PENICYLINA (antybiotyk) - zastosowanie, działanie, skutki uboczne

Autor: Monika Majewska

Penicylina to pierwszy na świecie antybiotyk. Penicylina ma działanie bakteriobójcze, dlatego znalazła zastosowanie w leczeniu zakażeń na tle bakteryjnym. Przed odkryciem penicyliny choroby zakaźne były przyczyną śmierci i ciężkich powikłań setek milionów ludzi. Wprowadzenie penicyliny zrewolucjonizowało leczenie. Sprawdź, jakie dokładnie działanie ma penicylina, jakie są antybiotyki, które zawierają penicylinę, jakie są skutki uboczne i przeciwwskazania do stosowania penicyliny?

Penicylina, a konkretnie penicyliny, to najstarsza grupa antybiotyków, wytwarzana przez grzyby z gatunku pędzlaków. Wyróżnia się penicyliny naturalne, otrzymywane na drodze biosyntezy (poszczególne preparaty różnią się głównie czasem działania), oraz penicyliny półsyntetyczne, różniące się jakościowo od penicylin naturalnych zakresem działania lub opornością na działanie enzymów bakteryjnych. Oprócz penicylin naturalnych i półsyntetycznych, do tej grupy penicylin zalicza się również inhibitory β‑laktamaz, które tworzą z penicylinami preparaty skojarzone, dzięki czemu wspomagają ich działanie przeciwbakteryjne.

Penicylina - antybiotyki zawierające penicylnę

Penicyliny naturalne Penicyliny półsyntetyczne Penicyliny skojarzone z
inhibitorami β-laktamaz

  • penicylina G (krystaliczna
    benzylopenicylina, penicylina
    prokainowa)
  • penicylina benzatynowa
    (Debecylina)
  • Fenoksymetylopenicylina
    (V-cylina, OSPEN)

 

  • metycylina
  • penicyliny izoksazolowe

    - oksacylina
    - kloksacylina
    - dikloksacylina
    - flukloksacylina
    - nafcylina
  • aminopenicyliny
- ampicylina
- piwampicylina
- bakampicylina
- talampicylina
- amoksycylina
- epicylina
- hetacylina
  • karboksypenicyliny

- karbenicylina
- karindacylina
- karfecylina
- tykarcylina

  • ureidopenicyliny

- azlocylina
- mezlocylina
- piperacylina
- apalcylina

  • amidynopenicyliny
  • amoksycylina z
    kwasem klawulanowym
  • ampicylina z
    sulbaktamem
  • tykarcylina z
    kwasem klawulanowym
  • piperacylina z
    tazobaktamem

Penicylina - działanie i zastosowanie

Penicylina hamuje proces tworzenia ściany komórkowej bakterii. Powoduje, że bakterie nie mogą się namnażać i giną. Dzięki temu, że penicylina ma takie działanie, znalazła zastosowanie w leczeniu zakażeń na tle bakteryjnym.

1. Penicyliny naturalne

Są naturalnymi produktami pleśni (Penicillium notatum i P. chryzogenum), charakteryzują się stosunkowo wąskim spektrum działania przeciwbakteryjnego. Penicyliny naturalne są aktywne głównie wobec bakterii Gram‑dodatnich (paciorkowców, gronkowców, pneumokoków i laseczek beztlenowych) i tylko w stosunku do niektórych bakterii Gram-ujemnych. Enterokoki są oporne na tę grupę antybiotyków.

Wskazaniami do stosowania benzylopenicyliny prokainowej są:

Penicylina ma postać tabletek, proszku do przygotowania roztworu do wstrzyknięć dożylnych/domięśniowych/wlewów.

Podobne wskazania do stosowania ma benzylopenicylina benzatynowa, z zastrzeżeniem, że w ostrych lub ciężkich zakażeniach jej podanie powinno być zawsze poprzedzone leczeniem penicyliną benzylową.

Inne penicyliny naturalne to benzylpenicylina potasowa i penicylina fenoksymetylowa (fenoksymetylopenicylina).

Warto wiedzieć

Ważne

Penicylina w tabletkach bez recepty?

Penicylina jest antybiotykiem wydawanym tylko z przepisu lekarza. Nie można otrzymać penicyliny w tabletkach, ani w żadnej innej formie, bez recepty.

