Co to jest kacheksja nowotworowa i na czym polega wyniszczenie organizmu
Kacheksja nowotworowa, nazywana też wyniszczeniem, to złożony stan, który może dotyczyć osób chorujących na raka. Nie chodzi wyłącznie o spadek wagi z powodu mniejszego apetytu, ale o poważne zaburzenie metaboliczne, w którym organizm traci mięśnie i tkankę tłuszczową. Jak opisuje PubMed Central, kacheksji towarzyszy ogólnoustrojowy stan zapalny i zmiana sposobu gospodarowania energią.
Dla chorego oznacza to narastające osłabienie, którego zwykle nie da się odwrócić samym „jedzeniem więcej”. Organizm zaczyna zużywać własne zasoby, nawet jeśli posiłki są w miarę regularne. Coraz luźniejsze ubrania i szybka utrata masy ciała to sygnały, że może rozwijać się kacheksja.
Kacheksja ma charakter postępujący i zwykle opisuje się ją w trzech etapach: prekacheksji, kacheksji właściwej oraz etapie refrakcyjnym. Jak podaje nutricaoesaude.ufes.br, w fazie refrakcyjnej organizm może przestać reagować na leczenie przeciwnowotworowe, a prognozowany czas przeżycia bywa krótszy niż 3 miesiące. To jeden z powodów, dla których rozpoznanie problemu na wcześniejszym etapie ma znaczenie.
Dlaczego chorzy na raka chudną i tracą mięśnie
Utrata masy ciała w nowotworze nie wynika wyłącznie z tego, że chory je mniej. Guz może wydzielać substancje zapalne, w tym cytokiny (np. interleukinę 6 i TNF alfa), które podtrzymują ogólnoustrojowy stan zapalny. To sprzyja rozpadowi białek w mięśniach i przyspiesza utratę tkanki tłuszczowej.
PubMed Central opisuje też wpływ guza na apetyt. Wydzielane hormony i metabolity mogą zaburzać pracę ośrodka głodu i sytości w mózgu, przez co sygnały pobudzające apetyt przegrywają z tymi, które go hamują. W efekcie chory szybciej odczuwa sytość albo ma wyraźną niechęć do jedzenia, mimo że zapotrzebowanie na energię rośnie.
Dodatkowym elementem jest tak zwana wątrobowa reakcja ostrej fazy. Pobudzona sygnałami z guza wątroba zużywa więcej energii i azotu, co pogłębia niedobory. W praktyce oznacza to ujemny bilans energetyczny, czyli sytuację, w której organizm spala więcej, niż dostaje z jedzenia.
Utrata masy ciała w nowotworze: kiedy podejrzewa się kacheksję
Istnieją kryteria, które pomagają odróżnić zwykłe chudnięcie od kacheksji. Dokumenty udostępnione w serwisie nutricaoesaude.ufes.br podają konkretne wartości. Jednym z sygnałów jest utrata powyżej 5 proc. masy ciała w ciągu 6 miesięcy, o ile nie była efektem celowego odchudzania.
U osób z niską masą ciała punkt wyjścia ma znaczenie. Jeśli BMI wynosi mniej niż 20, sygnałem ostrzegawczym może być już spadek masy ciała o więcej niż 2 proc. Lekarze oceniają także masę mięśniową: u mężczyzn wartości poniżej 7,26 kg/m², a u kobiet poniżej 5,45 kg/m², przy jednoczesnym spadku wagi, spełniają kryteria rozpoznania kacheksji.
Wcześniejsze rozpoznanie kacheksji ułatwia szybkie wdrożenie wsparcia żywieniowego i rehabilitacyjnego. Zespół ten może obniżać tolerancję na chemioterapię i radioterapię. PubMed Central podaje, że pacjenci z kacheksją częściej mają powikłania i rzadziej kończą leczenie onkologiczne zgodnie z planem.
Dieta w kacheksji nowotworowej: ile kalorii i białka potrzebuje chory
Postępowanie w kacheksji zwykle wymaga łączenia kilku metod, czyli opieki multimodalnej. Wytyczne ESMO (Europejskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej) podkreślają znaczenie odpowiedniej podaży energii i białka. W praktyce zaleca się 25 do 30 kcal na kilogram masy ciała oraz co najmniej 1,2 g białka na kilogram masy ciała na dobę.
W diecie osoby z kacheksją tłuszcze mogą stanowić nawet połowę kalorii, które nie pochodzą z białka. Gdy nie udaje się „dobić” zapotrzebowania zwykłymi posiłkami, lekarz może zalecić dodatkowe wsparcie żywieniowe.
- specjalistyczne preparaty odżywcze do picia (tzw. nutridrinki)
- żywienie dojelitowe przez zgłębnik, gdy pojawiają się trudności z połykaniem
- żywienie pozajelitowe (dożylne), gdy przewód pokarmowy nie działa prawidłowo
Znaczenie ma także aktywność fizyczna, jeśli stan chorego na to pozwala. ESMO wskazuje, że umiarkowane ćwiczenia oporowe i aerobowe wykonywane 2–3 razy w tygodniu pomagają utrzymać masę mięśniową. Ruch wspiera wykorzystanie białka na odbudowę mięśni, zamiast traktowania go wyłącznie jako źródła energii.
Leczenie żywieniowe w NFZ: jakie badania i kwalifikacja przy spadku masy ciała
W polskim systemie ochrony zdrowia obowiązują procedury oceny stanu odżywienia u pacjentów onkologicznych. Zgodnie z zarządzeniami NFZ przy przyjęciu do szpitala lub w poradni wykonuje się ocenę przesiewową w skali NRS albo SGA oraz sprawdza BMI. Gdy wyniki wskazują ryzyko niedożywienia, zleca się bardziej szczegółowe badania krwi.
W diagnostyce refundowanej przez NFZ ocenia się m.in. poziom białka całkowitego, albumin i cholesterolu całkowitego. Wyniki zestawia się z informacją o utracie masy ciała w ostatnich 3 miesiącach, co pomaga zakwalifikować pacjenta do leczenia żywieniowego. Takie leczenie może być prowadzone w szpitalu albo w domu pacjenta.
Leczenie żywieniowe finansowane przez NFZ obejmuje podawanie diet przemysłowych przez zgłębnik lub gastrostomię oraz kompletne żywienie pozajelitowe. Przy wyraźnym spadku masy ciała warto zgłosić ten problem lekarzowi prowadzącemu możliwie szybko, zamiast czekać do kolejnej kontroli. Jednym z pierwszych kroków jest wypełnienie karty oceny stanu odżywienia, która pozwala uruchomić specjalistyczną pomoc żywieniową.
Kacheksja nowotworowa: jak szybko reagować na spadek masy ciała
W kacheksji nowotworowej liczy się szybka reakcja na spadek masy ciała. Taki objaw nie zawsze jest „naturalnym elementem choroby” i bywa związany z procesami metabolicznymi, na które można wpływać wsparciem żywieniowym i ruchem. Pomaga prosta rutyna: ważenie raz w tygodniu i notowanie wyników, a przy stałym trendzie spadkowym omówienie sytuacji z lekarzem lub dietetykiem onkologicznym.
6
Źródła:
