Sucho w ustach - przyczyny i leczenie. Co oznacza kserostomia?

Monika Majewska

Suchości w ustach (kserostomia) może być spowodowana przez m.in. stres, palenie papierosów czy nadmiar soli w diecie. Jednak najczęściej kserostomia jest spowodowana przez leki, rzadziej przez niektóre choroby. Brak śliny w ustach wymaga jak najszybszej interwencji lekarskiej, ponieważ taki przedłużający się stan może doprowadzić do rozwoju próchnicy, a nawet grzybicy jamy ustnej. Sprawdź, co oznacza suchość w jamie ustnej, jakie leki mogą ją wywołać i na jakie choroby może wskazywać.

Suchość w ustach, czyli kserostomia, spowodowana jest zmniejszeniem lub całkowitym zahamowaniem wydzielania śliny. Brak śliny w ustach jest przyczyną uczucia dyskomfortu, gdyż pojawiają się uczucie lepkości, suchości w ustach, pieczenie języka i bolesne zmiany w obrębie jamy ustnej, a także popękane wargi.

Na kserostomię cierpi około 10 procent populacji, w tym co czwarta osoba powyżej 65. roku życia.

Ponadto suchość w jamie ustnej utrudnia mówienie i połykanie oraz używanie protez zębowych. Jest także przyczyną problemów z odczuwaniem smaków i powoduje nieprzyjemny oddech. Blada i wysuszona błona śluzowa jest podatna na urazy mechaniczne, co sprzyja namnażaniu bakterii, wirusów i grzybów - szybko doprowadzając do rozwoju różnych chorób, takich jak np. próchnica. Skutkiem przewlekłej suchości w ustach może być również grzybica jamy ustnej.

Suchość w ustach (kserostomia) - jaką funkcję pełni ślina?

Ślina jest wydzielana przez ślinianki: przyuszne, podjęzykowe i podżuchwowe, a także przez małe gruczoły ślinowe, które są rozsiane w błonie śluzowej warg, podniebienia, języka i policzków. Ślina pełni wiele ważnych funkcji:

  • umożliwia trawienie, gdyż zawiera amylazę ślinową, która bierze udział we wstępnym trawieniu skrobi do dwucukrów, a także połykanie pokarmów
  • umożliwia mówienie
  • zabezpiecza powierzchnię zębów i błon śluzowych przed uszkodzeniami
  • ochrania jamę ustną przed bakteriami (w ślinie występują enzymy, które hamują wzrost bakterii lub zabijają je) i wirusami, a także innymi patogenami
  • neutralizuje kwasy wytwarzane przez bakterie, a tym samym chroni przed rozwojem próchnicy
  • odpowiada za prawidłowe odczuwanie smaku

Sucho w ustach (kserostomia) - przyczyny

  • Leki i narkotyki

Najczęstszą przyczyną suchości w jamie ustnej są leki - zwykle przeciwdepresyjne, przeciwwymiotne, antyhistaminowe, neuroleptyki i  przeciwlękowe. Inne preparaty, które mogą spowodować uczucie suchości w ustach, to m.in. te stosowane w leczeniu choroby Parkinsona, leki rozszerzające oskrzela czy diuretyki (leki moczopędne).

Do braku śliny w ustach mogą doprowadzić także środki odurzające, takie jak marihuana i metamfetamina. Rozpowszechnienie stosowania tego ostatniego narkotyku spowodowało wzrost częstości występowania zaawansowanej próchnicy, która jest wynikiem suchości w jamie ustnej po metamfetaminie (ang. meta-mouth). Niszczenie zębów dodatkowo nasilane jest przez zgrzytanie zębami (bruksizm) i zaciskanie zębów, co jest powodowane działaniem narkotyków.

Bardzo częstą przyczyną suchości jamy ustnej jest stosowanie również leków przeciwnowotworowych. W trakcie chemioterapii nowotworów występuje nasilona suchość i stan zapalny jamy ustnej, ale zaburzenia te ustępują zwykle po zakończeniu leczenia.

Napromieniowanie ślinianek podczas radioterapii nowotworów głowy i szyi często powoduje znaczną suchość w jamie ustnej. Po dawce promieniowania 5200 cGy występuje ciężka, nieodwracalna suchość! Mniejsze dawki mogą powodować zaburzenia przemijające.

