Salicylany - jak, kiedy i kto może je stosować?

2019-10-21 14:13 Karolina Nowak

Salicylany to przede wszystkim estry kwasu salicylowego, zaliczane do kwasów beta-hydroksylowych. Pod względem fizycznym są bezbarwną, krystaliczną substancją, która choć nie zdajemy sobie z tego sprawy, występuje dosyć powszechnie w przyrodzie. Jakie właściwości mają salicylany? Jakie są wskazania i przeciwwskazania do ich stosowania?

Spis treści

  1. Kto i kiedy odkrył kwas salicylowy?
  2. Salicylany - rodzaje
  3. Salicylany a ciąża
  4. Salicylany a karmienie piersią
  5. Salicylany w żywności
  6. Stosowanie salicylanów u dzieci
  7. Kiedy należy zachować ostrożność przyjmując salicylany?

Salicylany to preparaty używane w lecznictwie, a sporządzone na bazie roztworu kwasu salicylowego i jego pochodnych, które wykazują dosyć szerokie spektrum działania, na przykład:

  • przeciwgorączkowe
  • przeciwbólowe
  • bakteriostatyczne
  • przeciwgrzybicze
  • przeciwzapalne

Natomiast środki kosmetyczne zawierające kwas salicylowy pozwalają na przykład na złuszczenie wierzchniej warstwy naskórka, co jest wykorzystywane chociażby do produkcji preparatów zwalczających trądzik - są one dostępne w postaci kremów, maseczek oraz peelingów.

Kto i kiedy odkrył kwas salicylowy?

Kwas salicylowy został po raz pierwszy otrzymany z wierzby, a dokładnie z jej kory. Dlatego też substancja ta uważana jest za hormon roślinny. Gwarantuje on roślinom prawidłowy rozwój, poprzez wpływ na jakże ważny proces fotosyntezy, a także pośrednicząc w obronie przed wszelkimi drobnoustrojami chorobotwórczymi.

Kwas salicylowy zawarty w korze wierzby znany był ludzkości właściwe od zawsze: właściwości kory wierzbowej opisują po raz pierwszy egipskie zwoje z okresu około 1550 roku p.n.e., była ona też środkiem leczniczym zalecanym przez na przykład Hipokratesa.

Kwas acetylosalicylowy po raz pierwszy otrzymał w 1853 francuski chemik Charles Frédéric Gerhardt, jednak nie zdołał on uzyskać go w czystej postaci. W 1859 H. von Gilm otrzymał acetylową pochodną kwasu salicylowego w formie krystalicznej. A w 1869 A. Schröder, A. Prinzhorn i K. Kraut powtórzyli procedury acetylowania Gerhardta (z salicylanu sodu) i von Gilma (z kwasu salicylowego), ustalając, że ostatecznym produktem obu reakcji jest kwas acetylosalicylowy.

Jednak substancję tę, w formie nadającej się do stosowania w przemyśle farmaceutycznym, zsyntetyzował dopiero w 1897 Felix Hoffmann, niemiecki chemik. Był to pierwszy lek uzyskany w sposób syntetyczny, a nie wyizolowany z surowców roślinnych. Syntezę kwasu acetylosalicylowego uważa się za początek przemysłu farmaceutycznego.

Obecnie kwas acetylosalicylowy jest jednym z powszechniejszych niesteroidowych leków przeciwzapalnych, stosowanych do łagodzenia bólu różnego pochodzenia oraz stanów zapalnych i gorączki. Po zażyciu kwasu acetylosalicylowego, następuje hamowanie enzymów zaangażowanych w produkcję prostanoidów, czyli mediatorów reakcji zapalnej.

Ponadto, co bardzo istotne we współczesnej medycynie, kwas acetylosalicylowy wykazuje działanie przeciwpłytkowe i przeciwzakrzepowe. Oznacza to, że hamuje on agregację płytek krwi i przeciwdziała tworzeniu zakrzepów, co znajduje zastosowanie w profilaktyce takich chorób jak:

Kwas acetylosalicylowy jest stosowany również w leczeniu łuszczycy powodując rozluźnienie warstwy rogowej skóry, a tym samym ułatwiając wchłanianie kortykosteroidów, ale też i innych substancji.

Salicylany - rodzaje

Salicylan choliny (łac. cholini salicylas)

Organiczny związek chemiczny z grupy salicylanów, sól kwasu salicylowego i choliny. Działa przeciwbólowo, przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo. Jest to substancja bardzo dobrze tolerowana przez organizm. Zawdzięcza to cholinie, która powoduje, że kwas salicylowy nie podrażnia błony śluzowej żołądka, dlatego dosyć często stosowana jest ona w leczeniu dzieci. Salicylan choliny podaje się pacjentom w długotrwałej terapii stanów zapalnych jamy ustnej, uszu czy nosa, po usunięciu zębów, a także w chorobie reumatycznej. Związek ten wykazuje także słabe działanie miejscowo odkażające.

