Piasek w oczach po przebudzeniu to nie przypadek. Okuliści wskazują częstą przyczynę

Zespół suchego oka, czyli zaburzenia filmu łzowego, może być prowokowany przez małą ilość łez lub też przez ich nieprawidłowy skład. O tym, co jest przyczyną, może zdecydować lekarz po dokładnym zbadaniu oczu. Wtedy też można podjąć decyzję o tym, jakie leczenie zespołu suchego oka będzie w danym przypadku najlepsze.

Zespół suchego oka (ZSO): przyczyny

Zdrowe oczy pokrywa tzw. film łzowy, czyli płynna błona chroniąca powierzchnię oka i zapewniająca prawidłowe widzenie. Zespół suchego oka (ZSO) to choroba wynikająca z utraty homeostazy, czyli naturalnej równowagi na powierzchni oka. Prowadzi to do niestabilności filmu łzowego, nadmiernej osmolarności łez oraz stanu zapalnego powierzchni oka. Główne przyczyny to niewystarczająca produkcja łez lub ich nadmierne parowanie.

Stan zapalny jest kluczowym czynnikiem w ZSO. Kiedy powierzchnia oka staje się sucha, jest bardziej podatna na uszkodzenia. W odpowiedzi na mikrourazy nabłonka układ odpornościowy uruchamia naturalną reakcję zapalną. Proces ten, mający na celu naprawę tkanek, w warunkach ciągłej suchości może wymknąć się spod kontroli i stać się przewlekły, co prowadzi do pogorszenia objawów.

W ten sposób powstaje mechanizm błędnego koła: suchość powoduje uszkodzenie i stan zapalny, a ten z kolei zmienia skład łez i nasila ich parowanie, co prowadzi do jeszcze większej suchości. Nieleczony, stan ten może prowadzić do trwałego uszkodzenia powierzchni oka i utrwalenia dolegliwości.

Film łzowy składa się z trzech warstw: zewnętrznej (olejowej), środkowej (wodnej) i wewnętrznej (śluzowej). Problemy z którąkolwiek z nich mogą prowadzić do objawów ZSO. Warstwa olejowa spowalnia parowanie, wodna nawilża i oczyszcza, a śluzowa zapewnia równomierne rozprowadzenie łez po powierzchni oka.

Niewystarczająca produkcja łez

Zmniejszona produkcja łez (warstwy wodnej) to jedna z głównych przyczyn ZSO. Gruczoły łzowe mogą wytwarzać zbyt mało płynu z powodu różnych czynników, takich jak:

• Wiek – po 50. roku życia produkcja łez naturalnie maleje.
• Zmiany hormonalne – problem częściej dotyka kobiet, zwłaszcza w okresie ciąży, menopauzy lub stosujących hormonalną terapię zastępczą i antykoncepcję.
• Choroby ogólnoustrojowe – schorzenia autoimmunologiczne (zespół Sjögrena, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń, twardzina układowa), cukrzyca, choroby tarczycy, sarkoidoza czy niedobór witaminy A.
• Przyjmowane leki – niektóre leki mogą zmniejszać produkcję łez, m.in. przeciwhistaminowe, leki obkurczające naczynia krwionośne, antydepresanty, leki na nadciśnienie, środki antykoncepcyjne czy leki na trądzik (izotretynoina). Przyjmowanie wielu leków jednocześnie (polipragmazja) także zwiększa ryzyko ZSO.
• Uszkodzenie nerwów rogówki – może być spowodowane długotrwałym noszeniem soczewek kontaktowych lub przebytą laserową korekcją wzroku (np. LASIK), choć w tym drugim przypadku objawy są zazwyczaj przejściowe. Uszkodzenie nerwów może również wywołać tzw. zapalenie neurogenne, które dodatkowo napędza cykl przewlekłego stanu zapalnego.

Nadmierne parowanie łez

Druga główna przyczyna ZSO to zbyt szybkie odparowywanie filmu łzowego. Najczęściej jest to wynikiem niedoboru warstwy olejowej, która stabilizuje łzy. Do czynników ryzyka należą:

