Statyny zmniejszają stężenie cholesterolu i pomagają chronić przed zawałem serca oraz udarem mózgu. Dla wielu pacjentów stanowią ważny element leczenia chorób układu krążenia. Nie wszyscy jednak dobrze je tolerują. Zdarza się, że po rozpoczęciu terapii pojawiają się bóle mięśni, osłabienie lub uczucie zmęczenia, których wcześniej nie było.
Dlaczego lek działający przede wszystkim na gospodarkę cholesterolową może wpływać również na mięśnie? Jednym z możliwych wyjaśnień są zaburzenia przepływu wapnia wewnątrz komórek mięśniowych. Badacze ustalili, w jaki sposób cząsteczki statyn mogą zakłócać działanie białka odpowiedzialnego za kontrolowanie tego procesu. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Nature Communications”.
Dlaczego po statynach bolą mięśnie? Problem może dotyczyć przepływu wapnia
Mięśnie potrzebują wapnia do prawidłowego kurczenia się i rozluźniania. Jego przepływ wewnątrz komórek jest ściśle kontrolowany, a jednym z białek uczestniczących w tym procesie jest receptor rianodynowy typu 1, określany skrótem RyR1. Białko to tworzy kanał, przez który jony wapnia są uwalniane z wewnętrznych magazynów komórki. W prawidłowych warunkach kanał otwiera się wtedy, gdy mięsień ma wykonać skurcz, a następnie zamyka, aby ograniczyć dalszy przepływ wapnia.
Naukowcy odkryli, że statyny mogą zaburzać działanie tego mechanizmu. Cząsteczki leku przyłączają się do kanału wapniowego i sprzyjają utrzymywaniu go w pozycji otwartej. W rezultacie wapń może wydostawać się z magazynów komórkowych w sposób niekontrolowany. Taki wyciek zakłóca prawidłową gospodarkę wapniową w mięśniach i może przyczyniać się do ich uszkodzenia. Badacze wskazują ten mechanizm jako jedno z możliwych wyjaśnień dolegliwości występujących u części osób przyjmujących statyny. – Udało nam się zobaczyć niemal atom po atomie, w jaki sposób statyny przyłączają się do tego kanału. Wyciek wapnia wyjaśnia, dlaczego niektórzy pacjenci odczuwają ból mięśni, a w skrajnych przypadkach dochodzi u nich do powikłań zagrażających życiu – mówi dr Steven Molinarolo z University of British Columbia, główny autor badania.
W najcięższych przypadkach uszkodzenie mięśni związane ze stosowaniem statyn może prowadzić do rabdomiolizy, czyli rozpadu tkanki mięśniowej. Jest to rzadkie, ale poważne powikłanie, które może skutkować niewydolnością nerek.
Jak atorwastatyna wpływa na mięśnie? Znaczenie mają trzy cząsteczki leku
Badacze skupili się na atorwastatynie, jednej z powszechnie stosowanych statyn. Chcieli dokładnie ustalić, w jaki sposób lek oddziałuje z kanałem wapniowym RyR1 i dlaczego może zaburzać jego pracę. Wykorzystali do tego mikroskopię krioelektronową, która pozwala badać budowę białek z bardzo dużą dokładnością. Dzięki niej mogli przyjrzeć się miejscom, w których cząsteczki atorwastatyny łączą się z receptorem odpowiedzialnym za uwalnianie wapnia.
Okazało się, że cząsteczki leku nie działają pojedynczo. Trzy z nich mogą przyłączyć się do określonego miejsca w strukturze białka. Pierwsza wiąże się z receptorem, gdy kanał jest jeszcze zamknięty, i ułatwia jego otwarcie. Następnie dołączają dwie kolejne cząsteczki, które stabilizują kanał w pozycji otwartej. W ten sposób może dochodzić do przedłużonego uwalniania wapnia, mimo że komórka nie potrzebuje go w danym momencie do skurczu mięśnia.
