11 chorób, które niszczą organizm bez widocznych objawów. Sprawdź, jakie badania wykonać, by spać spokojnie

Jak wykluczyć choroby, które nie dają żadnych objawów? Niezbędna profilaktyka

Większość z nas ma tę samą wymówkę. „Skoro nie boli, to po co szukać problemu?”. To pułapka, w którą wpadamy zbyt łatwo. Musimy pamiętać, że wiele chorób „kradnie” zdrowie po cichu, latami nie dając o sobie znać, dopóki nie jest za późno. Liczby są nieubłagane: wczesne wykrycie zmian to niemal 95% szans na wygraną, podczas gdy zwlekanie drastycznie te szanse odbiera.

Profilaktyka to nie strata czasu ani „szukanie dziury w całym”, to twoja najważniejsza inwestycja w przyszłość. Regularne badania przesiewowe pozwalają wykryć zmiany chorobowe, zanim staną się nieodwracalne. W Polsce niestety wciąż zbyt mało osób korzysta z programów profilaktycznych – frekwencja jest w większości znacznie niższa niż w krajach Europy Zachodniej. Co więcej, wiele kluczowych badań, jak mammografia czy kolonoskopia, masz na wyciągnięcie ręki – bezpłatnie i dostępne w ramach NFZ. Dlaczego więc z tego nie skorzystać? Dowiedz się, jak to zrobić.

Rak piersi – najczęstsze zagrożenie dla kobiet

Rak piersi to najczęściej diagnozowany nowotwór u kobiet na całym świecie. W Polsce co roku wykrywanych jest około 18-19 tysięcy nowych przypadków, a około 6-7 tysięcy kobiet umiera z powodu tej choroby. Co budzi szczególny niepokój: rak piersi dotyka coraz młodsze kobiety, choć największe ryzyko występuje po 50. roku życia.

Podstępność raka piersi polega na tym, że we wczesnych stadiach rozwija się zupełnie bezobjawowo. Kobiety często nie wyczuwają żadnych guzków, nie obserwują zmian w wyglądzie piersi ani wydzieliny z brodawki. Guz może rosnąć przez miesiące lub nawet lata, zanim stanie się wyczuwalny. Właśnie dlatego samobadanie piersi, choć ważne, nie wystarczy jako jedyna metoda profilaktyki – niewielkie zmiany umykają nawet doświadczonym lekarzom podczas badania palpacyjnego.

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Mammografia to złoty standard w wykrywaniu raka piersi. To badanie rentgenowskie, które pozwala zobrazować wewnętrzną strukturę piersi i wykryć nawet najmniejsze zmiany, często długo przed ich wyczuciem. Badanie jest bezbolesne, trwa kilka minut i może uratować życie. W Polsce kobiety w wieku 45-74 lat mogą wykonać mammografię bezpłatnie w ramach Programu Profilaktyki Raka Piersi – otrzymują zaproszenie co dwa lata. Niestety, frekwencja w programie wciąż jest niezadowalająca, oscylując wokół 40-45 proc., podczas gdy w krajach skandynawskich przekracza 80 proc. Kobiety z grup ryzyka – z obciążeniem rodzinnym, mutacją genów BRCA1 lub BRCA2, po radioterapii klatki piersiowej – powinny rozpocząć badania wcześniej i wykonywać je częściej. W ich przypadku zalecane jest połączenie mammografii z USG lub rezonansem magnetycznym piersi. 
• USG piersi – ultrasonografia to badanie uzupełniające mammografię, szczególnie przydatne u młodszych kobiet (poniżej 40. roku życia) oraz u kobiet z gęstą tkanką gruczołową piersi, u których mammografia może być mniej czuła. USG świetnie różnicuje zmiany lite od torbieli wypełnionych płynem, które są zawsze łagodne. Badanie jest całkowicie bezpieczne, nie wykorzystuje promieniowania i może być powtarzane bez ograniczeń. Ultrasonografia jest również metodą z wyboru u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Wiele zmian nowotworowych, szczególnie u młodych kobiet, lepiej widać w USG niż w mammografii, dlatego oba badania często się uzupełniają.
• Każda kobieta powinna również nauczyć się samobadania piersi i wykonywać je raz w miesiącu, najlepiej kilka dni po zakończeniu miesiączki, gdy piersi są najmniej napięte. Choć nie zastąpi ono mammografii, może pomóc w wykryciu zmian między badaniami obrazowymi.

Rak szyjki macicy – choroba, którą można niemal całkowicie wyeliminować

Rak szyjki macicy to jeden z niewielu nowotworów, które można praktycznie wyeliminować dzięki profilaktyce. W Polsce każdego roku diagnozowanych jest około 3 tysięcy nowych przypadków, a około tysiąc kobiet umiera z powodu tej choroby. To tym bardziej tragiczne, że większość z tych zgonów można by było zapobiec.

Za 99 proc. przypadków raka szyjki macicy odpowiada zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego HPV. Wirus ten przenosi się drogą kontaktów seksualnych i jest niezwykle powszechny – szacuje się, że około 80 proc. osób aktywnych seksualnie zetknie się z nim w ciągu życia. U większości zakażenie przechodzi bezobjawowo, jednak u części kobiet HPV prowadzi do zmian przedrakowych, które po latach mogą przerodzić się w nowotwór.