  • Choroby układowe

Choroby ślinianek są przyczyną suchości w jamie ustnej tylko wtedy, gdy wszystkie gruczoły ślinowe objęte są procesem chorobowym. Tak jest np. we wrodzonym niedorozwoju ślinianek, jednak jest to niezmiernie rzadko diagnozowana choroba. Znacznie częściej dysfunkcja wszystkich ślinianek pojawia się w zespole Sjogrena. W przebiegu choroby charakterystyczna jest nie tylko suchość w jamie ustnej, lecz także oczu. Wówczas pojawia się uczucie piasku pod powiekami, pieczenie oczu i przekrwienie spojówek.

Inne choroby układowe, które mogą powodować zmniejszone wydzielanie śliny lub jej brak, to:

  • kamica nerkowa i ostra niewydolność nerek
  • nadczynność tarczycy
  • RZS
  • toczeń rumieniowaty
  • hiperkalcemia
  • twardzina
  • amyloidoza - to nieuleczalna choroba, w przebiegu której dochodzi do odkładania się w komórkach różnych narządów białka, doprowadzając do jego dysfunkcji
  • trąd to zakaźna choroba tropikalna, która objawia się osłabieniem i drętwieniem mięśni, a czasami brakiem czucia w kończynach. Ponadto na powierzchni skóry pojawiają się szorstkie owrzodzenia
  • sarkoidoza to choroba autoagresywna, której objawy są zróżnicowane. Poza suchością w jamie ustnej mogą pojawić się nadwrażliwość oczu, trwałe uczucie zmęczenia, suchy kaszel, drobne i uciążliwe uszkodzenia skóry czy zamazane widzenie
  • gruźlica - najbardziej charakterystycznym objawem choroby jest kaszel – początkowo suchy, a następnie z odkrztuszaniem plwociny
  • cukrzyca - gdy jest niewyrównana, może sprawić, że pojawia się żywoczerwona błona śluzowa jamy ustnej, która pokryta jest zaschniętymi pasmami śluzu;
  • zakażenie HIVAIDS

Suchość w jamie ustnej może pojawić się także w przebiegu chorób gorączkowych, wymiotówbiegunek (w wyniku odwodnienia).

Ważne

Suchość w ustach nie zawsze oznacza chorobę. Może być objawem zbyt małej ilości wody/płynów w organizmie (powinno się wypijać około 2 do 2,5 litra płynów dziennie) lub nadmiernego spożycia soli kuchennej (według WHO, dzienne spożycie soli nie powinno przekraczać 5 gramów). Może być również skutkiem palenia tytoniu. U niektórych osób suchość w ustach pojawia się w sytuacjach stresowych.

Inną przyczyną suchości w jamie ustnej może być głębokie oddychanie przez usta. Także urazy głowy i szyi mogą przyczynić się do zmniejszonego wydzielania śliny.

Również zmiana poziomu hormonów może wpływać na funkcjonowanie ślinianki, często powodując u kobiet przechodzących menopauzę i już po niej suchość w jamie ustnej.

Suchość w ustach - groźne powikłania

Często zmiany zapalne przy kserostomii obejmują także wiele narządów wewnętrznych, głównie płuca, nerki i narządy przewodu pokarmowego, tarczycę, narząd wzroku. Do objawów, oprócz suchości w jamie ustnej, należą wtedy np. suchość rogówki i spojówek.

W związku z zaburzeniem funkcji ślinianek chorzy odczuwają również problemy z żuciem, połykaniem i mową. Tracą smak i węch. Szybko postępuje próchnica, zmiany grzybicze w jamie ustnej i bruzdy na języku i wargach, które wymagają interwencji lekarskich. Może się pojawić suchość w nosie i gardle a w jej efekcie

Pozbawiona śliny powłoka skóry wewnątrz jamy ustnej i w gardle łatwiej ulega uszkodzeniom mechanicznym i jest podatna na  zakażenia przez chorobotwórcze drobnoustroje.

To ci się przyda

Suchość w ustach (kserostomia) - ulgę przyniesie sztuczna ślina

Osobom, które skarżą się na suchość w ustach, ulgę przyniesie sztuczna ślina w aerozolu, cukierkach lub w postaci płukanki. Substancje w niej zwarte nawilżają tkanki i zmniejszają uciążliwe dolegliwości występujące w suchości jamy ustnej. Poza tym zapobiega próchnicy zębów, stanom zapalnym dziąseł i powstawianiu przykrego zapachu z ust.

Jeśli sprawność ślinianek jest zachowana zalecane jest pobudzenie ich pracy np. poprzez żucie bezcukrowych gum o kwaśnym smaku, ssanie kostek lodu, mrożonych owoców lub tabletek z witaminą C.

