Chemioterapia: rodzaje. Jak działa chemioterapia?

2019-07-17 12:50 lek. Piotr Podwysocki

Chemioterapia to metoda leczenia nowotworów złośliwych. W trakcie chemioterapii stosuje się leki cytostatyczne. Ich zadaniem jest zniszczenie dzielących się intensywnie komórek nowotworowych. Jak działa chemioterapia? Jakie są jej rodzaje chemioterapii i jakie powodują skutki uboczne?

Spis treści

  1. Chemioterapia: rodzaje
  2. Chemioterapia: podział cytostatyków
  3. Chemioterapia: najczęściej stosowane cytostatyki
  4. Chemioterapia: skutki uboczne

Chemioterapia w leczeniu nowotworów złośliwych ma za zadanie niszczyć szybko dzielące się komórki nowotworowe, ale należy pamiętać, że szybkie podziały dotyczą również prawidłowych komórek budujących niektóre tkanki naszego organizmu, takich jak naskórek, nabłonek jelit czy szpik kostny. Przez to, że działanie cytostatyków jest niewybiórcze, stosowanie chemioterapii oprócz efektu leczniczego, wiąże się z występowaniem wielu działań ubocznych.

Chemioterapia: rodzaje

Chemioterapię dzielimy na radykalną, indukcyjną, uzupełniającą i jednoczasową.

  • Chemioterapia radykalna ma na celu całkowite wyeliminowanie komórek nowotworowych z organizmu. Ma ona zastosowanie w leczeniu nowotworów chemiowrażliwych i chemiowyleczalnych, takich jak ostre białaczki, chłoniaki czy też niektóre guzy lite (np. rak jądra).
  • Chemioterapia indukcyjna (neoadjuwantowa) używana jest przed inną radykalną procedurą - najczęściej zabiegiem chirurgicznym. Skutkiem jej zastosowania jest zmniejszenie masy nowotworu, co umożliwia efektywniejsze jego usunięcie. Dodatkowo ogranicza ona ryzyko rozsiewu, gdyż niszczy ewentualne mikroprzerzuty. Zaletą tego rodzaju chemioterapii jest możliwość bezpośredniej oceny jej skuteczności - w badaniu mikroskopowym tkanek usuniętego guza można ocenić stopień uszkodzenia komórek nowotworowych, natomiast stopień regresji nowotworu ocenia się w badaniu klinicznym lub badaniach obrazowych.
  • Najczęściej stosowaną chemioterapią po radykalnej operacji jest chemioterapia uzupełniającą (adjuwantowa). Służy ona zniszczeniu mikroprzerzutów, które mogły pozostać w organizmie. Jej użycie zależne jest od czynników rokowniczych, specyficznych dla nowotworu o określonej lokalizacji oraz czynników predykcyjnych, które określają wrażliwość konkretnego nowotworu na danych schemat chemioterapii.
  • Chemioterapia jednoczasowa jest zwykle równocześnie prowadzona z radykalną radioterapią. W wyniku jej zastosowania dochodzi do zwiększenia wrażliwości komórek nowotworowych na działanie promieniowania jonizującego. Odbywa się to głównie poprzez synchronizację ich cyklu komórkowego, przez co komórki nowotworowe zostają wprowadzone w fazę cyklu, w której są najbardziej podatne na radioterapię. Dodatkową korzyścią użycia chemioterapii jednoczasowej jest ograniczenie ryzyka ewentualnego rozsiewu guza.

Chemioterapia: podział cytostatyków

Cytostatyki w zależności do fazy cyklu komórkowego, w której działają na komórki nowotworowe, można podzielić na dwie grupy - leki zależne od fazy i leki niezależne od fazy.

Zastosowanie leków zależnych od fazy cyklu komórkowego wykazuje największe korzyści w przypadku stosowania dawek podzielonych. Oznacza to, że zastosowany lek działa tylko na grupę komórek nowotworowych, które w danym momencie znajdują się w określonej fazie cyklu komórkowego. W związku z tym, że w określonym punkcie czasowym komórki nowotworowe znajdują się zwykle w różnych fazach cyklu, skuteczność zastosowanego pojedynczego leku zależnego od fazy ograniczona jest jedynie do części komórek proliferujących.