Proces ten zachodzi bardzo powoli – od zakażenia wirusem HPV do rozwoju raka szyjki macicy mija zwykle 10-15 lat. To długi okres, który stwarza doskonałą szansę na wykrycie zmian przedrakowych i ich usunięcie, zanim dojdzie do transformacji nowotworowej.

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Cytologia – to podstawowe badanie przesiewowe, które polega na pobraniu komórek z powierzchni szyjki macicy i ich ocenie mikroskopowej. Badanie pozwala wykryć nieprawidłowości już na etapie zmian przedrakowych. Jest szybkie, bezbolesne i powinno być wykonywane regularnie przez wszystkie kobiety po rozpoczęciu życia seksualnego.
• W ramach populacyjnego Programu Profilaktyki i Wczesnego Wykrywania Raka Szyjki Macicy kobiety w wieku 25-64 lat mogą wykonać bezpłatną cytologię raz na trzy lata. Niestety, podobnie jak w przypadku mammografii, frekwencja w programie pozostawia wiele do życzenia – wynosi zaledwie około 20-25 proc.
• Test HPV – wykrywa obecność wysokoonkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego. Coraz częściej zaleca się go jako uzupełnienie lub alternatywę dla cytologii, szczególnie u kobiet powyżej 30. roku życia. Test ten ma wyższą czułość niż sama cytologia i pozwala wcześniej wykryć kobiety z grupy ryzyka.
• Kolposkopia – wykonywana w przypadku nieprawidłowego wyniku cytologii lub testu HPV. To badanie szyjki macicy przy użyciu kolposkopu – urządzenia z lupą i źródłem światła, które umożliwia dokładne obejrzenie zmian i pobranie wycinka do badania histopatologicznego.

Skuteczność profilaktyki raka szyjki macicy jest spektakularna. W krajach, gdzie programy przesiewowe działają sprawnie i osiągają wysoką frekwencję, zachorowalność na ten nowotwór spadła o ponad 70 proc. w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. W Polsce niestety wciąż zbyt wiele kobiet pomija regularne badania, co kończy się późnym wykryciem choroby.

Warto też pamiętać o szczepieniu przeciwko HPV, które jest dostępne dla dziewcząt i chłopców. Szczepionka chroni przed zakażeniem najgroźniejszymi typami wirusa i jest najbardziej skuteczna, gdy zostanie podana przed pierwszymi kontaktami seksualnymi. W wielu krajach szczepienia są bezpłatne i zalecane jako element obowiązkowego kalendarza szczepień.

Rak jelita grubego – bezobjawowy przez lata, śmiertelny w zaawansowanym stadium

Rak jelita grubego to trzeci najczęściej diagnozowany nowotwór złośliwy w Polsce i drugi pod względem śmiertelności. Każdego roku wykrywanych jest około 20 tysięcy nowych przypadków, a około 11 tysięcy osób umiera z powodu tej choroby. Co niepokojące, zachorowalność stale rośnie, szczególnie wśród osób młodych.

Ten nowotwór rozwija się bardzo powoli – najczęściej z łagodnych wyrośli jelita grubego zwanych polipami. Proces przemiany polipa w raka zajmuje zwykle 10-15 lat, co daje ogromne możliwości dla profilaktyki. Problem w tym, że zarówno polipy, jak i wczesne stadia raka jelita grubego przebiegają całkowicie bezobjawowo. Pierwsze symptomy – takie jak krew w stolcu, zmiana rytmu wypróżnień, bóle brzucha, utrata masy ciała – pojawiają się często dopiero w zaawansowanym stadium choroby.

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Kolonoskopia – to badanie endoskopowe pozwalające na dokładne obejrzenie całego jelita grubego od wewnątrz. Lekarz wprowadza przez odbyt cienką, giętką rurkę z kamerą i źródłem światła. Kolonoskopia nie tylko pozwala wykryć nowotwór we wczesnym stadium, ale przede wszystkim umożliwia usunięcie polipów, zanim staną się rakiem. To jedyna metoda, która łączy diagnostykę z natychmiastową interwencją terapeutyczną. Badanie wymaga przygotowania – oczyszczenia jelit za pomocą specjalnych preparatów, co jest dla wielu osób uciążliwe. Jednak to niewielka niedogodność w porównaniu z korzyściami. Kolonoskopia wykonana co 10 lat u osób bez objawów i bez obciążeń rodzinnych może zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka jelita grubego nawet o 90 proc. W Polsce osoby w wieku 50-65 lat (lub 40–65 lat, jeśli w najbliższej rodzinie był ten nowotwór) mogą wykonać bezpłatną kolonoskopię w ramach programu profilaktycznego. Wystarczy zgłosić się do punktu programu z dowodem osobistym. Niestety, z programu korzysta zaledwie kilka procent uprawnionych osób – to jedna z najniższych frekwencji wśród wszystkich programów profilaktycznych w Polsce.
• Test na krew utajoną w stolcu – prostsze badanie przesiewowe, które można wykonać w domu. Polega na pobraniu próbki stolca i wykryciu w niej śladowych ilości krwi, niewidocznych gołym okiem. Dodatni wynik wymaga wykonania kolonoskopii. Test powinien być powtarzany co roku lub co dwa lata.

