Rak jajnika należy do nowotworów ginekologicznych, których wczesne wykrycie wciąż stanowi duże wyzwanie. Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów w 2023 roku w Polsce odnotowano 3525 zachorowań na nowotwór złośliwy jajnika. W latach 2013-2022 choroba odpowiadała średnio za 2684 zgony rocznie.
Ryzyko zachorowania wzrasta wraz z wiekiem. Szczególnie narażone są kobiety po menopauzie, jednak nowotwór może rozwinąć się również u młodszych pacjentek, zwłaszcza obciążonych genetycznie.
8 objawów raka jajnika. Nie wszystkie kojarzą się z chorobą ginekologiczną
Rak jajnika rozwija się w wyniku niekontrolowanego namnażania komórek nowotworowych. Wiele nowotworów klasyfikowanych jako rak jajnika ma swój początek w jajowodach. Najczęściej występują nowotwory nabłonkowe, rzadziej rozpoznawane są nowotwory germinalne, wywodzące się z komórek rozrodczych, oraz nowotwory ze sznurów płciowych i podścieliska.
Jednym z powodów późnego rozpoznawania choroby jest niespecyficzny charakter dolegliwości. Pierwsze objawy raka jajnika mogą przypominać zaburzenia pracy przewodu pokarmowego lub układu moczowego.
Do sygnałów wymagających konsultacji lekarskiej należą:
- niezamierzona utrata masy ciała lub brak apetytu,
- ból podczas stosunku seksualnego,
- powiększenie obwodu brzucha i nasilone wzdęcia,
- utrzymujące się bóle brzucha,
- uczucie ucisku w obrębie miednicy,
- problemy trawienne, w tym nudności i zaparcia,
- częste parcie na mocz,
- zmiany rytmu wypróżnień.
Szczególną uwagę warto zwrócić na dolegliwości, które pojawiły się niedawno, regularnie nawracają lub utrzymują się przez dłuższy czas.
„Wczesne rozpoznanie raka jajnika ma kluczowe znaczenie, jednak obecnie nie dysponujemy jeszcze wiarygodną metodą jego wczesnego wykrywania. Dlatego regularne badania ginekologiczne, szczególnie u kobiet z podwyższonym ryzykiem zachorowania, są niezwykle ważne” - podkreśla ginekolog dr Anne-Cathrin Stahr z monachijskiej placówki Frauenärzte Rosenstraße.
Należy pamiętać, że prawidłowy wynik cytologii nie wyklucza raka jajnika. Nie istnieje obecnie skuteczne badanie przesiewowe w kierunku tego nowotworu, które można byłoby zalecić wszystkim kobietom bez objawów.
Kto jest najbardziej narażony na raka jajnika? Znaczenie mają wiek i geny
Jednym z najważniejszych czynników ryzyka zachorowania jest wiek. Rak jajnika najczęściej rozpoznawany jest u kobiet po 50. roku życia.
Znaczenie ma również liczba owulacji w ciągu życia kobiety. Wpływają na nią m.in. wiek wystąpienia pierwszej miesiączki i menopauzy, liczba ciąż oraz stosowanie antykoncepcji hormonalnej.
Ryzyko zachorowania może zwiększać także nadmierna masa ciała. Palenie tytoniu jest natomiast związane ze zwiększonym ryzykiem niektórych typów raka jajnika.
Szczególną uwagę powinny zachować kobiety, w których rodzinach występowały przypadki raka jajnika lub piersi. Dziedziczne mutacje w genach BRCA1 i BRCA2 mogą znacząco zwiększać ryzyko rozwoju obu nowotworów.
W przypadku podejrzenia rodzinnych predyspozycji do zachorowania warto omówić z lekarzem możliwość konsultacji genetycznej. Brak rodzinnej historii nowotworów nie oznacza jednak, że kobieta nie jest narażona na raka jajnika.
Gdzie rak jajnika daje przerzuty?
W początkowym stadium rak jajnika może nie powodować wyraźnych dolegliwości. W miarę postępu choroby objawy mogą się nasilać, a komórki nowotworowe rozprzestrzeniać na inne narządy.
„Rak jajnika może dawać przerzuty. Oznacza to, że komórki nowotworowe mogą rozprzestrzeniać się z miejsca, w którym powstały, na inne części organizmu. Nowotwór często zajmuje otrzewną, co określa się jako rozsiew nowotworowy w obrębie otrzewnej. Może to prowadzić do gromadzenia się płynu w jamie brzusznej, czyli wodobrzusza. Komórki nowotworowe mogą również przedostawać się do pobliskich lub bardziej odległych węzłów chłonnych. W niektórych przypadkach, szczególnie w zaawansowanym stadium choroby, rak daje także przerzuty do wątroby lub płuc. Wraz z postępem choroby zajęte może zostać również jelito. Stopień rozsiewu zależy od stadium zaawansowania nowotworu” - wyjaśnia ginekolog dr Anne-Cathrin Stahr.
Przebieg choroby zależy zarówno od stadium zaawansowania w momencie rozpoznania, jak i indywidualnych cech nowotworu oraz stanu zdrowia pacjentki.
Rak jajnika - leczenie i rokowania. Czy choroba może powrócić?
Im wcześniej rak jajnika zostanie rozpoznany, tym większe są szanse na skuteczne leczenie.
