Atopowe zapalenie skóry: przyczyny, objawy i leczenie

2020-05-07 11:15 Krzysztofa Białożyt

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to schorzenie, w którego przebiegu można jedynie minimalizować objawy poprzez odpowiednie leki. Głównym objawem atopowego zapalenia skóry jest świąd - bywa on tak uciążliwy, że chory nie może spać i normalnie funkcjonować. Atopowe zapalenie skóry kojarzy się głównie z dziećmi, ale chorują też dorośli. Sama atopia jest wrodzoną predyspozycję do reakcji alergicznych w odpowiedzi na rozmaite antygeny. W przypadku AZS reakcje te dotyczą skóry.

Atopowe zapalenie skóry - AZS (łac. dermatitis atopica) to przewlekła choroba zapalna skóry występująca zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Jej najbardziej charakterystycznym objawem jest uporczywy świąd, który niejednokrotnie istotnie pogarsza jakość życia pacjentów.

W przebiegu atopowego zapalenia skóry często występują naprzemienne okresy wygaszania i ponownego nasilania się objawów choroby. Obecnie uważa się, że rozwój atopowego zapalenia skóry jest uwarunkowany kombinacją czynników genetycznych, środowiskowych oraz immunologicznych. 

Jeśli chodzi o czynniki genetyczne to szczególną rolę przypisuje się genom kodującym filagrynę, czyli jedno z białek budujących barierę naskórkową. Genetyczne zaburzenie budowy filagryny jest przyczyną części przypadków atopowego zapalenia skóry. Choroba rozwijająca się na tym podłożu ma zwykle cięższy przebieg i gorzej odpowiada na leczenie.

Spis treści

  1. Atopowe zapalenie skóry a budowa i funkcje skóry
  2. Atopowe zapalenie skóry. Czym jest atopia?
  3. Atopowe zapalenie skóry - przyczyny rozwoju choroby
  4. Atopowe zapalenie skóry – objawy
  5. Atopowe zapalenie skóry - rozpoznanie
  6. Atopowe zapalenie skóry – leczenie
Atopowe zapalenie skóry chorobą na całe życie. Posłuchaj, jak sobie z nią radzić. To materiał z cyklu DOBRZE POSŁUCHAĆ. Podcasty z poradami

Atopowe zapalenie skóry a budowa i funkcje skóry

Skóra jest jednym z największych narządów pod względem powierzchni w naszym organizmie - przeciętnie zajmuje ona od 1,5 do 2 m². W budowie skóry wyróżniamy trzy podstawowe warstwy:

  • naskórek
  • skórę właściwą
  • tkankę podskórną

Każda z nich zbudowana jest z innego rodzaju komórek. W warstwie najbardziej zewnętrznej - naskórku - dominują ciasno przylegające do siebie keratynocyty.

Ich zadaniem jest utworzenie szczelnej bariery przed środowiskiem zewnętrznym. W naskórku występują również melanocyty, czyli komórki odpowiedzialne za kolor skóry. Ich liczba jest uzależniona od rodzaju karnacji danej osoby. Kolejna warstwa, czyli skóra właściwa, zbudowana jest przede wszystkim z tkanki łącznej.

Oglądając fragment skóry właściwej pod mikroskopem, możemy dodatkowo zauważyć rozmaite struktury:

W tkance podskórnej znajdują się natomiast między innymi komórki tłuszczowe.

Oczywiście budowa skóry różni się w zależności od regionu naszego ciała. Przykładowo na skórze dłoni nie znajdziemy włosów ani gruczołów łojowych, za to występuje tam największe w całym organizmie zagęszczenie gruczołów potowych. Duże zróżnicowanie dotyczy również grubości naskórka, który w okolicach pięt może osiągać nawet 2 mm grubości.

Warto uświadomić sobie, że skóra nie jest jedynie bierną powłoką, pokrywającą nasze ciało. Narząd ten uczestniczy aktywnie na przykład w regulacji temperatury organizmu czy gospodarce wodno-elektrolitowej. Skóra pełni funkcję bariery: zapobiega nadmiernej utracie wody, ale również chroni nas przed niekorzystnym działaniem czynników zewnętrznych.

