowak
Karolina Nowak
Z wykształcenia technik farmaceutyczny. Aktualnie zawodowo spełnia się pracując w aptece. Empatyczna, wrażliwa i lubiąca kontakt z drugim człowiekiem. Prywatnie miłośniczka dobrej książki.
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W numerze 11/2019 "Zdrowia": padaczka odczarowana, dla kogo przeszczep nerki, e-papieros - nowa plaga, cera wolna od przebarwień, porażka źródłem sukcesu, lunchbox wegetarianina. Miesięcznik "Zdrowie" to pakiet rzetelnej wiedzy i sprawdzonych porad!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie 11/2019

Materiał partnerski

KOMENTARZE