• Dysfunkcja gruczołów Meiboma – zablokowanie gruczołów na brzegach powiek, produkujących lipidy (oleje). Często jest to wynik stanu zapalnego brzegów powiek (blepharitis), który może być bezpośrednio związany z zakażeniami bakteryjnymi, obecnością pasożytów (nużeńce) lub schorzeniami dermatologicznymi, takimi jak trądzik różowaty i łojotokowe zapalenie skóry. Przewlekłe zapalenie powiek bezpośrednio wpływa na stan zapalny powierzchni oka.
• Rzadsze mruganie – występuje naturalnie podczas koncentracji, np. w czasie czytania, prowadzenia samochodu czy długotrwałej pracy przy komputerze.
• Czynniki środowiskowe – suche, gorące lub wietrzne powietrze oraz przebywanie w klimatyzowanych lub ogrzewanych pomieszczeniach. Niska wilgotność powietrza, zwłaszcza w sypialni, znacząco nasila poranne dolegliwości. Do tej grupy zaliczają się także zanieczyszczenia, takie jak dym papierosowy czy spaliny, które osiadają na ubraniach i pościeli, podrażniając oczy w nocy.
• Problemy z powiekami – nieprawidłowości, takie jak wywijanie się powieki na zewnątrz (ektropium) lub do wewnątrz (entropium). Szczególną przyczyną suchości i bólu oczu odczuwanych rano jest nocna niedomykalność powiek (lagophthalmos). To stan, w którym powieki nie zamykają się całkowicie podczas snu, uniemożliwiając utrzymanie wilgoci. Powoduje to, że rogówka jest przez całą noc narażona na działanie powietrza, co prowadzi do jej silnego wysychania i podrażnień. Stan ten może być spowodowany m.in. osłabieniem nerwu twarzowego (np. w wyniku urazu lub porażenia nerwu twarzowego), a do czynników ryzyka zalicza się również pracę zmianową.
• Alergie oczne – alergiczne zapalenie spojówek jest stanem zapalnym, który bezpośrednio przyczynia się do niestabilności filmu łzowego i nasilenia objawów ZSO. Jeśli symptomy nasilają się rano, przyczyną mogą być alergeny w sypialni, takie jak roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, a nawet pleśń. Drażniąco mogą działać także niektóre kosmetyki do pielęgnacji skóry stosowane przed snem.
• Długotrwałe noszenie soczewek kontaktowych, a zwłaszcza spanie w soczewkach. Nocne noszenie soczewek ogranicza dopływ tlenu do rogówki, co powoduje zaczerwienienie i dyskomfort rano. Znacząco zwiększa też ryzyko poważnych, bolesnych infekcji. Do problemu przyczynia się również niedostateczna higiena: rzadkie czyszczenie lub wymienianie soczewek oraz noszenie ich po terminie ważności.
• Blizny spojówkowe – powstałe w wyniku ciężkich stanów zapalnych, oparzeń chemicznych lub chorób autoimmunologicznych, takich jak zespół Stevensa-Johnsona.

Zespół suchego oka (ZSO): objawy

Łzawienie nawilża gałkę oczną, oczyszcza ją z bakterii i kurzu, a także sprawia, że ostro widzimy. Gdy łez jest w oku za mało lub mają nieprawidłowy skład, może się rozwinąć zespół suchego oka.

Typowe symptomy ZSO

Typowe objawy tej dolegliwości to podrażnienie oczu, pieczenie, kłucie, swędzenie oraz wrażenie "piasku pod powiekami". Może pojawić się także zaczerwienienie, przejściowe zamglone widzenie i światłowstręt. Częstym symptomem jest też uczucie zmęczenia i ciężkości powiek, a paradoksalnie – nadmierne łzawienie, będące reakcją organizmu na podrażnienie. Długotrwałe dolegliwości mogą powodować ból głowy i karku oraz problemy z koncentracją.

Objawy nasilające się rano

Jeśli objawy ZSO są najbardziej dotkliwe tuż po przebudzeniu, jedną z głównych przyczyn bywa wspomniana wcześniej nocna niedomykalność powiek. Typowe poranne symptomy to silne pieczenie, kłucie, drapanie, podrażnienie, zaczerwienienie oraz uczucie suchości lub ciała obcego pod powiekami.

Do innych objawów należą światłowstręt i przejściowe zamglenie widzenia, które ustępuje w ciągu dnia. Pacjenci mogą również skarżyć się na trudności z otwarciem oczu, a w cięższych przypadkach na ostry, kłujący ból. Charakterystyczne jest także gromadzenie się w kącikach oczu lepkiej, ciągnącej się wydzieliny. Paradoksalnie, w odpowiedzi na podrażnienie, może pojawić się nadmierne łzawienie.

Stałe podrażnienie i suchość oczu powodują dyskomfort w nocy, co może prowadzić do obniżenia jakości snu i uczucia zmęczenia po przebudzeniu. Nieleczona niedomykalność powiek zwiększa ryzyko poważniejszych problemów, takich jak stany zapalne, owrzodzenia lub zarysowania rogówki, a w skrajnych przypadkach nawet utraty wzroku.

W przypadku nagłego, ostrego bólu przy otwieraniu oczu rano, jego przyczyną może być nawracająca erozja rogówki. Schorzenie to występuje, gdy nabłonek rogówki nie goi się prawidłowo po urazie. W nocy przylega on do powieki, a przy jej otwieraniu rano dochodzi do jego oderwania, co powoduje silny ból, przypominający ponowne zadrapanie oka.