Ścisłe połączenia pomiędzy komórkami naskórka umożliwiają obronę przed wnikaniem mikroorganizmów. Skóra stanowi miejsce wytwarzania witaminy D, biorąc tym samym istotny udział w gospodarce hormonalnej. Praca skórnych gruczołów potowych to z kolei jeden z najskuteczniejszych mechanizmów termoregulacji.

Atopowe zapalenie skóry jest związane z zaburzeniami funkcjonowania skóry.

Ich istotą jest utrata ochronnej funkcji naskórka. Struktura naskórka zostaje zmieniona: dochodzi do rozluźnienia połączeń pomiędzy jego komórkami oraz utraty zewnętrznej warstwy lipidów (tzw. płaszcza lipidowego skóry).

Te zmiany uniemożliwiają funkcjonowanie naskórka jako bariery. Z powierzchni ciała łatwiej odparowuje woda, przez co skóra staje się przesuszona. Od strony zewnętrznej ułatwione jest z kolei wnikanie czynników infekcyjnych, zanieczyszczeń oraz obcych substancji. Skóra staje się nadwrażliwa i podrażniona. Pojawia się również charakterystyczny świąd.

Atopowe zapalenie skóry. Czym jest atopia?

W nazwie atopowego zapalenia skóry zawarte jest pojęcie atopii, czyli zjawiska leżącego u podłoża tego schorzenia. Czym więc jest atopia? Nazwą tą określamy wrodzoną predyspozycję do reakcji alergicznych w odpowiedzi na rozmaite antygeny. Układ immunologiczny osoby z atopią jest "przestawiony” w kierunku odpowiedzi alergicznych.

Tacy pacjenci posiadają we krwi wysokie stężenia przeciwciał typu IgE, które stanowią główne przeciwciała odpowiadające za rozwój alergii. Oprócz atopowego zapalenia skóry, atopia może być związana z występowaniem innych schorzeń o podłożu alergicznym:

Choroby te mogą również ze sobą współistnieć.

Atopowe zapalenie skóry - przyczyny rozwoju choroby

Podłoże rozwoju atopowego zapalenia skóry jest wieloczynnikowe i nie do końca poznane. Przyczyną tego stanu rzeczy jest kilka różnych rodzajów zaburzeń występujących u pacjentów z AZS. Z jednej strony, podkreśla się zaburzenie struktury naskórka i upośledzenie jego funkcjonowania.

Z drugiej strony, atopowe zapalenie skóry związane jest z przestawieniem układu odpornościowego w stronę reakcji alergicznych oraz produkcji dużych ilości czynników zapalnych. Nie wiadomo jednak, w którą stronę zachodzi ciąg przyczynowo - skutkowy.

Być może to uszkodzony naskórek stanowi miejsce wnikania obcych substancji i alergenów, które następnie przyczyniają się do rozregulowania układu immunologicznego. Inna hipoteza mówi o pierwotnej tendencji do reakcji alergicznych i zapalnych, które wtórnie prowadzą do uszkodzenia bariery skórnej.

Rozwojowi atopowego zapalenia skóry mogą sprzyjać także pewne czynniki środowiskowe. Podobnie jak w przypadku innych chorób alergicznych, jedną z popularnych teorii dotyczących przyczyn rozwoju AZS jest tzw. "hipoteza nadmiernej higieny".

Zgodnie z tą hipotezą, ograniczanie kontaktu dziecka z różnymi substancjami we wczesnym dzieciństwie (poprzez wychowywanie w "sterylnych" warunkach) uniemożliwia prawidłowy rozwój układu immunologicznego i powoduje występowanie rozmaitych reakcji nadwrażliwości w późniejszych etapach życia.

Warto również wspomnieć o istotnej roli czynników psychologicznych, które mogą przyczyniać się do występowania zaostrzeń procesu chorobowego. Nasilenie objawów AZS często występuje w momentach doświadczania przez pacjentów silnych emocji bądź sytuacji stresowych.