Osoby z grupy podwyższonego ryzyka – z wywiadem rodzinnym obciążonym rakiem jelita grubego, z chorobami zapalnymi jelit, z rozpoznanymi polipami – powinny rozpocząć badania wcześniej i wykonywać je częściej, zgodnie z zaleceniami lekarza.

Cukrzyca typu 2 – skuteczny niszczyciel naczyń i narządów

Cukrzyca typu 2 to choroba metaboliczna, która w Polsce dotyka około 3 milionów osób, z czego według szacunków nawet milion nie wie o swojej chorobie. To jedno z najpoważniejszych wyzwań zdrowia publicznego 21 wieku – przewiduje się, że liczba chorych będzie stale rosnąć z powodu epidemii otyłości i siedzącego trybu życia.

Cukrzyca typu 2 rozwija się stopniowo, często przez wiele lat. Organizm stopniowo traci wrażliwość na insulinę (insulinooporność), a trzustka nie jest w stanie wyprodukować wystarczającej ilości hormonu, by utrzymać prawidłowy poziom glukozy we krwi. We wczesnej fazie stan ten nazywamy stanem przedcukrzycowym – poziom cukru jest podwyższony, ale jeszcze nie na tyle, by rozpoznać pełnoobjawową cukrzycę.

Problem polega na tym, że przez długi czas choroba nie daje żadnych objawów. Ludzie czują się dobrze, funkcjonują normalnie, a tymczasem podwyższony poziom glukozy we krwi niszczy naczynia krwionośne, nerwy i narządy wewnętrzne. Gdy pojawiają się pierwsze symptomy – nadmierne pragnienie, częste oddawanie moczu, zmęczenie, powolne gojenie ran – często oznacza to, że cukrzyca trwa już od kilku lat i zdążyła wyrządzić szkody w organizmie.

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Glukoza na czczo – podstawowe badanie pozwalające wykryć cukrzycę. Wykonuje się je po co najmniej 8-godzinnym poście. Prawidłowy poziom glukozy na czczo to mniej niż 100 mg/dl. Wynik 100-125 mg/dl wskazuje na stan przedcukrzycowy, a 126 mg/dl lub więcej (w dwóch nieprawidłowych pomiarach w różne dni) potwierdza cukrzycę.
• Hemoglobina glikowana (HbA1c) – badanie pokazujące średni poziom glukozy we krwi z ostatnich 2-3 miesięcy. Jest bardzo przydatne, bo nie wymaga być na czczo i daje szerszy obraz kontroli metabolicznej. Wartość HbA1c poniżej 5,7 proc. jest prawidłowa, 5,7-6,4 proc. wskazuje na stan przedcukrzycowy, a 6,5 proc. lub więcej potwierdza cukrzycę.
• Test doustnego obciążenia glukozą (OGTT) – wykonywany w przypadku wątpliwych wyników innych badań. Polega na pomiarze glukozy na czczo, następnie po wypiciu roztworu glukozy, a potem po dwóch godzinach. Test ten pozwala wykryć zaburzenia tolerancji glukozy, które mogą nie być widoczne w pomiarze glukozy na czczo.

Badania przesiewowe w kierunku cukrzycy powinny rozpocząć się od 45. roku życia i być powtarzane co 3 lata. Osoby z grup ryzyka – z nadwagą lub otyłością, z obciążeniem rodzinnym, z nadciśnieniem tętniczym, prowadzące siedzący tryb życia – powinny rozpocząć badania wcześniej i wykonywać je częściej.

Wczesne wykrycie cukrzycy lub stanu przedcukrzycowego jest kluczowe, ponieważ na tym etapie można jeszcze odwrócić proces chorobowy lub znacznie spowolnić jego rozwój. Zmiana stylu życia – utrata masy ciała, regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta – może zapobiec rozwojowi pełnoobjawowej cukrzycy nawet u 60-70 proc. osób ze stanem przedcukrzycowym.

Nieleczona cukrzyca prowadzi do poważnych powikłań: chorób serca i udarów mózgu (ryzyko jest 2-4 razy wyższe), niewydolności nerek, uszkodzenia nerwów, problemów ze wzrokiem (w tym ślepoty), trudno gojących się ran i amputacji kończyn dolnych. Większość z tych powikłań można zapobiec lub znacznie opóźnić dzięki wczesnemu wykryciu i odpowiedniemu leczeniu.

Choroby tarczycy – mały narząd, ogromne konsekwencje

Tarczyca to niewielki gruczoł w kształcie motyla, położony na przedniej powierzchni szyi. Mimo skromnych rozmiarów produkuje hormony, które regulują niemal każdy aspekt metabolizmu, od pracy serca i mózgu po temperaturę ciała i trawienie. Zaburzenia funkcji tarczycy należą do najczęstszych schorzeń endokrynologicznych – w Polsce dotykają około 20 proc. dorosłych, głównie kobiety.

Problem w tym, że zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą rozwijać się stopniowo i przez długi czas dawać objawy na tyle niespecyficzne, że są bagatelizowane lub przypisywane innym przyczynom. Zmęczenie, przybranie na wadze, zaburzenia nastroju, problemy z koncentracją – to symptomy, które można tłumaczyć stresem, natłokiem obowiązków czy wiekiem. Tymczasem mogą być pierwszymi sygnałami poważnych zaburzeń hormonalnych.