Czynniki nasilające dolegliwości

Objawy mogą być silniejsze w sytuacjach, gdy rzadko mrugasz, np. pracując przy komputerze, albo gdy powietrze jest zbyt suche, bo wieje wiatr lub pracujesz w pokoju z klimatyzacją czy długo prowadzisz klimatyzowane auto.

Dolegliwości te mogą przybierać na sile również wtedy, gdy przebywasz w pomieszczeniach, gdzie jest dużo kurzu, parujących substancji chemicznych czy dymu z papierosów.

Zespół suchego oka (ZSO): badania

Gdy zgłosimy się do okulisty, lekarz przeprowadzi 2 testy, które ułatwią postawienie diagnozy.

Test Schirmera pozwala ocenić, ile łez produkuje oko w ciągu 5 minut. Okulista umieszcza pod dolną powieką prawego oraz lewego oka paseczki bibuły o standardowej szerokości i długości. Na paseczkach znajduje się podziałka, dzieląca je na 5-milimetrowe odcinki. Czeka 5 minut, aż bibułka nasiąknie łzami. Jeśli jest zamoczona na długości ponad 15 mm, oko jest dobrze nawilżone. Wynik od 6 do 14 mm mieści się w granicach normy (obliguje nas do częstszych okulistycznych kontroli), ale poniżej 5 mm - świadczy o tym, że łez produkujemy zbyt mało.

Test jakości łez pozwala sprawdzić, jak długo łza pozostaje na powierzchni oka. Siadasz przed lampą szczelinową, a okulista wpuszcza do worka spojówkowego kroplę specjalnego barwnika. Oświetlając gałkę oczną wiązką niebieskiego światła, prosi nas o mrugnięcie. Od tego momentu nie mrugaj. Lekarz mierzy czas między ostatnim mrugnięciem a pojawieniem się na powierzchni gałki ocznej miejsc, na których nie ma już barwnika. Jeśli film łzowy z barwnikiem przerywa się zbyt szybko, świadczy to o tym, że łzy pozostają na oku zbyt krótko, żeby było ono dobrze nawilżone. Gdy mierzony czas przekracza 10 sekund, wszystko jest w porządku. Jeżeli jest krótszy - cierpisz na ZSO.

Zespół suchego oka (ZSO): leczenie

Zatyczki do punktów łzowych

Jedną z metod leczenia ZSO jest zamknięcie punktów łzowych. Zabieg trwa kilka minut. Po wpuszczeniu do oczu znieczulających kropli okulista zakłada do kanalików łzowych mikroskopijne koreczki. Ujście kanalika znajduje się na brzegu dolnej powieki, więc lekarzowi łatwo jest się tam dostać. W każdym oku mamy 2 kanaliki łzowe: górny i dolny. Zazwyczaj wystarczy włożyć koreczek do dolnego. 

W zależności od nasilenia objawów i stopnia zaawansowania choroby lekarze mogą zastosować koreczki czasowe. Są zbudowane z hydrożelu, kolagenu lub materiału syntetycznego i powoli (przez 1-12 tygodni) rozpuszczają się w kanalikach łzowych. Koreczki stałe wybiera się w cięższych przypadkach ZSO lub gdy jego powodem są schorzenia ogólnoustrojowe, np. cukrzyca, kolagenozy, choroby tarczycy. Stały korek można nosić przez kilka lat, a nawet przez całe życie.

W środku koreczków znajdują się małe otworki, które pozwalają normalnie funkcjonować kanalikom łzowym. Odpływ łez jest jednak mniejszy, dzięki czemu gałka oczna jest lepiej nawilżona. Poprawę odczuwamy już w dniu zabiegu. Do kontroli musimy się zgłosić po tygodniu, a następnie po miesiącu. Okulista oceni, czy zatyczki dobrze się trzymają (są tak zbudowane, by nie mogły się przesunąć lub wypaść) i czy gałka oczna jest lepiej nawilżona.

Higiena brzegów powiek przy dysfunkcji gruczołów Meiboma

Często przyczyną przerywania się filmu łzowego (jego nieprawidłowego przylegania do oka) jest niewłaściwa praca gruczołów Meiboma, które znajdują się w brzegach powiek. Gruczoły te mogą się zatkać wydzielanym przez siebie tłuszczem (lipidem) lub wydzielać go za mało lub za dużo. Wówczas pojawia się pieczenie oczu i światłowstręt.

Aby uwolnić się od dolegliwości, konieczne jest systematyczne oczyszczanie brzegów powiek. Można to robić za pomocą czystych, ciepłych kompresów. Należy je przyłożyć na około 10-15 minut na zamknięte oczy. Następnie delikatnie masujemy powieki, co pomaga odblokować gruczoły. Na koniec wycieramy je jednorazowym wacikiem lub kompresem. Do czyszczenia powiek można też stosować gotowe, jałowe chusteczki dostępne w aptekach.