Polecamy: Stres: jak go pokonać? Przyczyny, objawy i skutki stresu

Atopowe zapalenie skóry – objawy

Pierwsze objawy atopowego zapalenia skóry zwykle pojawiają się już w dzieciństwie. W zależności od źródła uważa się, że tylko u 5-15% pacjentów choroba rozpoczyna się po 5. roku życia. Dla AZS typowe są zmiany skórne o typie rumieniowym, grudkowym, często także wysiękowym.

Skóra jest przesuszona, ma tendencję do pękania i przebarwień. Charakterystycznym objawem jest uciążliwy świąd, powodujący nieustanne drapanie (szczególnie w nocy, gdy pacjent nie jest w stanie się kontrolować).

Drapanie powoduje z kolei dalsze podrażnienia - w ten sposób powstaje błędne koło, powodujące stałe pogarszanie się stanu skóry. Wykwity skórne mogą się nasilać pod wpływem rozmaitych czynników, takich jak:

  • zmiany temperatury otoczenia
  • niektóre rodzaje kosmetyków i materiałów (w szczególności wełna)
  • alergeny wziewne i pokarmowe

Atopowe zapalenie skóry ma tendencję do zajmowania tzw. powierzchni zgięciowych kończyn, to znaczy dołów łokciowych i podkolanowych. Inne charakterystyczne miejsca to tułów oraz dłonie. Te lokalizacje zmian skórnych są typowe dla dorosłych oraz starszych dzieci. U niemowląt pierwsze zmiany pojawiają się zwykle na twarzy.

Przewlekła postać atopowego zapalenia skóry prowadzi do jej pogrubienia. Charakterystycznym objawem jest tzw. lichenifikacja skóry. Powierzchnia skóry wygląda wówczas tak, jakbyśmy oglądali ją w powiększeniu - wszelkie nierówności stają się znacznie uwypuklone i widoczne gołym okiem. Drugim zjawiskiem typowym dla AZS jest biały dermografizm. Polega on na powstawaniu białych śladów na skórze pod wpływem jej zadrapania.

Przebieg atopowego zapalenia skóry zwykle obejmuje następujące po sobie okresy zaostrzeń i remisji (wygaszania). Choroba niesie ze sobą również ryzyko występowania powikłań, takich jak na przykład nadkażenia zmian skórnych przez czynniki infekcyjne. Dzieci, u których rozpoznano AZS, znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka zachorowania na inne schorzenia o podłożu alergicznym (np. astmę oskrzelową i alergiczny nieżyt nosa).

Warto również pamiętać, że atopowe zapalenie skóry istotnie wpływa na jakość życia pacjentów; szczególnie uciążliwym zjawiskiem jest nieustanny świąd skóry. Objaw ten bywa również przyczyną występowania zaburzeń snu.

Atopowe zapalenie skóry - rozpoznanie

Lekarz ustala rozpoznanie atopowego zapalenia skóry na podstawie obrazu klinicznego, czyli charakterystycznych objawów choroby. Nie istnieje jedno badanie diagnostyczne, które w 100% potwierdzałoby diagnozę. Ustaleniu rozpoznania służą tzw. kryteria Hanifina-Rajki. Jest to zbiór 27 kryteriów (objawów klinicznych), charakterystycznych dla atopowego zapalenia skóry.

Wśród nich wyróżniamy 4 tzw. kryteria większe (główne) oraz 23 kryteria mniejsze (dodatkowe). Aby rozpoznać AZS, konieczne jest spełnienie co najmniej trzech kryteriów większych oraz trzech kryteriów mniejszych.

Kryteria większe obejmują:

  • świąd skóry
  • charakterystyczną lokalizację zmian skórnych
  • atopię występująca u pacjenta lub w jego rodzinie
  • przewlekły i nawrotowy charakter schorzenia

Wśród kryteriów mniejszych znajdują się między innymi alergie pokarmowe, suchość skóry czy zapalenie czerwieni wargowej.