W początkowym stadium, gdy choroba ogranicza się do jajnika, podstawową metodą leczenia jest zazwyczaj operacja. W zależności od rodzaju nowotworu i stopnia jego zaawansowania zabieg może obejmować usunięcie jajników, jajowodów, macicy oraz innych tkanek. U części pacjentek konieczne jest następnie zastosowanie chemioterapii.
W zaawansowanym stadium leczenie raka jajnika jest bardziej złożone. Najczęściej wykorzystuje się połączenie leczenia chirurgicznego i chemioterapii. U wybranych pacjentek stosowane są również terapie celowane, a w określonych przypadkach immunoterapia.
Wciąż dużym problemem pozostaje późne rozpoznawanie choroby. Według danych przytoczonych w niemieckim materiale około 80 proc. przypadków raka jajnika diagnozowanych jest w zaawansowanym stadium, a wskaźnik pięcioletniego przeżycia wynosi 43 proc.
W przypadku wczesnego wykrycia nowotworu rokowania są znacznie korzystniejsze. Nowoczesne metody leczenia poprawiają również perspektywy pacjentek z zaawansowaną chorobą.
Nawet po skutecznym zakończeniu terapii istnieje ryzyko nawrotu nowotworu. Dlatego niezwykle ważne jest przestrzeganie harmonogramu wizyt kontrolnych ustalonego przez lekarza prowadzącego.
Czy po leczeniu raka jajnika można zajść w ciążę?
U niektórych młodych kobiet, u których nowotwór rozpoznano na wczesnym etapie, możliwe jest przeprowadzenie operacji pozwalającej zachować płodność.
Innym rozwiązaniem może być kriokonserwacja, czyli zamrożenie komórek jajowych przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego.
Możliwość zabezpieczenia płodności zależy jednak od rodzaju nowotworu, stopnia jego zaawansowania oraz planowanego leczenia. Wymaga indywidualnej konsultacji ze specjalistą.
Czy można zapobiec rakowi jajnika? Ginekolog wyjaśnia znaczenie antykoncepcji hormonalnej
Nie istnieje metoda, która całkowicie eliminowałaby ryzyko zachorowania na raka jajnika. Warto jednak dbać o prawidłową masę ciała, regularną aktywność fizyczną, zbilansowaną dietę oraz unikać palenia tytoniu.
Jednym z czynników związanych ze zmniejszeniem ryzyka zachorowania jest długotrwałe stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej.
„Badania wskazują, że długotrwałe stosowanie hormonalnych środków antykoncepcyjnych, takich jak tabletki antykoncepcyjne, może zmniejszać ryzyko raka jajnika. Wynika to z hamowania owulacji, co zmniejsza prawdopodobieństwo rozwoju komórek nowotworowych w jajniku. Działanie ochronne utrzymuje się również przez wiele lat po odstawieniu antykoncepcji” - wyjaśnia ginekolog dr Anne-Cathrin Stahr.
Lekarka przypomina jednak, że stosowanie antykoncepcji hormonalnej wiąże się także z określonymi zagrożeniami zdrowotnymi.
„Należy pamiętać, że hormonalne środki antykoncepcyjne mogą wiązać się również z innymi zagrożeniami dla zdrowia. Dlatego warto omówić ich stosowanie z lekarzem, aby indywidualnie ocenić korzyści i ryzyko. Ponieważ rak jajnika często wywodzi się z komórek jajowodów, u kobiet z podwyższonym ryzykiem można rozważyć usunięcie jajowodów po zakończeniu planów rozrodczych” - dodaje ginekolog.
U kobiet z dziedzicznie podwyższonym ryzykiem zachorowania zakres ewentualnego zabiegu profilaktycznego powinien zostać ustalony podczas specjalistycznej konsultacji.
Obecnie nie ma szczepionki chroniącej przed pierwotnym rakiem jajnika. Szczepienie przeciwko HPV stanowi ważny element profilaktyki raka szyjki macicy i innych nowotworów związanych z zakażeniem tym wirusem, ale nie jest metodą zapobiegania rakowi jajnika.
W przypadku rodzinnego występowania raka piersi lub jajnika szczególne znaczenie mają badania genetyczne. Wykrycie mutacji w genach BRCA1 i BRCA2 pozwala dokładniej ocenić indywidualne ryzyko zachorowania i ustalić dalsze postępowanie profilaktyczne.
Niezależnie od wieku oraz rodzinnej historii chorób nowotworowych nie należy lekceważyć utrzymujących się dolegliwości brzusznych. Konsultacja ginekologiczna i odpowiednio dobrana diagnostyka raka jajnika mogą umożliwić wcześniejsze rozpoznanie choroby.
Rak jajnika w Polsce. Statystyki zachorowań i zgonów
Polska należy do krajów o wysokiej zachorowalności na raka jajnika. Według danych Narodowego Portalu Onkologicznego w latach 2013-2022 diagnozowano średnio 3600 nowych przypadków rocznie, a z powodu choroby umierały przeciętnie 2684 kobiety. Rak jajnika zajmuje czwarte miejsce wśród nowotworowych przyczyn zgonów kobiet w Polsce. Aż 82 proc. zachorowań dotyczy pacjentek po 50. roku życia, a mediana wieku w momencie rozpoznania wynosi 62 lata. Choroba nie omija jednak młodszych kobiet - około 7,5 proc. przypadków diagnozuje się przed ukończeniem 40. roku życia. Spośród wszystkich nowotworów ginekologicznych rak jajnika charakteryzuje się najniższym wskaźnikiem pięcioletnich przeżyć.
- fitbook.de
- onkologia.pacjent.gov.pl