Najczęstsze choroby tarczycy:

Niedoczynność tarczycy – stan, w którym gruczoł produkuje zbyt mało hormonów. Najczęstszą przyczyną jest choroba Hashimoto – autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Objawy rozwijają się powoli: zmęczenie, senność, przybranie na wadze mimo braku zmian w diecie, uczucie zimna, suchość skóry, wypadanie włosów, spowolnienie tętna, zaparcia, obniżenie nastroju. Nieleczona niedoczynność prowadzi do poważnych konsekwencji: miażdżycy, chorób serca, depresji, zaburzeń płodności.

Nadczynność tarczycy – przeciwieństwo niedoczynności, gruczoł produkuje zbyt dużo hormonów. Najczęstsza przyczyna to choroba Gravesa-Basedowa, również o podłożu autoimmunologicznym. Objawy: utrata masy ciała mimo dobrego apetytu, nerwowość, drażliwość, kołatanie serca, nadmierne pocenie, drżenie rąk, uczucie gorąca, częste wypróżnienia, zaburzenia snu. Nieleczona nadczynność może prowadzić do groźnych powikłań sercowych i przełomu tarczycowego – stanu zagrażającego życiu.

Guzki tarczycy – bardzo częste, występują u około 50 proc. dorosłych, szczególnie u kobiet. Większość jest łagodna, ale około 5-10 proc. może mieć charakter nowotworowy. Małe guzki zwykle nie dają objawów i są wykrywane przypadkowo podczas badań obrazowych szyi wykonywanych z innych powodów.

Rak tarczycy – stosunkowo rzadki nowotwór, ale jego częstość rośnie. Większość przypadków to dobrze rokujące raki brodawkowate. Wczesne wykrycie i leczenie daje bardzo dobre rokowanie – pięcioletnie przeżycie przekracza 95 proc.

Kluczowe badania profilaktyczne:

• TSH (tyreotropina) – podstawowe badanie oceniające funkcję tarczycy. TSH to hormon przysadki mózgowej, który reguluje produkcję hormonów tarczycy. Podwyższony poziom TSH wskazuje na niedoczynność, obniżony na nadczynność. To proste badanie z krwi może wykryć zaburzenia, zanim pojawią się wyraźne objawy.
• Hormony tarczycy (fT4, fT3) – badania uzupełniające, wykonywane gdy poziom TSH jest nieprawidłowy. Pozwalają dokładniej ocenić charakter i nasilenie dysfunkcji tarczycy.
• Przeciwciała przeciwtarczycowe – badanie wykrywające przeciwciała charakterystyczne dla chorób autoimmunologicznych tarczycy (anty-TPO, anty-TG). Ważne w diagnostyce przyczyny zaburzeń.
• USG tarczycy – badanie obrazowe pozwalające ocenić wielkość, strukturę gruczołu i wykryć guzki. Wykonywane przy nieprawidłowym wyglądzie tarczycy w badaniu palpacyjnym lub nieprawidłowych wynikach badań hormonalnych.

Badania tarczycy powinny być wykonane u wszystkich osób z objawami sugerującymi jej dysfunkcję, u kobiet planujących ciążę (zaburzenia funkcji tarczycy mogą wpływać na płodność i rozwój płodu), u osób z obciążeniem rodzinnym oraz u osób po 60. roku życia – ryzyko chorób tarczycy wzrasta z wiekiem.

Wczesne wykrycie i leczenie chorób tarczycy pozwala całkowicie znormalizować funkcję organizmu. Większość pacjentów z niedoczynnością tarczycy doskonale czuje się przyjmując syntetyczny hormon tarczycy – jedna tabletka dziennie przywraca prawidłowy metabolizm. Nadczynność również skutecznie leczy się lekami, jodem radioaktywnym lub zabiegiem chirurgicznym.

Miażdżyca – podstępna i bezobjawowa przez dziecięciolecia

Miażdżyca to choroba, która rozwija się przez całe życie, powoli i nieubłaganie niszcząc naczynia krwionośne. To najczęstsza przyczyna zawałów serca i udarów mózgu – dwóch głównych przyczyn zgonów w Polsce i na świecie. Mimo że miażdżyca zabija więcej osób niż wszystkie nowotwory razem wzięte, wiele osób nie zdaje sobie sprawy z wagi tego problemu.

Proces miażdżycowy polega na odkładaniu się w ścianach tętnic blaszek miażdżycowych, struktur złożonych z cholesterolu, komórek zapalnych, tkanki włóknistej i wapnia. Blaszki te stopniowo zwężają światło naczyń, utrudniając przepływ krwi. Co gorsza, mogą pękać, prowadząc do powstania zakrzepu, który całkowicie zablokuje naczynie, czego skutkiem może być zawał serca lub udaar mózgu. 

Podstępność miażdżycy polega na tym, że rozwija się przez dziesięciolecia całkowicie bezobjawowo. Pierwsze objawy pojawiają się często dopiero wtedy, gdy naczynia są zwężone w 70-80 proc. lub dochodzi do nagłej katastrofy naczyniowej. Osoba może czuć się zdrowa, funkcjonować normalnie, a tymczasem w jej tętnicach narastają zmiany, które w każdej chwili mogą doprowadzić do tragedii.

