Choć może dotknąć każdego i w każdym wieku, to zapalenie ucha środkowego „upodobało” sobie dzieci. W ciągu dwóch pierwszych lat życia aż 65 proc. maluchów choruje na nie przynajmniej raz, a ok. 30 proc. więcej niż trzy razy.
Przyczyna tak częstych infekcji ucha u dzieci jest bardzo prosta – to przede wszystkim anatomia. U małych dzieci trąbka słuchowa jest krótka, szeroka i przebiega poziomo, łącząc jamę bębenkową z gardłem, a jej ujście w gardle jest stale otwarte. Stanowi więc idealną drogę, którą bakterie i wirusy z nosogardzieli mogą wnikać w głąb ucha. Dlatego w ok. 90 proc. przypadków ostre zapalenie ucha środkowego jest następstwem infekcji górnych dróg oddechowych.
Bardzo rzadko się zdarza, że chorobotwórcze drobnoustroje trafiają do ucha przez krwiobieg (z innego ogniska zapalnego w organizmie). Jeszcze rzadziej wnikają bezpośrednio z zewnątrz ucha, dlatego noszenie (lub nie) czapki w tym przypadku nie ma większego wpływu na rozwój oraz nawroty choroby. Natomiast czynnikiem, który na pewno sprzyja zachorowaniu, jest niedoskonałość układu immunologicznego u małych dzieci – po ukończeniu 7. roku życia infekcje ucha zdarzają się znacznie rzadziej.
Co jeszcze sprzyja infekcji
Poza budową anatomiczną uszu i nie w pełni wykształconym układem odpornościowym u małego dziecka, są też inne czynniki:
- nieprawidłowości w budowie podniebienia;
- przerost migdałków, zwłaszcza tzw. trzeciego migdałka, zamykającego ujście trąbki słuchowej;
- niedrożność trąbki słuchowej, spowodowana np. obrzękiem alergicznym błony śluzowej wyścielającej trąbkę;
- przewlekłe zapalenie zatok, a także choroby zakaźne – płonica, odra czy ospa wietrzna;
- narażanie dziecka na dym papierosowy, który podrażnia śluzówkę nosa i gardła.
Główni winowajcy
Najczęściej są to bakterie (ok. 70 proc. przypadków) – Streptococcus pneumoniae i Haemophilus influenzae, czyli te same, które są przyczyną zapaleń gardła czy krtani. Znacznie rzadziej (ok. 30 proc. przypadków) sprawcą bywają wirusy – głównie grypy, paragrypy, adenowirusy, rhinowirusy. Powodują one powstawanie wysięku, który stanowi świetną pożywkę dla bakterii.
W miarę nasilania się infekcji narasta obrzęk błony śluzowej wyściełającej trąbkę słuchową (podobnie jak śluzówki nosa podczas kataru), co upośledza jej drożność. W takim przypadku dochodzi do zaburzeń ciśnienia wewnątrz ucha, a to z kolei powoduje obrzęk błony bębenkowej i wzmożone wydzielanie śluzu. Z powodu niedrożności trąbki słuchowej śluz ma utrudniony odpływ: gromadzi się, w końcu może spowodować pęknięcie błony bębenkowej. Wówczas z ucha zaczyna sączyć się wydzielina.
Mamo, boli ucho!
Rozwijająca się infekcja ucha u małego dziecka objawia się przede wszystkim gorączką (nawet do 40°C), niepokojem, który zaburza sen, niechęcią do ssania, wymiotami, czasem biegunką. Starsze dzieci uskarżają się na niedosłuch i szum w uszach, ale dominującym objawem jest ból ucha (pulsujący, który nasila się w nocy, w pozycji leżącej). Ból ustępuje wtedy, gdy pojawia się wyciek z ucha, ponieważ w wyniku perforacji błony bębenkowej zmniejsza się ciśnienie w jamie bębenkowej.
Trafna diagnoza
Podstawą rozpoznania ostrego zapalenia ucha środkowego jest badanie otoskopowe. Polega ono na oglądaniu (za pomocą specjalnego wziernika) wnętrza przewodu słuchowego zewnętrznego i błony bębenkowej. Jeśli zachodzi podejrzenie, że mogło dojść do powikłań (np. zapalenia wyrostka sutkowego, objawiającego się obrzękiem i bolesnością okolicy za małżowiną uszną), lekarz może zlecić wykonanie zdjęcia RTG kości skroniowej.