– Po raz pierwszy uzyskaliśmy wyraźny obraz tego, w jaki sposób statyny aktywują ten kanał. To duży krok naprzód, ponieważ daje nam wskazówki, jak projektować statyny, które nie będą oddziaływać na tkankę mięśniową – wyjaśnia prof. Filip Van Petegem z University of British Columbia, współautor badania.
Choć doświadczenia dotyczyły przede wszystkim atorwastatyny, badacze wskazują, że podobne oddziaływania mogą występować również w przypadku innych statyn. Nie oznacza to jednak, że wszystkie leki z tej grupy wpływają na mięśnie w taki sam sposób lub z jednakową siłą.
Ból i osłabienie mięśni po statynach. Czy to częste działania niepożądane?
Statyny przyjmuje ponad 200 mln osób na świecie. Leki te zmniejszają stężenie cholesterolu i ograniczają ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych, dlatego od wielu lat pozostają jednym z podstawowych sposobów zapobiegania zawałom serca i udarom mózgu. Niepożądane objawy ze strony mięśni nie występują jednak u wszystkich pacjentów. Najpoważniejsze uszkodzenia mięśni dotyczą niewielkiego odsetka leczonych, natomiast dolegliwości takie jak ból, osłabienie czy uczucie zmęczenia zgłaszane są znacznie częściej.
U części osób problemy są na tyle dokuczliwe, że utrudniają codzienne funkcjonowanie. Mogą też skłaniać do rezygnacji z przyjmowania leków, co pozbawia pacjentów ochrony przed zawałem i udarem. Trzeba przy tym pamiętać, że nie każdy ból mięśni pojawiający się podczas stosowania statyn jest spowodowany ich działaniem. Samo wystąpienie dolegliwości nie pozwala ustalić przyczyny bez oceny medycznej.
Odkryty mechanizm dostarcza kolejnego możliwego wyjaśnienia działań niepożądanych, ale nie pozwala jeszcze przewidzieć, u którego pacjenta pojawią się objawy ani jak duże będzie ryzyko uszkodzenia mięśni.
Czy powstaną statyny, które nie powodują bólu mięśni?
Poznanie miejsca, w którym atorwastatyna łączy się z receptorem RyR1, może pomóc w opracowaniu leków o mniejszym wpływie na mięśnie. Naukowcy chcieliby zmodyfikować budowę cząsteczek tak, aby nadal skutecznie obniżały cholesterol, ale nie zakłócały działania kanału wapniowego. To istotne rozróżnienie, ponieważ receptor RyR1 nie jest właściwym celem działania statyn. Ich podstawowym zadaniem jest hamowanie enzymu uczestniczącego w produkcji cholesterolu. Oddziaływanie na białko mięśniowe stanowi dodatkowy, niepożądany efekt.
– Statyny od dziesięcioleci stanowią podstawę profilaktyki i leczenia chorób układu krążenia. Naszym celem jest uczynienie ich jeszcze bezpieczniejszymi, aby pacjenci mogli korzystać z ich działania bez obaw o poważne skutki uboczne – mówi prof. Van Petegem.
Na razie odkrycie nie oznacza pojawienia się nowego leku ani zmiany zaleceń dotyczących stosowania statyn. Konieczne są dalsze badania, które pozwolą ustalić, jak wykorzystać poznany mechanizm do opracowania bezpieczniejszych preparatów.
Dla osób przyjmujących statyny ważne jest, aby nie odstawiać ich samodzielnie z powodu bólu mięśni. Dolegliwości należy omówić z lekarzem, który może ocenić ich przyczynę i zdecydować o dalszym postępowaniu. Szczególnie pilnej oceny wymaga silny ból lub wyraźne osłabienie mięśni, zwłaszcza gdy towarzyszy im ciemne zabarwienie moczu.
5
Źródła
1. Molinarolo S., Valdivia C.R., Valdivia H.H., Van Petegem F., „Cryo-electron microscopy reveals sequential binding and activation of Ryanodine Receptors by statin triplets”, „Nature Communications”, 20 listopada 2025 r. DOI: 10.1038/s41467-025-66522-0.
2. University of British Columbia, „Scientists finally uncover why statins can cause muscle pain”, ScienceDaily, 20 października 2026 r.