Czynniki ryzyka miażdżycy:

• Podwyższony poziom cholesterolu, szczególnie frakcji LDL ("złego cholesterolu")
• Nadciśnienie tętnicze
• Cukrzyca i stan przedcukrzycowy
• Palenie tytoniu
• Otyłość, szczególnie otyłość brzuszna
• Siedzący tryb życia
• Niezdrowa dieta bogata w tłuszcze nasycone i trans
• Przewlekły stres
• Obciążenie rodzinne

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Lipidogram – badanie profilu lipidowego krwi, obejmujące cholesterol całkowity, cholesterol LDL, cholesterol HDL ("dobry cholesterol") i trójglicerydy. To podstawowe badanie w ocenie ryzyka miażdżycy. Wykonuje się je po 12-godzinnym poście.
• Pomiar ciśnienia tętniczego – powinien być wykonywany przy każdej wizycie lekarskiej, co najmniej raz w roku. Nadciśnienie tętnicze (wartości 140/90 mmHg lub wyższe) to jeden z głównych czynników ryzyka miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych. Problem w tym, że nadciśnienie nazywane jest "cichym zabójcą" – przez lata nie daje objawów, niszcząc naczynia, serce, nerki i mózg.
• Glukoza na czczo lub hemoglobina glikowana – ocena ryzyka cukrzycy, która dramatycznie przyspiesza rozwój miażdżycy.
• EKG (elektrokardiogram) – badanie oceniające pracę serca, pozwala wykryć niemą niedokrwienie mięśnia sercowego lub przebyte "ciche" zawały.
• Badania obrazowe – USG tętnic szyjnych pozwala zobrazować blaszki miażdżycowe i ocenić grubość kompleksu intima-media (IMT), która koreluje z zaawansowaniem procesu miażdżycowego. Koronarografia CT może pokazać stan tętnic wieńcowych i wykryć zwapnienia wskazujące na miażdżycę.

Osoby powyżej 40. roku życia powinny regularnie kontrolować lipidogram i ciśnienie tętnicze. Osoby z grup ryzyka – z obciążeniem rodzinnym, z otyłością, palące papierosy – powinny rozpocząć badania wcześniej.

Znaczenie wczesnego wykrycia zaburzeń prowadzących do miażdżycy jest ogromne. Zmiana stylu życia i odpowiednie leczenie farmakologiczne mogą zatrzymać lub nawet odwrócić proces miażdżycowy. Leki z grupy statyn skutecznie obniżają cholesterol i stabilizują blaszki miażdżycowe, zmniejszając ryzyko zawału o 25-35 proc. Kontrola ciśnienia tętniczego redukuje ryzyko udaru o około 40 proc. i ryzyko zawału o około 25 proc.

Osteoporoza – groźna epidemia złamań

Osteoporoza to choroba kości polegająca na utracie masy kostnej i pogorszeniu mikroarchitektury tkanki kostnej, co prowadzi do zwiększonej łamliwości kości. W Polsce cierpi na nią około 2-3 milionów osób, w ogromnej większości kobiet po menopauzie, choć może dotknąć również mężczyzn.

Osteoporoza nazywana jest "cichym złodziejem kości", ponieważ rozwija się przez lata całkowicie bezobjawowo. Nie boli, nie daje żadnych sygnałów ostrzegawczych. Pierwszym objawem choroby często jest już złamanie, najczęściej kręgosłupa, szyjki kości udowej lub nadgarstka, powstałe po niewielkim urazie lub nawet spontanicznie.

Złamania osteoporotyczne to poważny problem zdrowotny. Złamanie szyjki kości udowej u osób starszych wiąże się z bardzo wysoką śmiertelnością – około 20 proc. pacjentów umiera w ciągu roku od złamania, a połowa traci samodzielność. Kompresyjne złamania kręgosłupa prowadzą do garbienia się sylwetki, przewlekłych bólów i pogorszenia jakości życia.

Czynniki ryzyka osteoporozy:

• Wiek – ryzyko gwałtownie wzrasta po menopauzie u kobiet
• Płeć żeńska
• Niska masa ciała i drobna budowa
• Wcześniejsze złamania
• Obciążenie rodzinne
• Niedobory wapnia i witaminy D
• Palenie tytoniu
• Nadmierne spożycie alkoholu
• Siedzący tryb życia
• Niektóre leki (glikokortykosteroidy, leki przeciwpadaczkowe)
• Przedwczesna menopauza

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Densytometria (DXA) – złoty standard w diagnostyce osteoporozy. To badanie mierzy gęstość mineralną kości (BMD) za pomocą małych dawek promieniowania rentgenowskiego, najczęściej w odcinku lędźwiowym kręgosłupa i szyjce kości udowej. Badanie jest bezbolesne, trwa około 10-15 minut i jest całkowicie bezpieczne. Wynik densytometrii podawany jest jako T-score:- T-score powyżej -1,0: prawidłowa gęstość kości- T-score od -1,0 do -2,5: osteopenia (obniżona gęstość kości)- T-score -2,5 lub niżej: osteoporozaDensytometrię powinny wykonać wszystkie kobiety po 65. roku życia i wszyscy mężczyźni po 70. roku życia. Osoby z grup ryzyka powinny rozpocząć badania wcześniej – kobiety w okresie menopauzy z czynnikami ryzyka, osoby przyjmujące glikokortykosteroidy przez dłuższy czas, osoby po złamaniach niskoenergetycznych.
• Badanie poziomu witaminy D – niedobór witaminy D sprzyja utracie masy kostnej. Prawidłowy poziom to co najmniej 30 ng/ml. W Polsce niedobory witaminy D są bardzo powszechne, szczególnie w miesiącach zimowych.
• Markery kostne – badania biochemiczne oceniające tempo przebudowy kości. Przydatne w monitorowaniu leczenia osteoporozy.

