- Serce sportowca to fizjologiczny remodeling, czyli harmonijne powiększenie jam serca i proporcjonalne pogrubienie ścian
- Wiley Online Library: u sportowców średnica lewej komory bywa zazwyczaj większa niż 55 mm
- Szczególnie niepokojące jest omdlenie w trakcie wysiłku, a nie dopiero po jego zakończeniu
- Polskie przepisy: sportowcy mają obowiązek wykonywania kontrolnego EKG co 12 miesięcy
Serce sportowca: co to jest i skąd bierze się powiększenie serca po treningach?
Określenie „serce sportowca” oznacza naturalne zmiany w budowie i pracy serca, które pojawiają się przy regularnym, intensywnym treningu. To nie choroba, tylko zdrowa adaptacja nazywana przez lekarzy fizjologicznym remodelingiem. Serce zwiększa swoją wydajność, żeby sprawniej pompować krew do pracujących mięśni.
PubMed Central opisuje, że u osób bardzo aktywnych dochodzi do równomiernego powiększenia jam serca i proporcjonalnego pogrubienia ścian. Serce nadal prawidłowo się rozkurcza, czyli dobrze „odpoczywa” między skurczami. W badaniach obrazowych często widać większą objętość wyrzutową, dzięki czemu serce może bić wolniej i jednocześnie pracować wydajnie.
Choć serce sportowca bywa większe, jego funkcja skurczowa zwykle pozostaje w normie. PubMed Central podaje, że w spoczynku frakcja wyrzutowa może być nieco niższa, ale w trakcie wysiłku serce reaguje prawidłowo. Ważny jest też brak blizn i włóknienia w mięśniu sercowym, co można ocenić w rezonansie magnetycznym.
Serce sportowca a kardiomiopatia przerostowa: jak je odróżnić w badaniach?
Trudność polega na odróżnieniu fizjologicznie powiększonego serca od kardiomiopatii przerostowej (HCM). U osoby regularnie trenującej grubość ścian serca może wynosić 13 do 15 mm, co u kogoś nieaktywnego byłoby bardziej podejrzane. Wiley Online Library podaje, że w sercu sportowca przerost jest zwykle symetryczny, a w HCM częściej nierównomierny.
Znaczenie ma też średnica lewej komory. Wiley Online Library wskazuje, że u sportowców bywa ona zwykle większa niż 55 mm. Gdy średnica jest mniejsza niż 45 mm, a ściany są wyraźnie pogrubiałe, częściej rozważa się HCM niż adaptację treningową. W sercu sportowca przepływ krwi w rozkurczu pozostaje prawidłowy, co w kardiomiopatii zdarza się rzadziej.
Objawy, które przy powiększonym sercu podczas treningu powinny zaniepokoić
Powiększenie serca u osoby aktywnej bywa fizjologiczne, ale niektórych sygnałów nie należy ignorować. Niepokój powinny budzić objawy, które pojawiają się w trakcie wysiłku, a nie dopiero po zatrzymaniu i odpoczynku. W takiej sytuacji trening warto przerwać i skonsultować objawy ze specjalistą.
BMJ Heart wymienia objawy, które wymagają pilnej diagnostyki:
- ból w klatce piersiowej pojawiający się podczas biegania lub ćwiczeń
- omdlenie lub uczucie bliskie zemdleniu, które występuje w trakcie wysiłku
- duszność, która jest nieadekwatna do intensywności wykonywanego treningu
- uczucie kołatania serca lub nierównego bicia
- wyraźny i nagły spadek dotychczasowej wydolności fizycznej
Szczególną uwagę zwracają omdlenia. Autorzy BMJ Heart podkreślają, że utrata przytomności w trakcie wysiłku jest bardziej niepokojąca niż omdlenie po zatrzymaniu się i odpoczynku.
Trening wytrzymałościowy a powiększenie serca: bieganie, kolarstwo, triathlon
Rodzaj sportu wpływa na to, jak mocno serce przystosuje się do wysiłku. Największe zmiany obserwuje się w dyscyplinach wytrzymałościowych, takich jak biegi długodystansowe, kolarstwo i triathlon. Chodzi głównie o rozszerzenie jam serca, szczególnie lewej komory, związane z długotrwałym przepływem dużej ilości krwi.
Current Cardiology Reports podaje, że u dorosłych mężczyzn górna granica normy średnicy lewej komory wynosi zwykle 58 mm, a u kobiet 52 mm. U sportowców wytrzymałościowych te wartości mogą być wyższe bez szkody dla zdrowia. W części badań opisywano średnicę sięgającą 68-70 mm u najbardziej wytrenowanych osób jako wynik bezpieczny i fizjologiczny.
Te zmiany zwykle są odwracalne. Po zakończeniu kariery sportowej albo po znacznym ograniczeniu treningów serce często częściowo wraca do wcześniejszych rozmiarów. To wspiera rozpoznanie „serca sportowca” jako adaptacji do wysiłku, a nie trwałego uszkodzenia.
Badania serca dla sportowców w Polsce: EKG i badania okresowe co 12 miesięcy
Udział w zorganizowanym współzawodnictwie sportowym wiąże się w Polsce z obowiązkiem regularnych badań kontrolnych. Ich celem jest wczesne wykrycie wad serca, które mogłyby stanowić zagrożenie podczas dużego wysiłku. Wyniki są potrzebne do uzyskania orzeczenia o zdolności do uprawiania sportu.
Zgodnie z obwieszczeniem Ministra Zdrowia zakres obowiązkowych badań dla sportowców obejmuje:
- ogólne badanie lekarskie oceniające stan zdrowia
- badanie elektrokardiograficzne (EKG) z 12 odprowadzeniami wraz z opisem
- badania okresowe wykonywane regularnie co 12 miesięcy
- dodatkowe badania specjalistyczne, jeśli lekarz uzna je za niezbędne
Nawet bez statusu zawodowego sportowca, przy intensywnych treningach warto wykonywać przynajmniej podstawowe EKG raz w roku. To badanie pozwala ocenić rytm serca i wychwycić wczesne nieprawidłowości. W razie niepokojących wyników potrzebna może być dokładniejsza kontrola u kardiologa sportowego.
8
Źródła:
- PubMed Central (PMC)
- Wiley Online Library
- BMJ Heart
- Current Cardiology Reports
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 30 kwietnia 2020 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie kwalifikacji lekarzy uprawnionych do wydawania zawodnikom orzeczeń lekarskich o stanie zdrowia oraz zakresu i częstotliwości wymaganych badań lekarskich niezbędnych do uzyskania tych orzeczeń
