Skaza białkowa (alergia na mleko) - przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

2020-01-23 17:55 Krzysztofa Białożyt

Skaza białkowa i alergia na mleko to potoczne określenie alergii na białko mleka krowiego. Skaza białkowa najczęściej występuje u dzieci poniżej 1. roku życia. Szacuje się, że do 5. roku życia objawy skazy białkowej ustępują aż u 80-90 proc. młodych pacjentów. Warto wiedzieć, jakie są przyczyny skazy białkowej, jak objawia się skaza białkowa, jak należy diagnozować skazę białkową i na czym polega leczenie skazy białkowej.

Spis treści:

  1. Skaza białkowa – przyczyny
  2. Skaza białkowa – objawy
  3. Skaza białkowa a nietolerancja laktozy
  4. Skaza białkowa – rozpoznanie
  5. Skaza białkowa – postępowanie
  6. Skaza białkowa – profilaktyka
  7. Skaza białkowa – rokowanie

Objawy skazy białkowej wynikają z nieprawidłowej reakcji układu immunologicznego dziecka na białko mleka krowiego. Warto jednak wiedzieć, że inne składniki pokarmowe mogą również być przyczyną alergii pokarmowych. Zanim zastosujemy u dziecka jakąkolwiek dietę eliminacyjną, konieczna jest dokładna weryfikacja uczulającego dziecko składnika.

U starszych dzieci skazę białkową należy różnicować z innymi objawami związanymi ze spożywaniem pokarmów, do których należą m.in. nietolerancje pokarmowe. Dla wielu rodziców pozytywną informacją jest fakt, że u większości dzieci skaza białkowa ma charakter przemijający.

Skaza białkowa – przyczyny

Przyczyną skazy białkowej jest nadwrażliwość układu immunologicznego na białko mleka krowiego obecne w pokarmie dziecka. Układ odpornościowy rozpoznaje to białko jako źródło zagrożenia i dąży do jego usunięcia, podobnie jak czyni to z innymi patogenami. Reakcja immunologiczna jest przyczyną rozwoju objawów chorobowych, z których niektóre mogą wydawać się zupełnie niezwiązane z alergią pokarmową.

Częstość występowania skazy białkowej w populacji dziecięcej ocenia się na 2-5 proc. Zdecydowaną większość przypadków skazy białkowej rozpoznaje się u dzieci poniżej drugiego roku życia.

Mleko krowie zawiera ponad 20 różnych białek, z których właściwie każde może być przyczyną nadwrażliwości układu immunologicznego. Za najsilniejszy alergen zawarty w mleku krowim uważa się laktoglobulinę. W większości przypadków alergia obejmuje jednak więcej niż jedno białko.

Zastanawiający może być fakt, dlaczego alergia na białko mleka krowiego może rozwinąć się u niemowląt karmionych wyłącznie mlekiem matki? Badania nad dokładnym mechanizmem tego zjawiska nadal trwają. Najbardziej prawdopodobnym wytłumaczeniem wydaje się przedostawanie białek lub ich fragmentów z przewodu pokarmowego matki do jej krwiobiegu.

Następnie ich cząsteczki miałyby przenikać do pokarmu kobiecego – stąd już bliska droga do połknięcia ich przez niemowlę i wywołania objawów alergii. Tę hipotezę potwierdza fakt, że eliminacja produktów mlecznych z diety matki powoduje wycofanie objawów skazy białkowej u karmionego przez nią dziecka.

Dlaczego skaza białkowa rozwija się u niektórych dzieci, a u innych nie? Istnieje kilka czynników zwiększających ryzyko wystąpienia skazy białkowej. Prawdopodobnie najistotniejszą rolę odgrywają mechanizmy genetyczne: występowanie schorzeń o podłożu alergicznym w najbliższej rodzinie (rodzice, rodzeństwo) znacznie zwiększa ryzyko rozwoju alergii pokarmowych.

