Przez lata jajniki po menopauzie opisywano głównie jako narząd, który zakończył swoją podstawową rolę. Francesca Duncan, biolożka rozrodu z Northwestern University Feinberg School of Medicine, sama przyznaje, że wcześniej patrzyła na nie w podobny sposób.
Co dzieje się z jajnikami po menopauzie? Nowe badanie zmienia stare założenia
Wyniki jej zespołu, opublikowane w czerwcu w „Molecular Human Reproduction”, pokazują jednak bardziej złożony obraz. Badacze ustalili, że stare jajniki myszy są naciekane przez komórki odpornościowe i mogą wydzielać sygnały immunologiczne do organizmu. Nie wiadomo jeszcze, jakie dokładnie są skutki tych zmian, ale podobny proces u ludzi mógłby mieć znaczenie dla zdrowia kobiet po menopauzie. „To badanie zmienia spojrzenie naukowców na jajnik po okresie rozrodczym: z bezużytecznej, pustej skorupy na coś z potencjalnie nową funkcją” — powiedziała Bérénice Benayoun z University of Southern California, która nie brała udziału w pracy.
Menopauza a układ odpornościowy. Tak zaczęły się badania nad jajnikami
Punkt wyjścia był inny niż poszukiwanie nowej funkcji jajników. Pięć lat temu Duncan dołączyła do dużego programu National Institutes of Health poświęconego komórkom senescentnym, czyli takim, które przestały się dzielić. Naukowcy badają je, ponieważ z czasem gromadzą się w tkankach i mogą mieć udział w procesach starzenia. Zespół chciał stworzyć mapę takich komórek w czynnych ludzkich jajnikach na różnych etapach życia, ale pozyskanie jajników od zdrowych młodych kobiet nie było możliwe. Badacze analizowali więc tkanki kobiet po menopauzie, którym narządy te usunięto z różnych wskazań medycznych. „Byłam bardzo podekscytowana udziałem w tej inicjatywie, ale byłam też przygnębiona tym, że będę badać jajniki, które były zasadniczo niefunkcjonalne” — wspomina Duncan.
Starzenie się jajników widać w komórkach i genach
Analiza jajników pochodzących od kobiet w wieku od 50 do 75 lat przyniosła wynik, którego badacze się nie spodziewali. Komórki narządu wytwarzały różne białka w zależności od wieku, a ustalenia te zespół opublikował wcześniej jako preprint w serwisie bioRxiv. „Dla mnie było to naprawdę otwierające oczy, ponieważ jeśli ten narząd nic nie robi, można by przewidywać, że wraz z wiekiem nie będzie żadnych zmian. Wszystko wyglądałoby tak samo” — powiedziała Duncan. „To uświadomiło nam, że z tym narządem dzieje się coś jeszcze”. Naukowcy sięgnęli następnie po myszy laboratoryjne. Ich jajniki również przestają działać pod koniec około dwuletniego życia, choć nie przechodzą nagłego spadku estrogenów ani innych zmian typowych dla ludzkiej menopauzy. Zespół pobrał jajniki od młodych myszy, zwierząt pod koniec okresu rozrodczego oraz myszy po zakończeniu rozrodczości. W jednym jajniku sekwencjonowano RNA, aby ocenić aktywność genów, w drugim analizowano tkankę pod mikroskopem, sprawdzając populacje komórek i włóknienie.
Komórki odpornościowe w jajnikach mogą mieć znaczenie dla zdrowia kobiet po menopauzie
U starszych myszy słabły oznaki funkcji rozrodczej, w tym markery związane z produkcją komórek jajowych i hormonów steroidowych. Jednocześnie w jajnikach po zakończeniu okresu rozrodczego wykryto więcej różnych typów komórek odpornościowych niż u młodszych zwierząt. Starsze jajniki miały też wyższą aktywność genów kodujących związki prozapalne, czyli cząsteczki układu odpornościowego, które mogłyby trafiać do krwiobiegu i działać w innych częściach organizmu. Nadal nie wiadomo, czy jajniki rzeczywiście wysyłają takie sygnały, czy są tylko miejscem gromadzenia komórek odpornościowych. „Nowe badanie na myszach jest interesujące, ponieważ daje potencjalny pomysł na to, co może robić jajnik po okresie rozrodczym” — oceniła Benayoun. „Jajnik może stać się miejscem, do którego komórki odpornościowe przychodzą i zostają w jakiś sposób zmienione, co potencjalnie mogłoby mieć skutki ogólnoustrojowe”. Duncan przypuszcza, że taki mechanizm mógłby pomóc wyjaśnić, dlaczego kobiety zwykle żyją dłużej niż mężczyźni, ale w starszym wieku częściej zmagają się z gorszym stanem zdrowia. Jajnik po okresie rozrodczym mógłby wydzielać cząsteczki sprzyjające przewlekłemu stanowi zapalnemu po menopauzie. Luka w wiedzy o biologii jajnika po menopauzie jest, jak mówi badaczka, „trochę przerażająca”. „Naprawdę jesteśmy to winni zdrowiu kobiet, żeby badać ten okres życia”.