Wskazania do stosowania:

  • stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, gardła, dziąseł i przyzębia
  • nadżerki i owrzodzenia jamy ustnej
  • ból i obrzęk gardła towarzyszący stanom zapalnym w przebiegu chorób zarówno o podłoży bakteryjnym jak i wirusowym
  • ostre zapalenie ucha środkowego, błony bębenkowej oraz przewodu słuchowego zewnętrznego

Interakcje:
Należy pamiętać, że jak każda substancja, również i salicylan choliny może wchodzić w interakcje z innymi lekami, nawet jeśli przyjmujemy go tylko w postaci pastylek do ssania.

  • salicylan choliny osłabia działanie innych stosowanych równocześnie leków z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych.
  • nasila działanie leków uspokajających i leków nasennych
  • wzmacnia działanie leków przeciwzakrzepowych i przeciwcukrzycowych, co może w pierwszym wypadku prowadzić do niekontrolowanych krwawień, a w drugim do trudnych do kontrolowania spadków poziomu cukru we krwi

Salicylan metylu (Methylis salicylas)

Salicylan metylu to organiczny związek chemiczny z grupy estrów, ester metylowy kwasu salicylowego. Pod względem fizycznym, bezbarwna lub żółtawa ciecz o silnej, charakterystycznej woni. Salicylan metylu również jest zaliczany do niesteroidowych leków przeciwzapalnych i tak jak one działa przeciwbólowe i przeciwzapalnie. Występuje na przykład w kwiecie wiązówki, zielu fiołka trójbarwnego czy korzeniu krzyżownicy. W aptece dostępny w postaci maści i żeli.

Zastosowanie:

  • ból i sztywność mięśni oraz stawów, spowodowane zwyrodnieniowym zapaleniem stawów, urazem lub przeciążeniem
  • ból okolicy krzyżowo-lędźwiowej kręgosłupa

Salicylan dietyloaminy (Diethylamini salicylas)

Salicylan dietyloaminy również należy do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Wzmacnia przeciwzapalne działanie escyny, dlatego też bardzo często jest z nią łączony. Salicylan dietyloaminy jest stosowany wraz z escyną pomocniczo, miejscowo w celu łagodzenia dolegliwości pourazowych takich jak: krwiaki, stłuczenia, urazy stawów czy też mięśni.

Przeciwskazania:
Podobnie jak w przypadku innych salicylanów, stosowanie salicylanu dietyloaminy jest przeciwwskazane u osób nadwrażliwych na niesteroidowe leki przeciwzpalne. Nie należy stosować preparatów z salicylanem dietyloaminy na otwarte rany, ani na błony śluzowe. Nie należy stosować leku u kobiet w pierwszym trymestrze ciąży, chyba, że lekarz decyduje inaczej. Ostrożność powinny też zachować osoby mające kłopoty z układem trawiennym, na przykład z chorobą wrzodową żołądka.

Salicylany a ciąża

Kwas acetylosalicylowy w wysokich dawkach nie powinien być stosowany przez kobiety w ciąży, właściwe na żadnym jej etapie. Prowadzone dotąd badania naukowe wykazały niestety zależność między jego zażywaniem przez matki a występowaniem rozszczepu podniebienia, wad serca i mniejszej masy urodzeniowej u noworodków. Salicylany zażywane w ciąży zwiększają również ryzyko powikłań okołoporodowych.

W uzasadnionych i poprzedzonych dogłębną diagnostyką przypadkach u kobiet ciężarnych stosowane są  małe dawki kwasu acetylosalicylowego. Zmniejsza to bowiem ryzyko rozwoju w czasie ciąży stanu przedrzucawkowego ze wszystkimi jego powikłaniami, które są groźne zarówno dla przyszłej mamy, jak i dziecka. Podanie w takiej sytuacji kwasu acetylosalicylowy pomaga przywrócić równowagę w organizmie kobiety.

Ponadto małe dawki kwasu acetylosalicylowego stosuje się także w profilaktyce przeciwzakrzepowej. Jednak należy pamiętać, że kwas acetylosalicylowy może być zażywany w czasie ciąży tylko wtedy, gdy zdaniem lekarza potencjalne korzyści dla matki przewyższają ryzyko zarówno dla niej jak i dla płodu, a stan obojga powinien być w tym czasie regularnie kontrolowany.

Salicylany a karmienie piersią

Kwas acetylosalicylowy może być stosowany przez kobiety w okresie laktacji, jednak pod pewnymi warunkami. Może być przyjmowany tylko doraźnie i w najmniejszej z możliwych dawek.