W diagnostyce atopowego zapalenia skóry pomocne mogą być badania w kierunku alergii, takie jak np. poziom przeciwciał IgE we krwi. Możliwe jest również zbadanie poziomu tych przeciwciał przeciwko konkretnym alergenom. Pozwala ono na ustalenie, na co konkretnie jest uczulony dany pacjent.

Atopowe zapalenie skóry – leczenie

Leczenie atopowego zapalenia skóry jest procesem długotrwałym i złożonym. Do dyspozycji pozostają zarówno metody farmakologiczne, jak i niefarmakologiczne. Wśród najważniejszych wymienia się:

  • atopowe zapalenie skóry - leczenie niefarmakologiczne

Podstawową terapii atopowego zapalenia skóry jest pielęgnacja za pomocą specjalnych środków, nazywanych emolientami. Są to prepraraty na bazie tłuszczów, których zadaniem jest odbudowa płaszcza lipidowego skóry i „naprawa” bariery naskórkowej. Regularne stosowanie emolientów zatrzymuje wodę w głębszych warstwach skóry i zapobiega jej wysychaniu.

W pielęgnacji skóry atopowej należy unikać kosmetyków zawierających substancje drażniące, zapachowe oraz konserwanty. W przypadku współistniejących alergii pokarmowych, konieczne jest przestrzeganie odpowiedniej diety eliminacyjnej. Nie są również wskazane długie i gorące kąpiele. Warto obserwować swój organizm i unikać czynników, które powodują zaostrzenie zmian skórnych (wełniane ubrania, alergeny wziewne, stres).

Bardzo istotną, niefarmakologiczną metodą leczenia AZS, jest fototerapia. Jest to leczenie za pomocą promieniowania ultrafioletowego. Polega ono na naświetlaniu powierzchni skóry objętych procesem chorobowym specjalnie dobraną wiązką światła. Fototerapia wpływa na złagodzenie świądu oraz reakcji zapalnych. Tej metody nie stosuje się jednak u dzieci poniżej 12-go roku życia.

  • atopowe zapalenie skóry - leczenie farmakologiczne miejscowe

Przez wiele lat, podstawą leczenia farmakologicznego AZS były stosowane miejscowo glikokortykosteroidy (nazywane potocznie sterydami). Mają one głównie działanie przeciwzapalne. W tej grupie leków znajduje się wiele preparatów o różnej sile i długości działania, co umożliwia indywidualizację terapii.

Maści na bazie glikokortykosteroidów są skuteczne w leczeniu zaostrzeń zmian skórnych. Niestety nie nadają się one do stosowania przewlekłego – w długotrwałej terapii niosą ze sobą ryzyko wystąpienia skutków ubocznych (scieńczenie i zanik skóry, rozstępy).

Drugą grupą leków miejscowych, stosowanych w leczeniu AZS są tzw. inhibitory kalcyneuryny. W tej grupie znajdują się dwa preparaty: takrolimus i pimekrolimus. Podstawową zaletą jest brak skutków ubocznych, typowych dla terapii za pomocą sterydów. Główną wadą pozostaje, póki co, ich wysoka cena.

Ważną kwestią pozostaje stosowanie miejscowych środków odkażających, przede wszystkim antybiotyków. Ich użycie jest wskazane wyłącznie w sytuacji zainfekowania (nadkażenia) zmian skórnych. Nie należy stosować maści antybiotykowych "na wszelki wypadek". Takie postępowanie sprzyja bowiem rozwojowi oporności bakterii na antybiotyki.

  • atopowe zapalenie skóry - leczenie farmakologiczne ogólne

Brak zadowalającej odpowiedzi na terapię miejscową AZS może być wskazaniem do zastosowania leków działających ogólnoustrojowo. Są to środki mające na celu wyhamowanie reakcji zapalnych. Pierwszym rzutem takiej terapii są glikokortykoidy doustne.