Wczesne wykrycie osteoporozy lub osteopenii pozwala na wdrożenie odpowiedniego postępowania, które znacznie zmniejsza ryzyko złamań. Leczenie obejmuje suplementację wapnia i witaminy D, regularną aktywność fizyczną, szczególnie ćwiczenia z obciążeniem, oraz w razie potrzeby leki przeciwresorpcyjne (bifosfoniany) lub anaboliczne. Badania pokazują, że właściwe leczenie może zmniejszyć ryzyko złamań kręgosłupa o 40-70 proc., a złamań szyjki kości udowej o 40-50 proc.

Nadciśnienie tętnicze – cichy zabójca numer jeden

Nadciśnienie tętnicze to stan, w którym ciśnienie krwi w tętnicach jest chronicznie podwyższone (140/90 mmHg lub więcej). W Polsce dotyka ono około 10-12 milionów dorosłych, co stanowi niemal jedną trzecią populacji. Co alarmujące – szacuje się, że około 30-40 proc. osób z nadciśnieniem nie wie o swojej chorobie.

Nadciśnienie nazywane jest "cichym zabójcą", ponieważ przez wiele lat nie daje żadnych objawów. Ludzie czują się dobrze, są aktywni, nie skarżą się na dolegliwości. Tymczasem podwyższone ciśnienie bezlitośnie niszczy naczynia krwionośne, serce, nerki, mózg i oczy. Organizm stara się kompensować, ale z czasem dochodzi do nieodwracalnych zmian.

Konsekwencje nieleczonego nadciśnienia są dramatyczne. To główny czynnik ryzyka udaru mózgu – odpowiada za około 50 proc. wszystkich udarów. Prowadzi do zawału serca, niewydolności serca, przewlekłej choroby nerek, uszkodzenia siatkówki i utraty wzroku, tętniaka aorty, zaburzeń poznawczych i demencji.

Kiedy pojawiają się objawy nadciśnienia?

Większość osób z nadciśnieniem nie odczuwa żadnych symptomów aż do momentu, gdy dojdzie do powikłań. Niektóre osoby mogą zgłaszać bóle głowy (szczególnie w okolicy potylicy), zawroty głowy, szum w uszach, kołatanie serca, zmęczenie – ale objawy te są niespecyficzne i często bagatelizowane.

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Pomiar ciśnienia tętniczego – to jedno z najprostszych, najtańszych i najważniejszych badań profilaktycznych. Powinien być wykonywany przy każdej wizycie lekarskiej, a u osób zdrowych co najmniej raz w roku. Osoby z prawidłowym ciśnieniem, ale w górnych granicach normy (130-139/85-89 mmHg) powinny kontrolować je częściej. Prawidłowe ciśnienie tętnicze to wartości poniżej 140/90 mmHg, optymalne poniżej 120/80 mmHg. Rozpoznanie nadciśnienia wymaga potwierdzenia podwyższonych wartości w co najmniej dwóch pomiarach wykonanych w różnych dniach.
• Całodobowy pomiar ciśnienia tętniczego (ABPM) – automatyczne badanie rejestrujące ciśnienie co 15-30 minut przez 24 godziny. Pozwala wykryć nadciśnienie "białego fartucha" (podwyższone tylko w gabinecie lekarskim) oraz maskowane nadciśnienie (prawidłowe w gabinecie, ale podwyższone w życiu codziennym). Daje też informację o profilu nocnym ciśnienia – u zdrowych osób ciśnienie w nocy powinno być niższe o 10-20 proc.
• Domowy pomiar ciśnienia – coraz częściej zalecany jako uzupełnienie pomiarów gabinetowych. Pacjenci mogą regularnie kontrolować ciśnienie we własnych domach, co daje lepszy obraz jego rzeczywistych wartości.
• Badania dodatkowe u osób z nadciśnieniem – EKG (ocena przerost lewej komory), badania krwi (funkcja nerek, poziom potasu, lipidogram, glukoza), badanie ogólne moczu, ocena dna oka.

Wczesne wykrycie nadciśnienia i wdrożenie leczenia ratuje życie. Zmiana stylu życia – utrata nadwagi, ograniczenie soli w diecie, regularna aktywność fizyczna, ograniczenie alkoholu, rzucenie palenia – może obniżyć ciśnienie o 10-20 mmHg. Gdy to nie wystarcza, dostępne są skuteczne leki hipotensyjne. Kontrola nadciśnienia zmniejsza ryzyko udaru o około 40 proc., zawału o około 25 proc., niewydolności serca o ponad 50 proc.

