Krótki, przerywany sen u seniorów. Skąd biorą się zmiany w rytmie dobowym?

Coraz wcześniejsze zasypianie i pobudki przed świtem to częsty scenariusz u osób starszych. Z wiekiem sen zwykle robi się płytszy, łatwiej go przerwać, a na zaśnięcie potrzeba więcej czasu. Wynika to m.in. ze zmian w rytmie dobowym, wydzielaniu melatoniny i pracy mózgu. Pomocne bywa też dopracowanie codziennych nawyków, zwłaszcza światła w ciągu dnia i wyciszenia wieczorem.

Starsza kobieta siedząca w łóżku w sypialni o świcie.
Autor: Zdjęcie poglądowe/ Wygenerowane przez AI Starsza kobieta siedząca w łóżku w sypialni o świcie.
  • Z wiekiem skraca się faza snu głębokiego, a wydłuża czas potrzebny na samo zaśnięcie
  • Spadek poziomu melatoniny oraz mniejsza wrażliwość na światło przyspieszają porę wieczornego zmęczenia i budzenia
  • Według danych GUS polscy seniorzy śpią średnio 9 godzin i 15 minut, choć jakość wypoczynku spada
  • Przewlekły ból, bezdech senny oraz zespół niespokojnych nóg to najczęstsze bariery dla zdrowej regeneracji
  • Badania w serwisie BMJ wskazują, że ćwiczenia tai chi skutecznie poprawiają jakość snu po 50. roku życia

Dlaczego sen u seniorów staje się płytszy i bardziej przerywany?

Z wiekiem sen zwykle zmienia swoją „architekturę”, czyli układ poszczególnych faz. Często nie chodzi wyłącznie o krótszy sen, ale o gorszą jakość odpoczynku. Organizm spędza mniej czasu w śnie głębokim ważnym dla regeneracji, a częściej w fazach lekkich, z których łatwiej się wybudzić.

Jak opisuje PubMed Central, osoby starsze często potrzebują więcej czasu, żeby zasnąć. To tzw. wydłużona latencja snu, która bywa związana z gorszą efektywnością wypoczynku. W praktyce można spędzać w łóżku tyle samo czasu co dawniej, ale spać realnie krócej.

Z wiekiem skraca się też faza REM, czyli ta, w której najczęściej pojawiają się sny. Do tego dochodzą częstsze pobudki w nocy i drzemki w ciągu dnia. W efekcie sen może sprawiać wrażenie poszatkowanego i mniej regenerującego.

Gadaj Zdrów - Jak dbać o mózg

Wczesne budzenie się u seniora: co ma do tego rytm dobowy?

Wcześniejsze zasypianie i pobudki przed świtem mogą wynikać z tzw. przesunięcia fazowego. To zmiana w zegarze biologicznym, który reguluje rytm dnia i nocy. U osób starszych spada wrażliwość na naturalne sygnały świetlne, więc senność może pojawiać się wcześniej wieczorem.

Serwis aging.arizona.edu zwraca uwagę na zmiany w wydzielaniu melatoniny, hormonu związanego ze snem. Rytm dobowy łatwiej się rozregulowuje, gdy większość dnia mija w pomieszczeniach i przy słabym świetle. Bez jasnego światła dziennego mózg słabiej odróżnia porę dnia od nocy.

Znaczenie ma też korzystanie wieczorem z telewizora czy smartfona. Ekrany emitują niebieskie światło, które może hamować wydzielanie melatoniny i utrudniać zasypianie. Pomaga częstsze wychodzenie na zewnątrz w ciągu dnia i ograniczenie ekranów przed snem.

Co najczęściej wybudza seniorów w nocy? Choroby i dolegliwości

U osób starszych problemy ze snem często mają związek z innymi dolegliwościami. Przewlekły ból, kłopoty z pęcherzem i duszności potrafią skutecznie przerywać noc. Zdarza się też, że sen spłycają leki przyjmowane na stałe.

National Institute on Aging (NIA) podaje, że częstym problemem po 60. roku życia jest bezsenność, rozumiana m.in. jako trudności z zasypianiem co najmniej trzy razy w tygodniu. Na jakość snu wpływają też inne schorzenia:

  • bezdech senny, który powoduje krótkie przerwy w oddychaniu
  • zespół niespokojnych nóg, zmuszający do poruszania kończynami
  • zaburzenia zachowania w fazie REM, czyli gwałtowne odgrywanie treści snów
  • choroba Alzheimera i inne formy demencji, które odwracają rytm dnia i nocy

U osób z demencją zdarzają się nocne wędrówki po domu albo głośne krzyki. To efekt zmian w mózgu, które utrudniają odróżnienie snu od jawy. W tle bywa też ból albo działania niepożądane leków przyjmowanych na stałe.

Ile śpią seniorzy w Polsce? Dane GUS o czasie snu

Dane Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) pokazują, że mimo pogorszenia jakości snu osoby starsze poświęcają na wypoczynek i pielęgnację dużo czasu. W grupie powyżej 65. roku życia średnio jest to 12 godzin i 29 minut na dobę. To obejmuje także czas spędzany w łóżku na odpoczynku, nie tylko sam sen.

Z tych samych danych GUS wynika, że sam sen zajmuje seniorom średnio 9 godzin i 15 minut na dobę. To więcej niż w grupie 60–64 lata, gdzie średnia wynosi ok. 8 godzin i 37 minut. Może to oznaczać więcej czasu na dosypianie, leżenie w łóżku lub drzemki w ciągu dnia.

Statystyczny czas snu nie zawsze przekłada się na realną regenerację. Seniorzy mogą spędzać w łóżku dużo czasu, próbując zasnąć lub odpoczywając po przebudzeniu, a takie okresy bywają wliczane do czasu przeznaczonego na sen. Dlatego nawet przy dobrych liczbach częste są skargi na brak wypoczynku i poranne zmęczenie.

Jak poprawić sen u seniora bez leków? Nawyki, tai chi i CBT-I

Są też metody niefarmakologiczne, które mogą wspierać sen. Badania opisane w BMJ wskazują, że tai chi może poprawiać jakość snu u osób po 50. roku życia. To spokojne ćwiczenia połączone z oddechem, które pomagają się wyciszyć i łatwiej zasnąć.

Inną metodą jest terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na bezsenność (CBT-I). Pomaga porządkować nawyki związane ze snem i zmniejszać napięcie przed kolejną nocą. Badania z Uniwersytetu w Hongkongu wskazują, że tai chi i CBT-I mogą wydłużać całkowity czas snu w perspektywie kilkunastu miesięcy.

Regularność i aktywność w ciągu dnia często sprzyjają lepszemu snu. Pomaga spacer w świetle dziennym, ograniczenie kawy po południu i sypialnia, w której jest ciemno oraz chłodno. Nawet małe zmiany w rutynie potrafią przełożyć się na spokojniejszą noc.

Źródła: