- Rak jajnika jest nazywany "cichym zabójcą", ponieważ objawy często pojawiają się późno i są niespecyficzne, co utrudnia wczesne wykrycie.
- Wczesne objawy raka jajnika, takie jak wzdęcia, bóle brzucha, szybkie uczucie sytości czy częste oddawanie moczu, mogą być mylone z dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi lub zespołem jelita drażliwego.
- Czynniki ryzyka obejmują wiek, mutacje genów BRCA1 i BRCA2, endometriozę, otyłość, bezdzietność oraz hormonalną terapię zastępczą.
- Regularne badania profilaktyczne, w tym USG transwaginalne i oznaczanie markera CA-125, są kluczowe dla wczesnego wykrycia, szczególnie u kobiet z grupy ryzyka.
Rak jajnika - cichy zabójca
Rak jajnika długo rozwija się w ukryciu, utrudniając wczesne wykrycie. Daje też nietypowe objawy, kojarzone z dolegliwościami układu pokarmowego. W efekcie rozpoznanie przychodzi zbyt późno. To piąty najczęstszy nowotwór złośliwy u kobiet. Drugi, obok raka trzonu macicy, najczęstszy nowotwór dróg rodnych.
Nowotwór jajnika nazywany jest cichym zabójcą. Każdego dnia w Polsce 13 kobiet dowiaduje się o zmaganiach z tym przeciwnikiem. Rocznie to ponad 4,5 tys. pacjentek - matek, sióstr, babć, córek. Każdego roku ponad 3 tys.z nich umiera.
Rak jajnika - szybki wzrost guza i brak objawów
Pojawiające się co jakiś czas medialne doniesienia o monstrualnych guzach jajnika mogą zaskakiwać. Wynika to ze specyfiki choroby. Chociaż nie każdy guz będzie aż tak wielki, nie da się ukryć, że rak jajnika szybko rośnie. Robiąc zalecany raz do roku „ginekologiczny przegląd”, możemy przeoczyć moment, w którym „coś” zaczyna się dziać w organizmie.
W ciągu kilku miesięcy guz jajnika może osiągnąć znaczne rozmiary i stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjentek. Gdy choroba jest rozpoznawana, jest już często zbyt późno na skuteczne leczenie. Powodem jest zaawansowane stadium raka jajnika. Ok. 70 proc. przypadków rozpoznaje się w III i IV stopniu. A więc wtedy, gdy choroba jest rozsiana, a w organizmie doszło do przerzutów. Czasem guz rośnie przez kilka lat, ale czasem w zaledwie kilka miesięcy.
Tylko 15 proc.pacjentek diagnozuje się we wczesnym stadium, gdy guz jest ograniczony do samego jajnika. Zwykle dzieje się tak przypadkiem, bo na tym etapie choroba nie daje objawów. Tylko 15 proc.zachorowań na raka jajnika wiąże się z dziedziczeniem choroby w rodzinie. Pozostałe przypadki dotyczą osób, których matki, babki i kuzynki nie chorowały.
Nietypowe objawy raka jajnika
Nowotwór jajnika może dawać objawy, które nie są kojarzone z obszarem narządów rodnych, ale z układem pokarmowym. Ten cichy i podstępny przebieg utrudnia wczesną diagnostykę. Nietypowe objawy raka jajnika to:
- Bóle kręgosłupa
- Bóle brzucha
- Tkliwość brzucha
- Bóle bioder
- Bóle w klatce piersiowej
- Refluks
- Zgaga
- Uczucie pełności, szybkie uczucie sytości po jedzeniu
- Wzdęcia
- Zaburzenia wypróżnień – zaparcia / biegunki
- Zmniejszenie lub utrata apetytu
- Gazy
- Nudności, wymioty
- Uczucie przewlekłego nieuzasadnionego zmęczenia
- Nieuzasadnione chudnięcie
- Częstsze oddawanie moczu
- Silne nagłe parcia na pęcherz
Rak jajnika jest trudny do wykrycia
Powyższe objawy mogą sugerować choroby układu pokarmowego, stąd podejmowana diagnostyka pod kątem chorób żołądka, dwunastnicy, układu żółciowego lub jelit. Dlatego też lekarze - ginekolodzy apelują do kolegów po fachu z branży internistycznej lub gastrologicznej, aby pacjentki z podobnymi objawami kierować również na kontrole ginekologiczne. W zaawansowanym stadium raka jajnika pojawiają się kolejne objawy, m.in. bóle pleców, bóle w podbrzuszu, krwawienia środcykliczne, krwawienia pomenopauzalne, zwiększony obwód brzucha.