Podobnie jak w przypadku preparatów miejscowych, powinno się unikać ich przewlekłego stosowania. Inną grupą leków ogólnoustrojowych są tzw. immunosupresanty, hamujące nadmierną aktywność układu odpornościowego. Przedstawicielami tej grupy są np. metotreksat i cyklosporyna. Stosuje się je wyłącznie w ciężkich postaciach AZS.

Wspomagająco w leczeniu AZS używane są leki przeciwhistaminowe, które pomagają przede wszystkim w opanowaniu uciążliwego świądu.

Zrób to koniecznie
  • Bierz prysznic zamiast kąpieli, bo zbyt długie przebywanie w chlorowanej wodzie wysusza skórę.
  • Nie używaj zwykłych mydeł ani płynów do kąpieli. Stosuj syntetyczne detergenty (tzw. syndety) nie zawierające zwykłego mydła,
  • Przed prysznicem natrzyj się substancją ochronną lub wlej ją do wanny.
  • Po kąpieli natłuść wilgotną i ciepłą skórę, np. oliwką. Wtedy ona lepiej się wchłania, dobrze zabezpiecza skórę, a jednocześnie nie brudzi ubrania.
  • Można stosować także zwykłe kremy półtłuste i tłuste, ale bez konserwantów.
  • Wielką pgę przynosi kąpiel w słonej wodzie. Morze zastąpi np. woda z solą z Morza Martwego.
  • Ubranie i pościel pierz w płatkach mydlanych lub specjalnych proszkach dla alergików.

O autorze
Krzysztofa Białożyt
Krzysztofa Białożyt
Studentka medycyny na Collegium Medicum w Krakowie, powoli wkraczająca w świat ciągłych wyzwań pracy lekarza. Szczególnie zainteresowana ginekologią i położnictwem, pediatrią oraz medycyną stylu życia. Miłośniczka języków obcych, podróży i górskich wędrówek.
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

Czytaj e-wydanie cenie 1,00 zł i zyskaj dostęp do numerów archiwalnych! W nr 6/2020 "Zdrowia" m.in.: jak działają jelita, 10 pytań o wazektomię, uzależnienia a płeć, dłonie pod ochroną, ćwiczenia na smukłe nogi. "Zdrowie" to 76 stron rzetelnej wiedzy!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie  6/2020
KOMENTARZE
Krysia
|

Witajcie, moje problemy ze skórą były ze mną odkąd pamiętam, wypróbowałam już chyba wszystkiego i jedno wam powiem liczy się dobrze dobrana dieta przy AZS i REGULARNE stosowanie kremów i balsamów. Ja z całej gamy produktów oferowanych przy AZS wybrałam sobie Cetaphil dermoprotector i emulsję do mycia. Liczy się regularne stosowanie, a efekty przyjdą szybciej niż myslicie

Dominika
|

Przepraszam za słownik i zapomniałam o meilu zielinska.dominika90@o2.pl

Dominika
|

Witam, czytam i czytam te komentarze, jestem na wielu grupach społecznościowych i wszędzie jest jedno wciskanie maluszka sterydów, które robią w organizmie spustoszenie, emolienty ooo jak nawilżają - NIE! One nie nawilżają tylko zatrzymują wodę w organizmie, przez co skóra nie może oddychać, nie mówiąc, że robione na olehach ropopochodnych tzn są z ropy naftowej! A wy ludzie wciskacie swoim malutkim dziecia takie " cuda " , bo lekarz który ma wycieczkę za to ze Ci przepisze sterydy czy inne g.. zalecił??? Niczym innym nie są się wyleczyć, nic nie pomaga, pogarsza się , nie wiem jak pomóc swojemu dziecku.. a ja wiem i pomogłem i czują się świetnie. Tylko ze gdy ktoś taki jak ja odpowiada na wasze pytania, gdy prosicie o pomoc na forach to "ok dziekuje". Ok, tylko , że moje dzieci są zdrowe, bo mi zależy na ich zdrowiu, a wam najwidoczniej nie, bo wolicie dać kupę kasy na te cuda, które wam pomogą niż choć raz spróbować coś co komuś innemu i nie tylko mi, bo mam wielu znajomych którym to poprostu pomaga na AZS na luszczyce na egzeme poparzenie ukąszenia. Dał mi znajomy dostęp bezplatny do sklepu internetowego souvre.pl, w którym jest kuracja na właśnie nawilżenie skóry, jeśli chcesz raz spróbować to zgłoś się do znajomej osoby która ma dostęp do tego sklepu, a jeśli nie napisz na mojego miła a dam Ci dostęp, jest darmowy przypominam, nawet jeśli nie kupisz nic to nic się nie dzieje, a możesz tylko zyskać , jeśli chcesz zyskać, a nie faszerowac się wszystkimi cudami które są w aptece, w takim razie powodzenia życzę :-)