2. Penicyliny półsynetetyczne

Penicyliny półsyntetyczne o wąskim zakresie działania:

  • penicyliny izoksazolowe (oksacylina, kloksacylina, dikloksacylina, flukloksacylina, nafcylina) - stosowane są przede wszystkim w leczeniu zakażeń wywołanych przez gronkowce, oporne na naturalne penicyliny, ponieważ wykazują działanie przeciwbakteryjne wobec gronkowca oraz oporność na penicylinazę (enzym bakteryjny rozkładający naturalne penicyliny). Jednak nie wykazują działania przeciwbakteryjnego wobec pałeczek Gram-ujemnych i enterokoków
Penicylina, o ile jest pierwszym antybiotykiem i nadal doskonałym to nie jest antybiotykiem skutecznym w stosunku do wszystkich rodzajów drobnoustrojów.

Penicyliny półsyntetyczne o szerokim zakresie działania:

  • aminopenicyliny - zwalczają paciorkowce (pneumokoki i enterokoki), dwoinki rzeżączki, maczugowce błonicy, laseczkę wąglika, enterobakterie, krętki blade wywołujące kiłę oraz bakterie wywołujące boreliozę. Są lekami z wyboru w leczeniu np. ostrego zapalenia oskrzeli. Amoksycylina (Amoxicillinum) to obecnie najważniejsza aminopenicylina stosowana w lecznictwie
  • karboksypenicyliny, np. tykarcylina, są skuteczne w zwalczaniu między innymi szczepów pałeczki ropy błękitnej, bakterii Proteus oraz bakterii Escherichia coli
  • ureidopenicyliny (acyloaminopenicyliny) - działanie przeciwbakteryjne ureidopenicylin (azlocyliny, mezlocyliny i piperacyliny) jest bardzo szeroki i obejmuje zakres działania aminopenicylin i karboksypenicyl. Wskazaniami do ich stosowania są m.in. ciężkie zakażenia dróg oddechowych, dróg żółciowych, dróg moczowych, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
  • amidynopenicyliny - działają głównie na drobnoustroje Gram-ujemne, w tym na: E. coli, Salmonella, Shigella, Klebsiella i inne. Antybiotyki te nie ulegają wchłanianiu z przewodu pokarmowego, a po jego zastosowaniu szybko dochodzi do wytworzenia oporności. Może okazać się skuteczny w zakażeniach dróg moczowych po podaniu pozajelitowym

3. Penicyliny skojarzone z inhibitorami β-laktamaz

Penicyliny skojarzone z inhibitorami β‑laktamaz charakteryzują się większą skutecznością i najszerszym zakresem działania przeciwbakteryjnego.

Warto wiedzieć

Ważne

Penicylina - dawkowanie

Dawkowanie penicyliny zależy od konkretnego jej rodzaju, wieku pacjenta. Na przykład, dawkowanie penicyliny fenoksymetylowej (czyli lek Ospen) wygląda następująco: dzieci zwykle 50 000–100 000 j.m./kg mc./d w 2–3 daw. podz. Młodzież i dorośli – 3 000 000–4 500 000 j.m./d w 2–3 daw. podz. Zarówno u dorosłych, jak i u dzieci dobowe dawki leku nie powinny być mniejsze niż 25 000 j.m./kg mc.

Penicylina - wady i zalety

Podstawowymi zaletami penicylin są: niska toksyczność narządowa, dobry efekt bakteriobójczy, dobra penetracja do narządów i tkanek (zwłaszcza w stanie zapalnym), natomiast wadami znaczna wrażliwość na β-laktamazy (to bakteryjne enzymy rozrywające wiązania w cząsteczce antybiotyku), szybka eliminacja z ustroju (konieczność częstego dawkowania), a także możliwość wystąpienia odczynów uczuleniowych (alergii).

Łatwość wytwarzania się alergii na penicyliny stanowi jedno z najważniejszych ograniczeń ich stosowania. Reakcje uczuleniowe (rumień, pokrzywka, gorączka, bóle stawów) ze względu na swoja siłę, mogą być bardzo niebezpieczne i prowadzić nawet do wstrząsu anafilaktycznego i śmierci pacjenta. W związku z tym, przed zastosowaniem penicylin, zwłaszcza dożylnie, powinno się przeprowadzać testy uczuleniowe.