Badania wykazują, że przenika on do mleka matki, dlatego też najlepszym czasem przyjęcia leku jest moment zaraz po karmieniu, tak aby upłynęło jak najwięcej czasu miedzy przyjęciem leku a kolejnym karmieniem dziecka.

Mimo to, należy jednak bacznie obserwować, czy u dziecka nie występują reakcje alergiczne, a wszelkie niepokojące objawy natychmiast zgłosić lekarzowi.

Salicylany w żywności

Salicylany występują nie tylko w preparatach dostępnych w aptece, ale także w produktach, które spożywamy właściwie codziennie. Większość z nas nie powinna się tym przejmować, jednak sytuacja się zmienia, gdy ktoś jest na salicylany uczulony i nawet ich niewielka ilość wywołuje reakcje alergiczne - mówimy wtedy o alergii na salicylany.

Wśród warzyw bogatych w salicylany można wymienić: rzodkiewkę, zielone oliwki, cykorię, paprykę chilli.

Ponadto salicylany w bardzo dużym stężeniu znajdują się w: suszonych daktylach, suszonych morelach, czerwonych porzeczkach, malinach, rodzynkach, śliwkach, musztardzie, occie winnym, kminie rzymskim, oregano, estragonie, kurkumie, tymianku, anyżu, selerze, kozieradce, imbirze, lukrecji, mięcie, szałwie, rozmarynie, kardamonie, a także w sokach warzywnych i owocowych. Tak więc bardzo utrudnione, życie mają osoby które salicylanów muszą się wystrzegać, także w diecie.

Stosowanie salicylanów u dzieci

Dzieciom do lat 12, a według zaleceń niektórych lekarzy do 16 roku życia, w przypadku bólu, stanu zapalnego, czy też gorączki zalecany jest paracetamol, ewentualnie ibuprofen, ale nie kwas acetylosalicylowy.

Ten ostatni może doprowadzić do wystąpienia tzw. zespołu Reye'a, który w zdecydowanej większości przypadków kończy się śmiercią dziecka.

Ponadto u dzieci reakcje alergiczne na salicylany mogą występować znacznie częściej i z większą intensywnością. Należy o tym pamiętać, gdy sami, bez konsultacji z lekarzem chcemy podać dziecku lek.

Kiedy należy zachować ostrożność przyjmując salicylany?

Mimo, że salicylany mają dosyć szerokie spektrum działania, nie zawsze mogą być stosowane. Czujność należy zachować w przypadku:

  • osób ze stanami zapalnymi przewodu pokarmowego, chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy - ze względu na fakt, że kwas acetylosalicylowy podrażnia błonę śluzową żołądka

  • dzieci poniżej 12-16 roku życia - w tym wypadku wskazania do podania salicylanów powinny być ustalone i kontrolowane przez lekarza ze względu na możliwość wystąpienia zespołu Reye’a

  • ciąży i w okresie karmienia piersią - może być wtedy stosowany jedynie w przypadku zdecydowanej konieczności, gdy przewidywane korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu lub karmionego dziecka i tylko w małych dawkach

  • pierwszego podaniu leku - w tym wypadku należy zwrócić uwagę, czy u pacjenta nie występuje reakcja alergiczna, czyli np., duszności, wysypka, bóle migrenowe, zaparcia lub wzdęcia, a w przypadku wystąpienia niepokojących objawów należy bezwzględnie odstawić lek i zgłosić się do specjalisty.

Mimo, że preparaty zawierające salicylany, bez najmniejszego problemu dostępne są w aptece, należy wykazać się zdrowym rozsądkiem w czasie ich przyjmowania. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości należy skonsultować się ze specjalistą. Stosować je należy zgodnie z zaleceniami lekarza lub zgodnie z ulotką, ponieważ, jak wszystkie preparaty, tak i salicylany przyjmowane w niewłaściwy sposób mogą zagrażać naszemu zdrowiu lub życiu.

O autorze
Karolina Nowak
Karolina Nowak
Z wykształcenia technik farmaceutyczny. Aktualnie zawodowo spełnia się pracując w aptece. Empatyczna, wrażliwa i lubiąca kontakt z drugim człowiekiem. Prywatnie miłośniczka dobrej książki.
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W numerze 11/2019 "Zdrowia": padaczka odczarowana, dla kogo przeszczep nerki, e-papieros - nowa plaga, cera wolna od przebarwień, porażka źródłem sukcesu, lunchbox wegetarianina. Miesięcznik "Zdrowie" to pakiet rzetelnej wiedzy i sprawdzonych porad!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie 11/2019

Materiał partnerski

KOMENTARZE