Choroba Alzheimera przez wiele lat może rozwijać się bez wyraźnych objawów. W mózgu stopniowo odkładają się nieprawidłowe białka: beta-amyloid, tworzący złogi między komórkami nerwowymi, oraz tau, które gromadzi się wewnątrz neuronów. Zanim pojawią się kłopoty z pamięcią, niektóre osoby zaczynają odczuwać zmiany nastroju. Dotąd nie było jasne, czy to rozwijająca się choroba wpływa na samopoczucie, czy depresja może przyspieszać zmiany w mózgu.
Badanie opublikowane w „Journal of Neuroscience” sugeruje, że przynajmniej na wczesnym etapie większe znaczenie może mieć pierwszy z tych mechanizmów.
Zmiany w mózgu pojawiały się przed objawami depresyjnymi
Naukowcy z amerykańskich Uniwersytetu Brandeisa i Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco przeanalizowali dane 390 starszych osób, w tym 197 kobiet i 193 mężczyzn. U 226 uczestników pamięć i pozostałe funkcje poznawcze były prawidłowe. Pozostałe 164 osoby miały łagodne zaburzenia poznawcze lub otępienie w przebiegu choroby Alzheimera.
Żaden z uczestników nie miał na początku badania rozpoznanej depresji klinicznej. Nasilenie objawów oceniano za pomocą 15-punktowej Geriatrycznej Skali Depresji. Średni wynik wynosił 0,8 punktu w grupie bez zaburzeń poznawczych i 2,1 punktu w grupie z takimi zaburzeniami.
Obserwacja trwała średnio trzy lata. W tym czasie uczestnicy przeszli co najmniej dwa badania mózgu metodą pozytonowej tomografii emisyjnej (PET), pozwalające ocenić nagromadzenie białka tau. Regularnie badano również ich pamięć i samopoczucie.
U osób bez zaburzeń poznawczych szybszemu odkładaniu tau towarzyszyło wyraźniejsze nasilanie się łagodnych objawów depresyjnych. Naukowcy nie znaleźli natomiast istotnych statystycznie dowodów, że pogorszenie nastroju poprzedzało szybsze gromadzenie tego białka.
„Większość dotychczasowych badań w tej dziedzinie miała charakter korelacyjny. Wykazywały one jedynie związek między większym nagromadzeniem patologicznego białka tau a nasileniem objawów depresyjnych” - wyjaśnia neurobadaczka Teodora Z. Markova, główna autorka badania.
Wcześniejsze prace, między innymi z 2017 i 2025 roku, również wskazywały na związek tau z objawami depresyjnymi. W badaniu z 2025 roku dotyczył on szczególnie ciała migdałowatego, które uczestniczy w regulacji emocji. Nie było jednak wiadomo, które zmiany pojawiają się wcześniej.
Białko tau może wpływać na nastrój jeszcze przed rozwojem demencji
Badacze zastosowali trzy metody statystyczne, aby sprawdzić kolejność zmian. W jednej z analiz uwzględniono 131 osób z prawidłowymi funkcjami poznawczymi, u których samopoczucie zmieniało się podczas kolejnych wizyt.
Okazało się, że wyższy poziom tau pozwalał przewidzieć późniejsze nasilenie objawów depresyjnych. Zmiany nastroju nie pozwalały natomiast przewidzieć późniejszego wzrostu ilości tego białka. Podobnej zależności nie stwierdzono u osób z rozpoznanymi zaburzeniami poznawczymi.
W osobnej analizie naukowcy oszacowali, kiedy uczestnicy po raz pierwszy osiągnęli poziom nagromadzenia tau uznawany za nieprawidłowy w korze śródwęchowej, jednym z najwcześniej zajmowanych obszarów mózgu.
U osób z zaburzeniami poznawczymi następowało to średnio w wieku 67,6 roku, a u osób bez takich zaburzeń w wieku 72,2 roku. W tej drugiej grupie dłuższy czas od pojawienia się zmian wiązał się z szybszym nasilaniem objawów depresyjnych.
„Szczególnie zaskoczyło mnie to, że istotne zależności między tau a objawami depresyjnymi zaobserwowaliśmy wyłącznie w grupie osób bez zaburzeń poznawczych, a nie u uczestników z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi lub otępieniem w przebiegu choroby Alzheimera” - przyznaje Teodora Z. Markova.
Zależność utrzymywała się w części analiz również po uwzględnieniu obecności beta-amyloidu i wariantu genu APOE ε4, który zwiększa ryzyko choroby Alzheimera. Około 59 proc. osób bez zaburzeń poznawczych nie miało początkowo wykrywalnych złogów beta-amyloidu. Autorzy przypuszczają więc, że tau może wpływać na nastrój także niezależnie od tego białka.
Jednym z możliwych wyjaśnień jest odkładanie tau w strukturach odpowiedzialnych za emocje oraz w obszarach wytwarzających substancje regulujące nastrój, między innymi serotoninę. Badanie nie potwierdziło jednak bezpośrednio tego mechanizmu.
Czy pogorszenie nastroju u seniora oznacza chorobę Alzheimera?
Naukowcy podkreślają, że zaobserwowane zależności były niewielkie, a badanie nie dowodzi, że białko tau bezpośrednio wywołuje objawy depresyjne.
Ważne ograniczenie ujawniło się po usunięciu z kwestionariusza depresji pytania o subiektywne problemy z pamięcią. Po ponownym przeliczeniu wyników związek między tau a pogarszającym się nastrojem przestał być istotny statystycznie. Możliwe, że świadomość pierwszych trudności z pamięcią sama wpływa na samopoczucie.
Autorzy zaznaczają również, że wyniki dotyczą osób z bardzo łagodnymi objawami depresyjnymi, a nie pacjentów z rozpoznaną depresją. Nie wiadomo, czy w przypadku ciężkiej depresji zależność przebiega podobnie. Dodatkowo uczestnicy mieli średnio tylko dwa lub trzy badania PET, a z jednej z analiz wyłączono ponad 40 proc. osób bez zaburzeń poznawczych, ponieważ ich wyniki oceny nastroju pozostawały niezmienne.
„Chciałabym podkreślić jedno częste błędne rozumienie naszych wyników: uczestnicy badania nie mieli depresji klinicznej” - zaznacza Teodora Z. Markova.
Badaczka zwraca uwagę, że istotna zmiana nastroju w późniejszym wieku może dostarczać informacji o procesach zachodzących w mózgu, szczególnie gdy towarzyszą jej inne wskaźniki ryzyka choroby Alzheimera.
Naukowcy planują dłuższą obserwację uczestników, również tych, u których z czasem rozwinie się depresja lub otępienie. Chcą także uwzględnić osoby z rozpoznaną depresją, bardziej zróżnicowane populacje, oceny opiekunów oraz codzienne pomiary nastroju i snu.
Nowe, utrzymujące się objawy depresyjne u osoby starszej wymagają konsultacji lekarskiej niezależnie od stanu pamięci. Mogą mieć wiele przyczyn, a samo pogorszenie nastroju nie jest podstawą do rozpoznania choroby Alzheimera.
8
www.psypost.org