Polecamy
Uczulenie na penicylinę. Jakie są jego objawy?

Uczulenie na penicylinę. Jakie są jego objawy?

Uczulenie na penicylinę to jedna z najczęstszych reakcji alergicznych na lek. Bywa bardzo silna i czasem może nawet prowadzić do ...

Penicylina - przeciwwskazania

Penicyliny nie powinno się stosować przy nadwrażliwości oraz u pacjentów uczulonych na tę grupę leków.

Uczulenie na cefalosporyny (pacjenci uczuleni na cefalosporyny mogą wykazywać również nadwrażliwość na penicylinę - alergia krzyżowa).

Podanie doustnej penicyliny jest przeciwwskazane u pacjentów z zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi powodującymi utrzymującą się biegunkę lub wymioty, ze względu na zmniejszone wchłanianie penicyliny.

Ponadto należy zachować ostrożność u chorych:

Zdaniem eksperta
maska dr n. med. Barbara Grzechocińska, ginekolog położnik, adiunkt I Katedry i Kliniki Położnictwa i Ginekologii Uniwersytetu Medycznego w Warszawie
dr n. med. Barbara Grzechocińska, ginekolog położnik, adiunkt I Katedry i Kliniki Położnictwa i Ginekologii Uniwersytetu Medycznego w Warszawie

Penicylina a ciąża

Witam, Obecnie jestem w trakcie kuracji antybiotykowej. Przyjmuję dwa antybiotyki z grupy penicylin (Calvepen 666 oraz Floxapen 500 mg). Oba nie są dostępne w Polsce - mieszkam w Irlandii. Istnieje prawdopodobieństwo, że mogę być w ciąży. Czy tego typu antybiotyki z grupy penicylin mogą uszkodzić płód?

dr n. med. Barbara Grzechocińska, ginekolog - położnik: Antybiotyki z grupy penicylin można podawać w ciąży.

Penicylina - działania niepożądane

Zaburzenia układu odpornościowego:

  • nadkażenia opornymi bakteriami lub drożdżakami
  • wykwity skórne (od wysypki grudkowo-plamistej do złuszczającego zapalenia skóry)
  • pokrzywka
  • gorączka
  • dreszcze
  • ból stawów
  • obrzęk, w tym obrzęk krtani, obrzęk naczynioruchowy
  • reakcje przypominające chorobę posurowiczą

Notowano również wstrząs anafilaktyczny z zapaścią, reakcje rzekomoanafilaktyczne (astma oskrzelowa, plamica, objawy żołądkowo-jelitowe).

Zaburzenia układu pokarmowego:

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

  • nacieki zapalne w miejscu wstrzyknięcia (jeśli antybiotyk jest stosowany domięśniowo)
  • zapalenie błony śluzowej jamy ustnej
  • zapalenie języka
  • czarny włochaty język

Notowano również rumień wielopostaciowy, złuszczające zapalenie skóry. Podczas długotrwałego stosowania obserwowano parestezje.

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Zaburzenia układu nerwowego

  • neuropatia (jeśli penicylina podawana jest pozajelitowo w dużych dawkach)
  • drgawki (zwłaszcza po zastosowaniu dużych dawek lub podaniu fenoksymetylopenicyliny pacjentom z zaburzeniami czynności nerek)

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Zespół Hoigné - to sporadycznie występujący zespół objawów neurologicznych, który ma miejsce po przypadkowym wstrzyknięciu penicyliny prokainowej do wnętrza naczynia. Objawy te to m.in. niepokój, stany lękowe, pobudzenie psychoruchowe, przyspieszenie tętna, zaburzenia świadomości, bóle głowy, zawroty głowy, nudności, częstoskurcz, sinica skóry, niedowłady, parestezje (mrowienia i drętwienia), halucynacje.

Penicylina - interakcje z innymi lekami

Penicylina działa przeciwstawnie do takich antybiotyków, jak: tetracykliny, makrolity, linkosamidy, sulfonamidy i chloramfenikol, dlatego nie należy ich stosować razem.

Środki zobojętniające wpływają negatywnie na wchłanianie się penicylin, zmniejszają również ich działanie bakteriobójcze.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne powodują zwiększenie ich stężenia we krwi.