Rak jajnika - diagnostyka
Rak jajnika jest niewykrywalny w badaniu cytologicznym. Najskuteczniejszym narzędziem diagnostyki jest USG dopochwowe. Jednak bywa to narzędzie zawodne. Najmniejsze, kilkumilimetrowe guzki mogą pozostać niezauważone.
Pomocne w diagnostyce bywają badania laboratoryjne, określające markery nowotworowe i test ROMA. Jednak, co szczególnie utrudnia rozpoznanie, i ten sposób jest zawodny: 1/3 przypadków raka jajnika nie powoduje objawu w postaci obecności markerów nowotworowych. I odwrotnie: wyniki mogą być dodatnie w przypadku innych schorzeń jak endometrioza lub choroby układu żółciowego oraz moczowego.
Dlatego tak ważne jest wyczulenie na wszelkie nietypowe objawy. Jeśli dolegliwości ze strony układu pokarmowego utrzymują się dłużej niż 3-4 tygodnie, to znak, że czas odwiedzić także ginekologa.
Co zwiększa ryzyko raka jajnika, a co może przed nim chronić?
Chociaż bezpośrednie przyczyny raka jajnika nie są w pełni poznane, zidentyfikowano szereg czynników, które mogą podnosić prawdopodobieństwo jego wystąpienia. Kluczową rolę odgrywają uwarunkowania genetyczne, zwłaszcza dziedziczne mutacje w genach BRCA1 i BRCA2, które zwiększają ryzyko zachorowania nawet o 40-50%.
Istotne jest także występowanie raka jajnika lub raka piersi w bliskiej rodzinie. Do czynników ryzyka zalicza się również wczesne rozpoczęcie miesiączkowania, późną menopauzę, bezdzietność lub urodzenie pierwszego dziecka po 35. roku życia. Na liście znajdują się także otyłość, endometrioza oraz długotrwała hormonalna terapia zastępcza stosowana po menopauzie, szczególnie oparta wyłącznie na estrogenach.
Istnieją również czynniki, które wykazują działanie ochronne i obniżają ryzyko rozwoju nowotworu. Należą do nich przede wszystkim przebyte ciąże oraz karmienie piersią, które ograniczają liczbę cykli owulacyjnych w życiu kobiety. Podobny mechanizm ochronny zapewnia wieloletnie stosowanie dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej – badania wskazują, że może ona redukować ryzyko zachorowania nawet o 50%. W niektórych przypadkach, zwłaszcza u kobiet z potwierdzoną mutacją genetyczną, rozważa się profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów, co radykalnie zmniejsza zagrożenie.
Jakie są rodzaje raka jajnika?
Nowotwory złośliwe jajnika klasyfikuje się na podstawie komórek, z których się wywodzą. Zdecydowana większość, bo około 90% wszystkich przypadków, to guzy nabłonkowe, rozwijające się z tkanki pokrywającej jajniki. Znacznie rzadziej diagnozuje się nowotwory podścieliska (ok. 7%), które tworzą się w tkance produkującej hormony, oraz guzy zarodkowe, wywodzące się z komórek produkujących jaja. Te ostatnie występują rzadko i dotyczą głównie młodych kobiet, nawet przed 30. rokiem życia.
W medycynie stosuje się również podział raków nabłonkowych na dwa główne typy, które różnią się agresywnością i rokowaniem. Typ I (ok. 25% przypadków) to nowotwory o niskim stopniu złośliwości, które rosną wolniej i często rozwijają się na podłożu łagodniejszych zmian, takich jak guzy graniczne czy endometrioza. Rokowanie jest w ich przypadku lepsze. Z kolei Typ II (ok. 75% przypadków) obejmuje guzy o wysokim stopniu złośliwości, charakteryzujące się agresywnym wzrostem i szybkim tworzeniem przerzutów. To właśnie ten typ jest najczęściej diagnozowany w zaawansowanym stadium i wiąże się z gorszym rokowaniem.
