- Czy powszechna szczepionka BCG, stosowana od ponad wieku, może chronić przed demencją?
- Najnowsze badania przeprowadzone na myszach wskazują na obiecującą zależność między szczepieniem przeciwgruźliczym a rzadszym występowaniem objawów demencji.
- Naukowcy intensywnie badają mechanizm tego zjawiska, wskazując na kluczową rolę tzw. odporności wyszkolonej.
Obiecujące odkrycie: Szczepionka BCG a demencja
Dobra wiadomość dla seniorów i ich bliskich? Szczepionka przeciwgruźlicza BCG, znana od ponad stu lat, może znacząco zmniejszyć ryzyko demencji. Takie wnioski płyną z najnowszych badań opublikowanych w prestiżowym piśmie "Science Advances". Choć dotychczasowe eksperymenty przeprowadzono na myszach, odkrycie to otwiera nowe, ekscytujące perspektywy w walce z chorobami neurodegeneracyjnymi.
Szczepionka BCG (Bacillus Calmette-Guérin) to preparat zawierający żywe, osłabione prątki gruźlicze, stosowany od 1921 roku. W Polsce jest to szczepienie obowiązkowe, podawane noworodkom w pierwszych dobach życia. Oprócz podstawowej roli w profilaktyce gruźlicy, szczepionka BCG jest również wykorzystywana w leczeniu raka pęcherza moczowego, gdzie jej działanie polega prawdopodobnie na pobudzaniu reakcji odpornościowej organizmu.
Teraz do listy jej potencjalnych zastosowań może dołączyć zapobieganie demencji.
Jak szczepionka BCG wpływa na mózg? Badania na myszach
Naukowcy z Johns Hopkins Medicine w USA przeprowadzili przełomowe badania, w których myszy zostały genetycznie zmodyfikowane tak, aby rozwijały biologiczne objawy demencji. Wyniki były zaskakujące: zwierzęta, którym podano szczepionkę BCG, wykazywały znacznie rzadsze występowanie charakterystycznych oznak choroby. Zespół zaobserwował mniej:
- splątków białka tau w mózgu - struktur charakterystycznych dla choroby Alzheimera,
- ciągłej aktywacji komórek odpornościowych,
- utraty pamięci.
Analiza genetyczna ujawniła, że u myszy nieleczonych aktywowanych było aż 716 genów powiązanych z chorobą Alzheimera, obumieraniem komórek oraz stanem zapalnym układu nerwowego. Podanie szczepionki BCG doprowadziło do normalizacji wszystkich tych genów, z wyjątkiem zaledwie dziewięciu.
Myszy zaszczepione BCG rzadziej cierpiały na zanik mózgu, żyły dłużej i znacznie lepiej radziły sobie z zadaniami wymagającymi pamiętania i rozpoznawania obiektów w porównaniu do grupy nieleczonej.
Czym jest "odporność wyszkolona" i dlaczego jest kluczowa?
"Intensywnie pracujemy nad zrozumieniem szczegółowego mechanizmu tego zjawiska. Nasze badania dostarczają jednak wstępnych przesłanek wskazujących, że kluczową rolę w tej odpowiedzi może odgrywać tzw. odporność wyszkolona" - powiedział dr William Bishai, współdyrektor Johns Hopkins Center for Tuberculosis Research.
Dr Bishai wyjaśnił, że odporność wyszkolona to zdolność komórek układu odpornościowego ssaków - naszej pierwszej linii obrony przed zagrożeniami takimi jak bakterie czy wirusy - do rozszerzonego działania. Po pierwszym kontakcie z patogenem, komórki odpornościowe, zwłaszcza monocyty i makrofagi, "uczą się", jak rozpoznawać i zwalczać przyszłe zagrożenia.
Jest to niezwykłe, ponieważ zazwyczaj za taką adaptacyjną reakcję, czyli "zapamiętywanie" wrogów, odpowiadają inne komórki, takie jak limfocyty T.
W przypadku demencji dr Bishai uważa, że to komórki mieloidalne - kluczowe elementy wrodzonego układu odpornościowego, które znajdują się także w centralnym układzie nerwowym i mózgu - wykorzystują informacje ze szczepionki BCG. Dzięki temu są w stanie rozpoznawać płytki i splątki białkowe, które są charakterystyczne dla choroby Alzheimera i pokrewnych typów demencji, a tym samym pomagają organizmowi skuteczniej na nie reagować.
Czy są ludzkie dowody? Wstępne obserwacje z klinik
Choć badania na myszach są niezwykle obiecujące, naukowcy wskazują, że istnieją już wstępne obserwacje u ludzi. W kilku wcześniejszych badaniach, cytowanych w omawianej publikacji, zaobserwowano, że stosowanie szczepionki BCG w ramach immunoterapii nieinwazyjnego raka pęcherza moczowego wiązało się z obniżeniem ryzyka wystąpienia demencji o 12-78 proc. w okresie od trzech do piętnastu lat po leczeniu.
Podobne powiązanie zauważono także w przypadku szczepionki przeciwko półpaścowi, co sugeruje szersze działanie ochronne niektórych szczepień na układ nerwowy. Te dane, choć nie są bezpośrednim dowodem, dodatkowo wzmacniają hipotezę o potencjalnej roli szczepionki BCG w prewencji demencji.