Co ciekawe, alergie obecne u członków rodziny dziecka nie muszą dotyczyć wyłącznie składników pokarmowych. Występowanie alergicznego nieżytu nosa, astmy oskrzelowej czy atopowego zapalenia skóry w rodzinie uważa się za jeden z czynników ryzyka rozwoju skazy białkowej u dziecka. Działanie ochronne przed wystąpieniem skazy białkowej wykazuje natomiast karmienie dziecka piersią przez okres minimum 4-6 miesięcy.

Skaza białkowa – objawy

Alergia na białko mleka krowiego może być uwarunkowana dwojakim rodzajem reakcji immunologicznych. Pierwszą grupę stanowią reakcje natychmiastowe, związane z działalnością swoistych przeciwciał typu IgE skierowanych przeciwko składnikom mleka krowiego.

Objawy wywołane tego typu nadwrażliwością pojawiają się do 30 minut po spożyciu uczulających białek. Ich przebieg jest w większości dość gwałtowny: może obejmować nagłe kichanie, łzawienie, duszność, wymioty czy pojawienie się pokrzywki.

Drugi typ reakcji immunologicznych wywołanych alergią na białko mleka krowiego to reakcje typu opóźnionego. Ich objawy pojawiają się po pewnym czasie od spożycia pokarmu; odstęp ten wynosi zwykle ponad 24 godziny.

Z tego powodu powiązanie występujących objawów z określonym składnikiem pokarmowym może być utrudnione. Ponadto, objawy powstające w wyniku opóźnionej nadwrażliwości mogą być bardzo nieswoiste.

Wśród najczęściej występujących można wyróżnić zmiany skórne oraz dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego i układu oddechowego.

Do najbardziej powszechnych objawów skazy białkowej należą:

  • Zmiany skórne: typową manifestacją skazy białkowej u dzieci są objawy atopowego zapalenia skóry. Schorzenie to objawia się występowaniem zmian rumieniowych, grudek i pęcherzyków na twarzy, tułowiu i kończynach dziecka. Charakterystycznym objawem towarzyszącym zmianom atopowym jest nasilony świąd, mogący powodować duże rozdrażnienie dziecka.

    Inne zmiany skórne mogące towarzyszyć skazie białkowej to pokrzywka oraz obrzęk naczynioruchowy (nagły obrzęk skóry i tkanki podskórnej spowodowany działaniem czynników wywołujących reakcję alergiczną).

  • Dolegliwości żołądkowo-jelitowe: skaza białkowa może powodować bardzo nieswoiste dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Możliwe jest występowanie zarówno biegunek, jak i zaparć. Dość częstym objawem są bóle brzucha oraz obecność krwi w stolcu. U najmłodszych pacjentów charakterystycznym objawem jest kolka niemowlęca.

    W przebiegu skazy białkowej może także dojść do rozwoju refluksu żołądkowo-przełykowego. Natychmiastowa reakcja uczuleniowa może spowodować objawy miejscowe, takie jak pieczenie, obrzęk lub świąd w obrębie języka, warg i błon śluzowych jamy ustnej.

    Długotrwała i nieleczona alergia na białko mleka krowiego może być przyczyną bardziej przewlekłych powikłań w postaci zaburzeń wchłaniania składników pokarmowych. Jednym z objawów takiego stanu bywa przewlekła niedokrwistość spowodowana niedoborem żelaza.

    Długotrwałe zapalenie błony śluzowej jelita może powodować utratę białka przez przewód pokarmowy. Typowym objawem takiej „ucieczki” białek są obrzęki. W bardzo nasilonych zaburzeniach wchłaniania składników odżywczych może dojść do zahamowania wzrastania u dziecka.

  • Objawy ze strony układu oddechowego: w przebiegu skazy białkowej może dojść do rozwoju objawów typowych dla innych rodzajów alergii. Należą do nich: przewlekły katar, kichanie oraz długotrwały kaszel. Skaza białkowa może być również przyczyną rozwoju objawów astmy oskrzelowej.