Kserostomia - profilaktyka i leczenie

W przypadku kserostomii ważnym elementem terapii jest zastosowanie odpowiednich płynów do płukania o działaniu łagodzącym, oczyszczającym i nawilżającym śluzówkę. Stosowanie past do zębów i płynów do płukania jamy ustnej, których składniki działają bakteriobójczo lub wybielająco, może pogłębiać uszkodzenia śluzówki.

Bardzo ważne jest utrzymanie odpowiedniej gospodarki jonów wapnia i fosforu w obrębie jamy ustnej. U osób zdrowych taką regulację zapewnia obecność śliny, natomiast u osób chorych jony te należy uzupełniać bezpośrednio do nabłonka śluzówki jamy ustnej, płucząc usta specjalnym płynem. Jony wapniowe mają wpływ na zwalczanie stanów zapalnych, niwelowanie bólu i rozszerzanie naczyń. Z kolei jony fosforanowe mogą stanowić ochronę przed infekcjami oraz utrzymywać właściwy poziom pH.

Chorzy z powodu stosowania leków lub ogólnego, złego stanu zdrowia często nie odczuwają apetytu, dokuczają im mdłości i wymioty, dlatego nie chcą jeść. Sytuacja ta prowadzi do osłabienia organizmu i niedożywienia, a w konsekwencji do braku sił niezbędnych do walki z chorobą. Współczesna medycyna przewiduje stosowanie leków na receptę, które poprawiają apetyt i wpływają na zwiększenie masy ciała, przez co hamują lub spowalniają rozwój choroby. W zakresie diety i sposobu przyrządzania potraw warto porozmawiać z pielęgniarką, lekarzem lub dietetykiem.

To ci się przyda

Suchość w ustach - zasady codziennej higieny jamy ustnej

  • Myj zęby po każdym posiłku oraz przed snem, miękką szczoteczką z włosia nylonowego, delikatnymi ruchami.
  • Szczoteczkę do zębów wymieniaj regularnie co kilka tygodni.
  • Zalecana jest pasta z fluorem, ale niezawierająca dużej ilości detergentów, zwłaszcza laurylosiarczanu sodu; najlepiej stosować pastę przeznaczoną dla dzieci.
  • Regularnie płucz usta specjalnie przygotowanymi płynami, np. roztworem jonów wapnia i fosforanów.
  • Unikaj gotowych płukanek do jamy ustnej zawierających alkohol, cukier, słodziki, środki wybielające zęby, duże stężenia fluoru i inne składniki niszczące naturalną florę jamy ustnej.
  • Protezy myj codziennie szczoteczką do protez i mocz w roztworach preparatów do ich dezynfekcji.
  • Unikaj zalegania jedzenia pod protezą, uwierających, źle dopasowanych protez.
  • Ruchome uzupełnienie protetyczne bezwzględnie zdejmuj na noc i przechowuj w suchym, perforowanym pojemniku.
  • Stosuj na wysuszoną, popękaną czerwień wargową krem odżywczy lub balsam.
  • Unikaj pomadek ochronnych z zawartością wazeliny i petroleum, które mają właściwości odwadniające.
  • Wizytę u stomatologa skonsultuj z lekarzem prowadzącym (diabetologiem, reumatologiem, onkologiem).
  • W związku ze zmianami w jamie ustnej gryzienie i połykanie pokarmów może być znacznie utrudnione. Należy więc zwrócić uwagę na dietę i sposób przyrządzania potraw tak, aby odżywianie zapewniało zaspokojenie potrzeb organizmu do walki z chorobą i w czasie rekonwalescencji.

Bibliografia:

1. The Merck manual. Objawy kliniczne: praktyczny przewodnik diagnostyki i terapii, pod. red. Porter R., Kaplan J., Homeier B., Wrocław 2010

Przy pisaniu artykułu wykorzystano fragmenty tekstu "Kserostomia, czyli suchość w jamie ustnej" Olimpii Wolf, opublikowanego w nr 11/2017 miesięcznika Zdrowie

Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W numerze 10/2019 "Zdrowia" kreatywne podejście do seksu, podstępna borelioza, nowe terapie nowotworów, komu grozi cyberchondria, leki szkodzące urodzie, probiotyki w kiszonkach. Miesięcznik "Zdrowie" to pakiet rzetelnej wiedzy i sprawdzonych porad!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie 10/2019

Materiał partnerski

KOMENTARZE
mike
|

Tarczyca !!!!!

Ewa
|

Przy suchości w ustach bardzo pomocny jest Xerostom. Skutecznie zwiększa produkcję śliny. Ja kupuję go w aptece lub sklepie internetowym.