Jaskra – bezobjawowa utrata wzroku

Jaskra to grupa chorób oczu prowadząca do uszkodzenia nerwu wzrokowego, najczęściej w wyniku podwyższonego ciśnienia wewnątrzgałkowego. W Polsce cierpi na nią około 800 tysięcy osób, z czego połowa nie wie o swojej chorobie. Jaskra jest drugą najczęstszą przyczyną ślepoty na świecie, zaraz po zaćmie – ale w przeciwieństwie do zaćmy, utrata wzroku w jaskrze jest nieodwracalna.

Podstępność jaskry polega na tym, że rozwija się bardzo powoli i przez długi czas nie daje żadnych objawów. Uszkodzenie nerwu wzrokowego zaczyna się od obwodowych części pola widzenia, które mózg kompensuje – pacjent nie zauważa ubytków. Centralna ostrość wzroku pozostaje prawidłowa aż do bardzo zaawansowanych stadiów choroby. Gdy zaczynamy zauważać problemy z widzeniem, często oznacza to, że uszkodzone jest już 70-90 proc. włókien nerwu wzrokowego.

Czynniki ryzyka jaskry:

• Wiek powyżej 40 lat (ryzyko wzrasta z każdą dekadą)
• Obciążenie rodzinne
• Podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe
• Krótkowzroczność
• Cukrzyca
• Nadciśnienie tętnicze
• Niektóre choroby oczu
• Pochodzenie afroamerykańskie lub azjatyckie
• Długotrwałe stosowanie kortykosteroidów

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego – podstawowe badanie w wykrywaniu jaskry. Wykonuje się je podczas rutynowego badania okulistycznego za pomocą tonometru. Prawidłowe ciśnienie to 10-21 mmHg, ale rozpoznanie jaskry nie opiera się tylko na tym parametrze – istnieje jaskra normotensyjna, a nie każde podwyższone ciśnienie prowadzi do jaskry.
• Badanie dna oka – okulista ocenia wygląd tarczy nerwu wzrokowego, szczególnie stosunek zagłębienia do całej tarczy. Powiększone zagłębienie sugeruje uszkodzenie nerwu.
• Badanie pola widzenia (perymetria) – wykrywa ubytki w polu widzenia charakterystyczne dla jaskry. To czułe badanie pozwala zauważyć zmiany wcześnie, zanim pacjent sam je dostrzeże.
• OCT nerwu wzrokowego – optyczna koherentna tomografia to nowoczesne badanie obrazowe pozwalające bardzo dokładnie ocenić strukturę nerwu wzrokowego i warstwy włókien nerwowych siatkówki. Wykrywa nawet bardzo wczesne zmiany jaskrowe.
• Pachymetria – pomiar grubości rogówki, który ma znaczenie w interpretacji ciśnienia wewnątrzgałkowego.

Osoby powyżej 40. roku życia powinny regularnie (co 2-4 lata) wykonywać kompleksowe badanie okulistyczne z pomiarem ciśnienia wewnątrzgałkowego. Osoby z grup ryzyka – z obciążeniem rodzinnym, z cukrzycą, po 60. roku życia – powinny badać się częściej, co roku lub co dwa lata.

Wczesne wykrycie jaskry jest kluczowe, ponieważ nie możemy odwrócić już powstałych uszkodzeń, ale możemy zatrzymać lub znacznie spowolnić postęp choroby. Leczenie polega przede wszystkim na obniżeniu ciśnienia wewnątrzgałkowego za pomocą kropli do oczu, a w razie potrzeby laserowego lub chirurgicznego. Badania pokazują, że obniżenie ciśnienia o 20-30 proc. zmniejsza ryzyko progresji jaskry o około 50 proc.

Przewlekła choroba nerek – cicha epidemia XXI wieku

Przewlekła choroba nerek (PChN) to stopniowa, postępująca utrata funkcji nerek trwająca dłużej niż trzy miesiące. W Polsce dotyka ona około 4-5 milionów osób, z czego ogromna większość nie wie o swojej chorobie. PChN nazywana jest "cichą epidemią", ponieważ we wczesnych stadiach przebiega całkowicie bezobjawowo.

Nerki to narządy oczyszczające krew z toksyn, regulujące gospodarkę wodną i elektrolitową, ciśnienie tętnicze, produkcję czerwonych krwinek i metabolizm kości. Gdy ich funkcja ulega stopniowemu pogorszeniu, długo nie daje to żadnych symptomów – nawet przy utracie 50-70 proc. funkcji pacjent może czuć się dobrze. Objawy pojawiają się zwykle dopiero w zaawansowanych stadiach: zmęczenie, osłabienie, brak apetytu, nudności, świąd skóry, obrzęki, problemy z koncentracją.