    Najpoważniejszym rodzajem reakcji natychmiastowych na spożycie białka mleka krowiego jest wstrząs anafilaktyczny, objawiający się dusznością, obrzękiem dróg oddechowych oraz spadkiem ciśnienia tętniczego krwi. Jest to jednak na szczęście powikłanie stosunkowo rzadkie.
Warto wiedzieć

Ważna diagnostyka różnicowa
Wymienione powyżej objawy skazy białkowej są charakterystyczne także dla innych alergii pokarmowych. Choć białko mleka krowiego jest jednym z najczęściej uczulających dzieci pokarmów, istnieje mnóstwo innych składników, mogących być przyczyną alergii pokarmowej.

Należy wśród nich wymienić chociażby orzechy, ryby, jaja, cytrusy czy czekoladę. Zanim wykluczymy jakiekolwiek pokarmy z diety dziecka, powinniśmy upewnić się, czy nasze podejrzenia co do źródła alergii są słuszne.

Skazę białkową należy także różnicować z innymi przyczynami dolegliwości żołądkowo-jelitowych u dzieci. Do najważniejszych z nich należą biegunki infekcyjne, celiakia oraz choroby zapalne jelit. Skaza białkowa u dzieci często utożsamiana jest z nietolerancją laktozy. Są to jednak dwie zupełnie odrębne jednostki chorobowe.

Skaza białkowa a nietolerancja laktozy

Skaza białkowa to nieprawidłowa reakcja układu immunologicznego na białka zawarte w mleku krowim oraz jego przetworach. Nietolerancja laktozy powstaje w zupełnie inny sposób. Jej przyczyną jest niedobór lub nieprawidłowa funkcja enzymów odpowiedzialnych za trawienie jednego z cukrów mlecznych – laktozy. Rozwój nietolerancji laktozy nie ma nic wspólnego z pobudzeniem układu odpornościowego na skutek spożywanego mleka.

Niektóre objawy mogą być wspólne dla skazy białkowej i nietolerancji laktozy (wzdęcia, biegunki, bóle brzucha, zaparcia), dlatego te jednostki chorobowe często bywają ze sobą mylone. Jednym z kryteriów przydatnych w ich różnicowaniu jest wiek typowy dla powstawania obu schorzeń.

Skaza białkowa występuje najczęściej u dzieci poniżej pierwszego roku życia. Nietolerancja laktozy u tak małych dzieci jest zjawiskiem niezmiernie rzadkim; jej pierwsze objawy zwykle pojawiają się dopiero około piątego roku życia. Nietolerancja laktozy typowo występuje u dzieci starszych oraz u osób dorosłych.

Skaza białkowa – rozpoznanie

Rozpoznania skazy białkowej nie da się postawić podczas jednorazowej wizyty lekarskiej. Jest to proces, którego celem jest potwierdzenie związku pomiędzy spożyciem białek mleka, a występowaniem objawów klinicznych. W diagnostyce konieczne jest także wykluczenie innych potencjalnych przyczyn dolegliwości.

Pierwszym etapem stawiania diagnozy jest zebranie bardzo dokładnego wywiadu lekarskiego. Oprócz wyczerpującej analizy obecnych u dziecka objawów, należy także spodziewać się pytań dotyczących historii występowania schorzeń o tle alergicznym w rodzinie (alergiczny nieżyt nosa, astma oskrzelowa, atopowe zapalenie skóry).

Następnie dziecko musi zostać przebadane fizykalnie pod kątem zmian skórnych oraz innych objawów charakterystycznych dla skazy białkowej.

Kolejnym etapem diagnostyki skazy białkowej są badania laboratoryjne, określające liczbę oraz jakość obecnych u dziecka przeciwciał typu IgE. Obecnie możliwe jest oznaczanie swoistych przeciwciał IgE skierowanych przeciwko białkom mleka krowiego. Dodatni wynik tego badania potwierdza obecność alergii o mechanizmie IgE-zależnym.

Czy ujemny wynik swoistych przeciwciał przeciw białkom mleka krowiego wyklucza możliwość występowania skazy białkowej u dziecka? Absolutnie nie – należy pamiętać, że alergia pokarmowa na białko mleka krowiego może powstawać również w mechanizmie IgE-niezależnym.

Wówczas pomimo braku swoistych przeciwciał IgE, dziecko może mieć objawy nadwrażliwości typu opóźnionego na białko mleka krowiego. Analogiczne zastosowanie mają testy skórne z antygenami białek mleka krowiego.