Izabella
|

Ja od lat walczę z atopową skóra i nie jest tak łatwo się tego problemu pozbyć, trzeba z tym jakoś żyć. Warto jest postawić na dobre kosmetyki, które będą dobrze nawilżać skórę.

Kinia
|

Choruje na azs już z 25 lat(mam 35) i u mnie kontakt ze zwierzętami lub z przedmiotami na których były jakieś stwory czasem zaostrza chorobę.

Natka
|

Witam. Od nie dawna lekarz rodzinny stwierdzil u mojego 3 letniego synka. Atopowe zapalenie skory. Z poczatku bylo uzywana masc Alantan plus (bez poprawy ). We wtorek bylismy znowu u lekarza rodzinnego i przepisala masc Edelan. Boje sie jej uzywac bo sa na sterydach. A zadnych badan alergicznych nie przeprowadzil. Moj maz ma alergie na bialko i jego rodzenstwo ma na kurz , piorka , kwitnace kwiaty. Podczas wizyty lekarz nie poinformowal mnie co to jest AZS dopiero w domu sie dowiedzialam z internetu. Kiedy lekarz powinien zlecic badania alergologiczne ? Dodam ze zadnego wywiadu nie przeprowadzala czy w rodzinie sa alergicy

Nat
|

Witam mam coreczke 5letnia tez mamy prawdo podobnie azs dermatolog przepisuje nam kremy balsamy ale nic nie pomaga chcialam zrobic testy ale stwierdzil ze to tylko sucha skora.Zastanawiam sie tylko czy myszy polne moga byc przyczyna tej skory?

Pam.Pam.Bejsbol.Leci.Tam
|

@ami

No pewnie, leżmy na trawie wśród wspaniałych kleszczy, dżdżownic i innych g..wien :) W ogóle nie mieszkajmy w domach tylko w jaskiniach :)

agnieszka
|

witam serdecznie,
mam w rodzinie maluszka rocznego z azs i muszę przyznać że jest to wielki problem i dla chorego i dla rodziców.
wypróbawaliśmy naturalne kosmoceutyki tzn dokładnie 2 i po niecałym miesiącu efekty niesamowite koszt to ok 230 zł (jeden wystarcza na ok rok drugi na miesiąc) celowo nie piszę dokładnej marki ponieważ wolę żeby zainteresowani skontaktowali się ze mną abym mogła wytłumaczyć co i jak a nie zakupić i radzcie sobie sami to tak nie działa..... W razie pytan piszcie śmiało na mojego prywatnego maila nadineodziez@gmail.com

Kaśka01
|

AZS to nie wyrok. Jest to schorzenie uciążliwe zarówno dla dziecka jak i rodziców. Te wszystkie kremy czy maści w jakiś sposób pomagają bo łagodzą zaczerwienienia, swędzenie czy ból, natomiast nie likwidują problemu. Należy zacząć od eliminacji stanu zapalnego, który toczy się w organizmie.
Pierwszym krokiem jest wykluczenie z jadłospisu produktów, który wywołuje reakcję zapalną w jelitach. Należy wykonać test z krwi na opóźnione alergie pokarmowe (np kod metaboliczny 200), który pokaże reakcje układu białokrwinkowego na dany alergen. Dieta ułożona w taki sposób pozwoli na wyciszenie organizmu by mógł on powrócić do właściwego funkcjonowania.