  • leki zależne od fazy S cyklu komórkowego to antymetabolity (np. cytarabina, 5-fluorouracyl)
  • w fazie M wykorzystuje się trucizny wrzeciona podziałowego (np. winkrystyna, winblastyna), pochodne podofilotoksynowe (np. etopozyd) oraz taksoidy (np. docetaksel, paklitaksel)
  • w fazie G1 stosuje się asparaginazę
  • w fazie G2 bleomycynę, irynotekan i topotekan

Warto pamiętać, że istnieje również chemioterapia złożona (polichemioterapia), w której używa się równocześnie kilku leków działających w różnych fazach cyklu komórkowego.

Leki niezależne od fazy to leki alkilujące, takie jak np. cisplatyna, karmustyna czy chlorambucyl. Ich skuteczność zależna jest jedynie od wielkości jednorazowej dawki.

Inny podział cytostatyków uwzględnia mechanizm ich działania. Na jego podstawie wyróżnić można:

Do tych ostatnich zalicza się:

  • antybiotyki przeciwnowotworowe (np. doksorubicyna, bleomycyna)
  • pochodne podofilotoksynowe (np. etopozyd)
  • trucizny wrzeciona podziałowego (np. winkrystyna, winblastyna)
  • enzymy (np. asparaginaza)

Chemioterapia: najczęściej stosowane cytostatyki

  • Leki alkilujące

Istotą mechanizmu działania tych leków jest tworzenie związków chemicznych z grupami funkcyjnymi cząsteczek istotnych dla prawidłowego funkcjonowania komórki nowotworowej, takich jak DNA, RNA, enzymy oraz hormony o białkowej strukturze. Odbywa się to poprzez alkilację, która upośledza podstawowe procesy życiowe komórki nowotworowej - w głównej mierze aktywność biologiczną DNA. Leki te mimo działania niezależnego od fazy cyklu komórkowego, wykazują najsilniejszą aktywność w okresie, kiedy komórka wkracza w fazę S i syntetyzuje duże ilości DNA, RNA i białek. Ich działanie cytostatyczne ujawnia się najsilniej wobec komórek szybko dzielących się.

Leki te wykorzystywane są zarówno w monoterapii jak i politerapii takich nowotworów jak białaczki, nowotwory układu chłonnego oraz nowotwory narządowe (m.in. rak piersi, rak płuca, rak jądra, rak jajnika).

  • Antymetabolity

Są to leki zależne od fazy cyklu komórkowego, które aktywne są przede wszystkim w fazie S. Swoją budową chemiczną przypominają związki chemiczne, które komórki nowotworowe wykorzystują do prawidłowego funkcjonowania. Ze względu na to, że komórka nowotworowa nie potrafi "odróżnić" antymetabolitów od substancji, które są jej niezbędne, wykorzystuje je w swoim cyklu życiowym. Skutkiem tego jest powstanie nieprawidłowych struktur z następczym zablokowaniem podziałów komórki nowotworowej.

Antymetabolity dają najlepsze efekty w leczeniu guzów szybko rosnących. Przykładowo metotreksat stosuje się w leczeniu m.in. białaczek, chłoniaków, raka piersi, mięsaków, ciążowej choroby trofoblastycznej, a fluorouracyl - w terapii raka piersi i nowotworów wielu narządów przewodu pokarmowego.

  • Antybiotyki cytotoksyczne

Działanie leków z tej grupy jest zależne od fazy cyklu komórkowego i opiera się na niszczeniu struktury DNA, generowaniu wolnych rodników oraz bezpośredniego uszkodzenia błony komórki nowotworowej. W chemioterapii wykorzystuje się antracykliny I i II generacji oraz aktynomycyny. Przykładem antracykliny I generacji jest daunorubicyna, którą stosuje się w leczeniu ostrej białaczki limfoblastycznej i szpikowej. Antracykliny II generacji (aklarubicyna, epirubicyna, idarubicyna, mitoksantron) wykorzystuje się w terapii ostrej białaczki szpikowej i limfoblastycznej. Dodatkowo mitoksantron używany jest w leczeniu raka piersi i raka prostaty.

  • Pochodne podofilotoksynowe

Do tej grupy leków zalicza się etopozyd i tenipozyd. Ich działanie opiera się na hamowaniu topoizomerazy II, skutkiem czego jest przerwanie procesu replikacji materiału genetycznego komórki nowotworowej i jej następcza śmierć.
Etopozyd stosowany jest głównie w leczeniu ostrej białaczki szpikowej, chłoniaków nieziarniczych, drobnokomórkowego i nie drobnokomórkowego raka płuca, raka jądra, ziarnicy złośliwej czy mięsaka Ewinga. Tenipozyd jest podawany w ostrej białaczce limfoblastycznej u dzieci i w drobnokomórkowym raku płuca.