Tak zwanym „złotym standardem” diagnostyki wszystkich rodzajów alergii pokarmowych (w tym skazy białkowej) są testy prowokacyjne. Ideą testów prowokacyjnych jest wycofanie określonych składników pokarmowych z diety, a następnie ich powtórne wprowadzanie połączone ze stałą obserwacją kliniczną pacjenta.

W przypadku podejrzenia skazy białkowej należy wykluczyć z diety dziecka mleko oraz wszystkie jego przetwory. Okres wykluczenia trwa zwykle kilka tygodni (2-4) w zależności od rodzaju i stopnia nasilenia objawów chorobowych. W przypadku dzieci karmionych wyłącznie naturalnie wykluczenie produktów mlecznych dotyczy matki karmiącej dziecko.

Jeżeli natomiast dziecko otrzymuje mleko modyfikowane, konieczne jest przejście na mieszanki zawierające białka hydrolizowane (specjalnie rozdrobnione). Ustąpienie objawów chorobowych po wycofaniu produktów mlecznych oraz ich powrót po ponownym wprowadzeniu do diety dziecka stanowią potwierdzenie nadwrażliwości pokarmowej na białko mleka krowiego.

W przypadku trudności diagnostycznych lub niejasnego obrazu klinicznego choroby, konieczne mogą być badania w kierunku innych schorzeń przewodu pokarmowego. Należą do nich m.in. badania przesiewowe w kierunku celiakii, chorób zapalnych jelit czy testy oddechowe w kierunku nietolerancji laktozy.

Skaza białkowa – postępowanie

Potwierdzenie skazy białkowej jest wskazaniem do eliminacji mleka oraz produktów mlecznych z diety dziecka. Jeżeli dziecko jest karmione wyłącznie piersią, dieta eliminacyjna dotyczy karmiącej matki. Dzieci karmione mlekiem modyfikowanym powinny otrzymywać mieszanki o wysokim stopniu hydrolizy białek. Są to preparaty o wartościach odżywczych identycznych ze zwykłym mlekiem modyfikowanym.

Jedyną różnicę stanowi stopień rozdrobnienia (hydrolizy) białek zawartych w mleku. Mieszanki o wysokim stopniu hydrolizy zawierają białko „pocięte” na małe fragmenty, które nie wywołuje objawów alergii pokarmowej u dziecka. Dieta wyłączająca białko mleka krowiego jest jedyną metodą leczenia przyczynowego skazy białkowej.

Czas stosowania diety eliminacyjnej zależy od wieku dziecka oraz stopnia nasilenia objawów chorobowych. Wycofanie produktów mlecznych powinno trwać nie krócej niż 6 miesięcy. Dietę wykluczającą zwykle stosuje się przez okres 6-12 miesięcy. Następnie, pod ścisłą kontrolą lekarską, można podjąć próbę ponownego wprowadzenia produktów zawierających białko mleka krowiego do jadłospisu dziecka.

Warto również pamiętać, że niewskazane jest stosowanie zastępników mleka krowiego w postaci mleka koziego lub mleka sojowego (oraz ich przetworów). U dzieci uczulonych na białko mleka krowiego często występują tzw. reakcje krzyżowe, powodujące występowanie objawów chorobowych również podczas stosowania tego typu zamienników.

Niektórzy pacjenci wykazują również reakcje krzyżowe z innymi produktami spożywczymi (np. jaja, wołowina). W takich sytuacjach konieczne może być wykluczenie z diety większej liczby składników.

Skaza białkowa – profilaktyka

Niestety nie istnieją sposoby, które dawałyby gwarancję uniknięcia rozwoju alergii pokarmowych u dziecka. Głównym czynnikiem ryzyka występowania skazy białkowej są uwarunkowania genetyczne, na które – niestety – pacjenci nie mają wpływu. Obecnie uważa się, że działanie ochronne przed rozwojem alergii pokarmowych wykazuje karmienie naturalne dziecka przez okres minimum 4-6 miesięcy.