Nowotwór złośliwy a łagodna torbiel – jak je odróżnić?
Warto podkreślić, że nie każda zmiana wykryta w jajniku jest nowotworem złośliwym. Większość wykrywanych w badaniu USG nieprawidłowości to łagodne zmiany, takie jak torbiele proste, krwotoczne, endometrialne czy potworniaki (dermoidy). Chociaż niektóre z nich mogą na pierwszy rzut oka przypominać zmiany nowotworowe, ich charakter jest zupełnie inny. Diagnostykę różnicową utrudnia fakt, że markery nowotworowe, np. Ca-125, bywają podwyższone również w przypadku schorzeń niezwiązanych z rakiem, takich jak endometrioza czy stany zapalne miednicy mniejszej.
Kluczową różnicą, która często pomaga we wstępnym różnicowaniu, jest wpływ zmiany na ogólny stan zdrowia. Nowotwory złośliwe, w miarę postępu choroby, często prowadzą do objawów ogólnoustrojowych, takich jak niezamierzona utrata masy ciała, przewlekłe zmęczenie i ogólne wyniszczenie organizmu. W przypadku łagodnych guzów i torbieli takie symptomy zazwyczaj nie występują, a dolegliwości, jeśli się pojawiają, mają charakter miejscowy, związany z uciskiem na sąsiednie narządy.
Estrogeny i genetyka: Nowe perspektywy w zrozumieniu raka jajnika
Niedawne badania naukowe pogłębiają nasze zrozumienie raka jajnika, wskazując na złożoną rolę hormonów i predyspozycji genetycznych. Okazuje się, że kluczowe jest nie tylko samo oddziaływanie estrogenów, ale przede wszystkim równowaga pomiędzy dwoma typami ich receptorów w komórkach: ERα i ERβ. Receptor ERα często występuje w podwyższonych poziomach w około 60% przypadków raka jajnika i sprzyja namnażaniu się komórek nowotworowych.
Z kolei receptor ERβ działa ochronnie, hamując ich wzrost i ruchliwość, a jego utrata ekspresji może być istotnym czynnikiem w rozwoju choroby. Zauważono również, że niektóre typy nowotworów jajnika, zwłaszcza te o niskim stopniu złośliwości, częściej wykazują obecność receptorów hormonalnych. Ta wiedza otwiera drogę do bardziej spersonalizowanych strategii leczenia, w tym rozważenia terapii hormonalnej w przypadkach, gdy standardowa chemioterapia jest mniej skuteczna lub gdy pacjentki wykazują mniejszą wrażliwość na nią.
Co więcej, poza znanymi mutacjami w genach BRCA1/2, naukowcy intensywnie badają tzw. polimorfizmy pojedynczych nukleotydów (SNP) – subtelne różnice w kodzie genetycznym, na przykład w genie ESR1, który koduje receptor ERα. Te warianty genetyczne, choć nie są tak agresywnymi czynnikami ryzyka jak mutacje BRCA, mogą wpływać na indywidualne ryzyko zachorowania na raka jajnika oraz na skuteczność leczenia, zmieniając sposób, w jaki komórki reagują na estrogeny. Identyfikacja tych polimorfizmów może w przyszłości pomóc w precyzyjniejszej ocenie ryzyka u pacjentek i w doborze optymalnych terapii.
Badanie podkreśla również, że kobiety z endometriozą mają znacząco podwyższone ryzyko rozwoju niektórych typów raka jajnika, szczególnie tych o niskim stopniu złośliwości, co wskazuje na potrzebę ukierunkowanych działań profilaktycznych i przesiewowych w tej grupie. Zrozumienie tych molekularnych i genetycznych niuansów jest krokiem ku wcześniejszej diagnostyce i skuteczniejszemu, bardziej celowanemu leczeniu, co może poprawić rokowanie pacjentek.
źródła:
- https://www.medstarhealth.org/blog/ovarian-cancer-symptoms-treatment
- https://www.zwrotnikraka.pl/rak-jajnika-relacja-z-konferencji-2022/