  • Trucizny wrzeciona podziałowego (mitotoksyny)

Leki te zaburzają podział jądra komórkowego, poprzedzający podział całej komórki, czego skutkiem jest śmierć komórki nowotworowej. Do tej grupy zalicza się związki pochodzenia roślinnego takie jak alkaloidy barwinka, taksoidy, pochodne kamptotecyny. Przykładem alkaloidów barwinka jest winblastyna stosowana w leczeniu wielu nowotworów hematologicznych, raka jądra, piersi, raka pęcherza moczowego, raka płuca i innych, oraz winkrystyna o podobnym spektrum działania.

  • Enzymy

Szczególnym enzymem wykorzystywanym w chemioterapii jest asparaginaza, która powoduje rozkład aminokwasu asparaginy do kwasu asparaginowego. W komórkach wielu nowotworów występuje zwiększone zapotrzebowanie na asparaginę przy jednoczesnej utracie zdolności jej wytwarzania z kwasu asparaginowego. W sytuacji, gdy asparagina rozkładana jest przez asparaginazę oraz gdy nie ma możliwości jej syntezy, dochodzi do śmierci komórek nowotworowych. Do komórek pozbawionych zdolności syntezy asparaginy należą niektóre komórki nowotworowe wywodzące się z układu krwiotwórczego, co uzasadnia podawanie asparaginazy w terapii białaczek i chłoniaków. Należy jednak pamiętać, że istotnym ograniczeniem zastosowania tego enzymu jest szybko rozwijająca się na niego oporność.

Chemioterapia: skutki uboczne

Stosowanie chemioterapii wiąże się z występowaniem wielu działań niepożądanych, które spowodowane są uszkodzeniem tkanek i narządów chorego, które eliminują te leki.

Do typowych działań niepożądanych leków cytotoksycznych zalicza się uszkodzenie szpiku, które doprowadza do leukopenii objawiającej się upośledzeniem odporności i zwiększonym ryzykiem zakażeń, małopłytkowości przejawiającej się krwawieniami, oraz niedokrwistości.

Oprócz tego chemioterapia spowodować może:

Nie należy zapominać o takich skutkach ubocznych leczenia nowotworów jak uszkodzenie nerek, gonad, upośledzone gojenie się ran oraz upośledzenie wzrostu u dzieci.

Po zastosowaniu leków cytostatycznych, szczególnie w przypadku ostrych białaczek i niektórych chłoniaków, może wystąpić tzw. zespół lizy nowotworu. Wynika on z nagłego rozpadu dużej liczby komórek nowotworowych i charakteryzuje się takimi zaburzeniami jak:


Niestety, użycie leków cytostatycznych w perspektywie lat sprzyja wystąpieniu nowotworów wtórnych.

Istnieje również podział działań niepożądanych uwzględniający czas ich pojawienia się od cyklu chemioterapii:

Sprawdź e-poradnik
E-poradnik Chemioterapia

Autor: materiały prasowe

Z poradnika dowiesz się:

  • jak przygotować się do chemioterapii
  • jakich efektów ubocznych należy się spodziewać
  • w jaki sposób im przeciwdziałać
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W numerze 10/2019 "Zdrowia" kreatywne podejście do seksu, podstępna borelioza, nowe terapie nowotworów, komu grozi cyberchondria, leki szkodzące urodzie, probiotyki w kiszonkach. Miesięcznik "Zdrowie" to pakiet rzetelnej wiedzy i sprawdzonych porad!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie 10/2019

Materiał partnerski

KOMENTARZE
TOMASZ_79
|

"Dzień dobry. Zdiagnozowano u mnie w lipcu 2015r ziarnice złośliwą stadium IIA. Miałem chemioterapię i radioterapię. Od kwietnia 2016 roku nastąpiła remisja całkowita. Wynik taki był także w listopadzie 2016r. Zimą miał lekkie przeziębienie ale wyleczyłem. Od stycznia bądź lutego 2017 rano muszę tylko raz "smarknąć" i cały dzień i noc jest ok. Czy to może być oznaka nawrotu ZZ? Pod koniec czerwca mam PET."