Co ważne, w okresie ciąży oraz karmienia piersią nie zaleca się eliminowania żadnych składników z diety matki dziecka (chyba że istnieją ku temu wyraźne wskazania lekarskie). Nie udowodniono, by takie postępowanie miało jakąkolwiek wartość profilaktyczną, natomiast niesie ono ze sobą ryzyko występowania niedoborów składników odżywczych.

Warto również zwrócić uwagę na zalecenia dotyczące rozszerzania diety dziecka. W przeszłości uważano, że opóźnianie wprowadzania uczulających pokarmów (orzechy, ryby, gluten, jaja) chroni dziecko przed rozwojem alergii pokarmowych.

Obecnie wiadomo, że rozszerzanie diety dziecka należy rozpocząć pomiędzy 17. a 26. tygodniem życia, a pokarmy o silnych właściwościach alergizujących należy wprowadzać do diety razem z innymi składnikami pokarmowymi. Uważa się bowiem, że opóźnianie kontaktu dziecka z uczulającymi pokarmami nie ma wpływu na późniejszy rozwój alergii pokarmowych.

Skaza białkowa – rokowanie

Wykluczenie białka mleka krowiego z diety dziecka jest zadaniem dość uciążliwym. Na szczęście, skaza białkowa u większości dzieci ma charakter przemijający. Szacuje się, że po ukończeniu pierwszego roku życia, objawy zanikają u ok. 50 proc. pacjentów. Wraz z wiekiem coraz większy procent dzieci zyskuje tolerancję na białko mleka krowiego. W wieku 5 lat skaza białkowa ustępuje u aż 90 proc. pacjentów.

Przeczytaj także:

Bibliografia:

  1. "Cow’s milk protein allergy in children: a practical guide" Caffarelliet al.Italian Journal of Pediatrics 2010,36:5
  2. "Cow’s milk protein allergy in children: identification and treatment" The Pharmaceutical Journal 15.05. 2018, Hetal Dhruve et.al
  3. Vandenplas Y. Prevention and Management of Cow's Milk Allergy in Non-Exclusively Breastfed Infants. Nutrients. 2017 Jul;9(7) - dostęp on-line
  4. Kawalec, Wanda; Grenda, Ryszard; Kulus, Marek. Pediatria. Red. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2018

O autorze
Krzysztofa Białożyt
Krzysztofa Białożyt
Studentka medycyny na Collegium Medicum w Krakowie, powoli wkraczająca w świat ciągłych wyzwań pracy lekarza. Szczególnie zainteresowana ginekologią i położnictwem, pediatrią oraz medycyną stylu życia. Miłośniczka języków obcych, podróży i górskich wędrówek.
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.
KOMENTARZE
M.
|

Witam. Niestety jako dziecko miałam skaze białkowa, z której wszyscy myśleli, że wyrosłam. Nic bardziej mylnego. Gdy urodziłam dziecko skaza wróciła. Podczas karmienia piersią nabawiłam się egzemy, która raz jest ładniejsza raz gorsza zależy co zjem, bo nie uczula mnie tylko nabiał ale wszystko co posiada dużo histiaminy w tym nawet pomidory i seler takie podstawowe składniki... . Życie że skaza to pasmo wyrzeczeń i modyfikacji jadłospisu liczę na to że znajdzie się na to jakis lek/terapia cokolwiek! Powodzenia wszystkim zmagają umiejętności się z tą chorobą.

marta
|

zgadzam się, że diata jest najważniejsza. przez pierwszy rok nie podawałam córce nic co zawierało białko mleka krowiego. piła nutramigen, dostawała latopic żeby wspomóc układ pokarmowy.pierwszą prowokacje miała po 1 urodzinach, niestety wyszło, że nadal jest uczulona. przez nastepny rok była na diecie i dopiero po 2 urodzinach skaza minęła.

magda
|

ja podawałam córce latopic, to probiotyk dla dzieci ze skazą i azs. pomaga zatrzymać marsz alergiczny. oczywiście była na ścisłej diecie. ze skazy wyrosła, ale nadal nie je cytrusów, kakao i truskawek.