Penicyliny o szerokim zakresie działania zmniejszają skuteczność doustnych środków antykoncepcyjnych, dlatego w trakcie przyjmowania obu tych preparatów jednocześnie, wskazane jest wykorzystanie alternatywnych sposobów zapobiegania ciąży.

Warto wiedzieć

Ważne

Historia penicyliny

Przed erą penicyliny lekarze borykali się z problemem walki z chorobami zakaźnymi w taki sposób, aby zniszczyć bakterie, ale w sposób bezpieczny dla organizmu człowieka. W 1928 roku Fleming, hodując w swoim laboratorium bakterie, przez przypadek odkrył penicylinę. Porządkując naczynia z kulturami bakterii zauważył rozwijającą się kolonię pleśni, która zabijała bakterie. Później przeprowadził kolejne eksperymenty, na opatentowanie substancji nie miał jednak pieniędzy. Dopiero 10 lat później wraz z Howardem Walterem Floreyem oraz Ernstem Borisem Chainem wyizolowali substancję czynną, by rok później zająć się już produkcją antybiotyku. W 1945 roku zostali oni uhonorowani Nagrodą Nobla. Odkrywca penicyliny, Alexander Fleming, zmarł 11 marca 1955 r. na zawał serca. Do końca życia mówił: "To natura wyprodukowała penicylinę, ja ją tylko odkryłem".

Penicylina i inne antybiotyki - niewłaściwe ich stosowanie może doprowadzić do lekooporności

Źródło: lifestyle.newseria.pl

fb udostępnij tweet udostępnij g+ udostępnij print wydrukuj
Zobacz także
Zdjęcia: Thinkstockphotos.com

Aktualizacja: 10.08.2017

DlaPacjentow24.pl
Najpopularniejsze artykuły
WITAMINA D - objawy oraz skutki niedoboru i nadmiaru witaminy D WITAMINA D - objawy oraz skutki niedoboru i nadmiaru witaminy D

Witamina D w odpowiednim stężeniu sprawia, że kości są mocne, a zęby zdrowe. Właściwy poziom tej...

więcej

133

Przedawkowanie witamin. Które witaminy można przedawkować?

Przesadne przyjmowanie preparatów witaminowych niesie ryzyko poważnych chorób. Które z witamin...

więcej

124

CZARNY BEZ: właściwości i działanie. PRZEPIS na sok z czarnego bzu CZARNY BEZ: właściwości i działanie. PRZEPIS na sok z czarnego bzu

Czarny bez nie tylko zwalczy gorączkę i złagodzi kaszel, ale dodatkowo dzięki dużej ilości witamin...

więcej

122

WITAMINA B12 - właściwości. Występowanie i dawkowanie witaminy B12 WITAMINA B12 - właściwości. Występowanie i dawkowanie witaminy B12

Witamina B12 to związek, którego właściwości zdrowotne są nie do przecenienia. Witamina B12 koi...

więcej

106

Znajdź badanie

albo

albo

Alfabetyczny indeks badań

a b c d e f g h i k
l m n o p r s t u v
w z ż
Eksperci

Torbiele jajników u kobiet w okresie prokreacyjnym najczęściej mają charakter czynnościowy, ich wymiar w cyklu może ulegać zmianie, tak że te różnice w wymiarze nie są czymś dziwnym, szczególnie...

Lekarz może badać piersi zarówno przed, jak i po badaniu ginekologicznym. Jest to bez znaczenia. Radzę zapytać lekarza, o ile sam nie powie, w jakiej kolejności będzie Panią badał i rozebrać się nie...

Leczenie rozstępów jest procesem trudnym, w tej chwili stosuje się trzy główne metody: 1. kosmetyki, 2. peelingi chemiczne, 3. laseroterapię. Preparaty przeciw rozstępom powinny zawierać składniki...

Zdrowa społeczność

Żaden utwór zamieszczony w serwisie nie może być powielany i rozpowszechniany lub dalej rozpowszechniany w jakikolwiek sposób (w tym także elektroniczny lub mechaniczny) na jakimkolwiek polu eksploatacji w jakiejkolwiek formie, włącznie z umieszczaniem w Internecie - bez pisemnej zgody ZPR Media S.A.. Jakiekolwiek użycie lub wykorzystanie utworów w całości lub w części z naruszeniem prawa tzn. bez zgody ZPR Media S.A. jest zabronione pod groźbą kary i może być ścigane prawnie.