Najczęstsze przyczyny przewlekłej choroby nerek:

• Cukrzyca (odpowiada za około 40 proc. przypadków)
• Nadciśnienie tętnicze (około 30 proc.)
• Kłębuszkowe zapalenie nerek
• Wielotorbielowatość nerek
• Przewlekłe infekcje układu moczowego
• Choroby autoimmunologiczne
• Długotrwałe stosowanie niektórych leków (NLPZ, niektóre antybiotyki)

Kluczowe badania profilaktyczne:

• Kreatynina i eGFR – kreatynina to produkt przemiany materii mięśniowej wydalany przez nerki. Jej poziom we krwi rośnie, gdy nerki nie działają prawidłowo. Bardziej precyzyjnym parametrem jest eGFR (estimated Glomerular Filtration Rate) – szacowany współczynnik przesączania kłębuszkowego, obliczany na podstawie poziomu kreatyniny, wieku, płci i rasy. Pokazuje, jak wydajnie nerki filtrują krew. Prawidłowy eGFR to powyżej 90 ml/min/1,73m². Wartości poniżej 60 ml/min/1,73m² przez co najmniej 3 miesiące świadczą o przewlekłej chorobie nerek.
• Badanie ogólne moczu – wykrywa obecność białka (proteinuria) lub krwi w moczu, co może być wczesnym sygnałem uszkodzenia nerek. Albuminuria (obecność albumin w moczu) to czuły wskaźnik uszkodzenia kłębuszków nerkowych, szczególnie u osób z cukrzycą.
• Stosunek albuminy do kreatyniny w moczu (UACR) – bardziej precyzyjne badanie niż zwykły pasek moczu. Wykrywa nawet niewielkie ilości albuminy (mikroalbuminuria), które są wczesnym objawem nefropatii cukrzycowej.
• USG nerek – obrazuje wielkość, kształt i strukturę nerek, wykrywa kamienie, torbiele, guzy, poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego.

Badania przesiewowe w kierunku PChN powinny wykonywać wszystkie osoby z grup ryzyka: z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, chorobami serca, obciążeniem rodzinnym, a także osoby starsze (po 60. roku życia), z otyłością, palące papierosy. U tych osób zaleca się coroczną kontrolę kreatyniny, eGFR i badania moczu.

Wczesne wykrycie przewlekłej choroby nerek jest niezwykle ważne, ponieważ na tym etapie można znacznie spowolnić jej postęp i zapobiec powikłaniom. Badania pokazują, że wczesne rozpoznanie i właściwe postępowanie może spowolnić postęp PChN nawet o 50-70 proc., oddalając moment konieczności dializoterapii o wiele lat lub nawet unikając jej całkowicie.

Depresja – choroba, którą trudno zauważyć

Depresja to poważna choroba psychiczna dotykająca w Polsce około 1,5-2 milionów osób. Światowa Organizacja Zdrowia prognozuje, że do 2030 roku depresja będzie najczęstszą przyczyną niezdolności do pracy na świecie. To nie jest zwykły smutek ani chwilowe załamanie – to choroba wymagająca leczenia, która może mieć tragiczne konsekwencje.

Problem polega na tym, że depresja często rozwija się stopniowo i bywa niedostrzegana przez długi czas – zarówno przez samego chorego, jak i otoczenie. Symptomy są często bagatelizowane, tłumaczone przemęczeniem, stresem czy trudną sytuacją życiową. Wiele osób nie szuka pomocy z powodu stygmatyzacji chorób psychicznych lub przekonania, że powinny poradzić sobie same.

Objawy depresji:

• Uporczywie obniżony nastrój przez większość dnia, prawie codziennie
• Utrata zainteresowania i radości z aktywności, które wcześniej sprawiały przyjemność
• Zmęczenie, brak energii
• Zaburzenia snu (bezsenność lub nadmierna senność)
• Zaburzenia apetytu i masy ciała
• Trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji
• Poczucie winy, bezwartościowości
• Spowolnienie psychoruchowe lub nadmierna pobudliwość
• Myśli samobójcze

Dla rozpoznania depresji objawy muszą utrzymywać się co najmniej dwa tygodnie i znacząco wpływać na funkcjonowanie.

Kluczowe narzędzia przesiewowe:

• Kwestionariusze przesiewowe – istnieją zwalidowane narzędzia pozwalające na wczesne wykrycie depresji:
• Skala Depresji Becka (BDI) – 21-pytaniowy kwestionariusz oceniający nasilenie objawów depresyjnych. Można go wypełnić samodzielnie, a wynik wskazuje na prawdopodobieństwo depresji i jej ciężkość.
• Kwestionariusz Zdrowia Pacjenta (PHQ-9) – krótsze, 9-pytaniowe narzędzie często używane w praktyce lekarskiej jako szybki skrining.
• Skala Depresji Geriatrycznej (GDS) – specjalnie dla osób starszych, u których objawy depresji mogą się różnić.
• Wywiad lekarski – rozmowa z lekarzem pierwszego kontaktu lub psychiatrą pozostaje podstawą diagnozy. Lekarz ocenia objawy, ich czas trwania, wpływ na funkcjonowanie, historię choroby i czynniki ryzyka.
• Badania dodatkowe – często wykonuje się badania krwi (morfologia, hormony tarczycy, witamina D, witamina B12), aby wykluczyć przyczyny somatyczne objawów depresyjnych.

Wczesna interwencja w depresji znacząco poprawia rokowanie. Nieleczona depresja ma tendencję do nawrotów, przechodzenia w formy przewlekłe i prowadzi do poważnych konsekwencji – problemów w relacjach, utraty pracy, uzależnień, chorób somatycznych. Właściwie leczona w większości przypadków daje bardzo dobre efekty.