Przewlekłe postaci zapalenia
Poza ostrym zapaleniem ucha środkowego laryngolodzy wyróżniają inne odmiany tej choroby.
- Przewlekłe zapalenie ucha środkowego jest skutkiem niedoleczonej ostrej postaci choroby, po której w błonie bębenkowej pozostał otwór. Szczelina pozwala, by do ucha środkowego wnikały bakterie, które wywołują na nowo lub podtrzymują istniejący stan zapalny. Charakterystyczną cechą tej postaci choroby są okresowe wycieki z ucha. Często niezbędny jest zabieg podczas którego laryngolog musi zamknąć ubytek w błonie bębenkowej.
- Zapalenie perlakowate to także przewlekła postać choroby. Ze złuszczonego nabłonka, mas cholesterolowych, zaschniętej wydzieliny i bakterii tworzy się perlak (przypomina nieco perłę). Ta zmiana rozrasta się i powoduje zniszczenie okolicznych tkanek: kości, kosteczek słuchowych, nerwów. Jedynym sposobem postępowania w tym przypadku jest zabieg operacyjny.
Konieczny antybiotyk
Ponieważ sprawcą zapalenia ucha środkowego są bakterie (a jeśli wirusy, to potem i tak najczęściej rozwija się nadkażenie bakteryjne), więc podstawą terapii jest odpowiednio dobrany antybiotyk (w pierwszej kolejności zwykle amoksycylina). Dodatkowo lekarz najczęściej przepisuje leki przeciwzapalne, przeciwbólowe i obkurczające błonę śluzową nosa (jeśli infekcji uszu towarzyszą objawy nieżytu nosa). Gdy leki są dobrze dobrane, po 48–72 godzinach dolegliwości mijają.
Czasem jednak konieczna jest paracenteza – zabieg, który polega na nacięciu błony bębenkowej, dzięki czemu wydzielina znajduje ujście. Zabieg przynosi natychmiastową ulgę, łagodząc ból spowodowany napięciem zmienionej zapalnie błony bębenkowej. Dodatkowo podczas zabiegu pobiera się materiał do badania bakteriologicznego.
Kiedy już w uchu pojawi się ropna wydzielina, bardzo ważna jest odpowiednia higiena przewodu słuchowego – systematyczna zmiana opatrunków, stosowanie (przepisanych przez laryngologa) kropli do uszu. Błona po pewnym czasie regeneruje się (odrasta), nie pozostawiając uszczerbku na zdrowiu.
Domowe sposoby
Z reguły ulgę przynosi przykładanie ciepłych suchych okładów na ucho, np. rozgrzanego na kaloryferze ręcznika. W ten sposób można bowiem przyspieszyć pęknięcie błony bębenkowej. Gdy w uchu pojawi się ropna wydzielina, trzeba czym prędzej skontaktować się z laryngologiem. Ponadto dziecko powinno wypoczywać – jeśli nie chce, nie musi leżeć, ale nie powinno forsować się fizycznie.
Uwaga na powikłania
Leczenie ostrego zapalenia ucha środkowego trwa zwykle ok. 3 tygodni. Potem należy jeszcze raz przeprowadzić badanie otoskopowe, żeby upewnić się, że infekcja została wyleczona – w jamie bębenkowej nie zalega wydzielina i zasklepił się otwór w błonie. Laryngolog powinien również skontrolować, czy nie doszło do upośledzenia słuchu. Ostre zapalenie ucha środkowego ma bowiem tendencje do przechodzenia w stan przewlekły, co prowadzi do powikłań – zapalenia wyrostka sutkowego, niedowładu albo porażenia obwodowego nerwu twarzowego, zapalenia ucha wewnętrznego. Przede wszystkim zaś do niedosłuchu, spowodowanego zaleganiem płynu w jamie bębenkowej.
Jak zapobiec chorobie
To niezwykle trudne – nie ma specjalnych sposobów, które zapewnią ochronę przed zachorowaniem. Jedyne co zalecają laryngolodzy, to staranne leczenie wszelkich infekcji w obrębie gardła i nosa, a także stanów zapalnych ucha zewnętrznego.
