Boli mnie kręgosłup, więc pierwsza myśl: za długo siedziałam albo źle spałam. Czy przyczyna bólu pleców zawsze jest tak oczywista?
Niestety nie. Gdy ktoś złamie rękę albo zerwie więzadło krzyżowe w kolanie, wiemy, co się stało i jak to naprawić: operacja albo unieruchomienie, około dziewięciu miesięcy rehabilitacji, testy i powrót do sprawności. Z kręgosłupem rzadko jest tak prosto. U zdecydowanej większości osób z bólem pleców nie da się wskazać jednej konkretnej przyczyny. Kręgosłup to bardzo złożony układ, w którym na ból wpływa wiele zmiennych, i tylko część z nich ma charakter mechaniczny.
Do tego każdy z nas inaczej odczuwa ból. Mamy różny próg bólu, a to on w dużej mierze decyduje o tym, jak reagujemy i co z tym bólem robimy. Na to, jak mocno boli, wpływa też nasza codzienność: stres, zmęczenie, emocje, sytuacja w pracy czy w domu. Fizjoterapeuci nazywają to modelem biopsychospołecznym. Ból to nie tylko sygnał z tkanek, ale wypadkowa tego, co dzieje się w ciele, w głowie i wokół nas. Czasem staje się sposobem, w jaki organizm sygnalizuje przeciążenie, nie tylko to fizyczne.
Często słyszę od pacjentów: „Boli mnie od zawsze” albo „To u nas rodzinne”. Dla mnie to sygnał, że ktoś ma za sobą już wiele prób leczenia. Ale też, że trochę się z tym bólem pogodził. Ból stał się częścią jego życia, a on sam nie pamięta już, jak to jest żyć bez niego. Wtedy warto zadać sobie uczciwe pytanie: czy naprawdę zrobiłem wszystko, żeby przestało boleć? To nie zarzut, tylko zaproszenie do szukania nowych rozwiązań.
Czy możemy nieświadomie przeciążać kręgosłup podczas zwyczajnych czynności, jak schylanie się, sprzątanie czy noszenie zakupów?
Oczywiście. Spektakularne wypadki na nartach czy w samochodzie trafiają do gabinetu rzadko. Większość moich pacjentów to ludzie, którzy nie widzą swojej „winy”: zawsze tak siedzieli, zawsze tak dźwigali i nigdy nie bolało. A dziś boli. Jak to wytłumaczyć?
Każdy z nas ma pewien zapas sił regeneracyjnych. Organizm przez długi czas sam sobie radzi: naprawia, kompensuje, „sprząta” po naszych przeciążeniach. Ale jeśli coś robimy codziennie od pięciu lat, w pewnym momencie ten zapas po prostu się kończy. Najgorsze jest to, że nic nas wcześniej nie ostrzeże. Nikt nie powie: „Jeszcze raz tak zrobisz i będziesz miał problem na kilka miesięcy”. Dlatego kolejny raz siadamy do biurka, kolejny raz odkładamy ćwiczenia czy wizytę u fizjoterapeuty, bo przecież „jeszcze nic nam nie jest”
Nie ma jednej listy „złych” ruchów. Mechanizm przeciążenia jest u wszystkich ten sam, czyli powtarzalność, ale dla każdego przeciążający będzie inny ruch i dla każdego inna będzie modyfikacja. Mamy różną budowę i różne możliwości. To, co sprawdzi się u silnego, młodego mężczyzny, nie sprawdzi się u szczupłej kobiety o drobnej budowie w okresie menopauzy. Zalecenia dla nich będą się od siebie różnić. W medycynie jest właściwie tylko jedna zasada, z którą nikt na świecie nie dyskutuje: trzeba myć zęby. Wszyscy to wiedzą i wszyscy to robią. Cała reszta ma swoje blaski i cienie i trzeba ją dopasować do konkretnego człowieka. Szkoda, że o ruchu nie myślimy tak samo jak o myciu zębów: jako o czymś codziennym, oczywistym i niepodlegającym dyskusji. Tylko sposób trzeba dobrać indywidualnie.
Przez lata słyszałyśmy, że trzeba siedzieć prosto i nie garbić się. Czy istnieje jedna idealna pozycja dla kręgosłupa?
Nie istnieje. Siedzenie „prosto jak struna” przez osiem godzin zmęczy kręgosłup tak samo jak garbienie się przez osiem godzin. Nasze plecy nie potrzebują wzorowej postawy, tylko różnorodności. Raz się wyprostujemy, raz oprzemy, raz założymy nogę na nogę, potem wstaniemy i przejdziemy się po kawę. I wszystko to jest w porządku. Kręgosłup zaczyna protestować dopiero wtedy, gdy którąkolwiek z tych pozycji, nawet tę „idealną”, każemy mu trzymać godzinami.
Nie oznacza to oczywiście, że garbienie się jest dobre i od dziś możemy z czystym sumieniem zwijać się w kłębek nad laptopem. Zgarbiona pozycja przez cały dzień to taki sam problem jak każda inna pozycja utrzymywana bez przerwy. Chodzi o to, żeby żadna pozycja nie stała się naszą jedyną. Zamiast pilnować, jak siedzimy, pilnujmy, jak długo siedzimy bez zmiany.
Stres często odczuwamy jako napięcie karku, barków czy pleców. W jaki sposób długotrwałe napięcie emocjonalne wpływa na mięśnie?
Biologia stresu jest niezwykle ciekawa. Mówimy „to ze stresu” tak często, że to powiedzenie trochę straciło znaczenie. A czy wiemy, co stres naprawdę robi z naszym ciałem? Wpływa na poziom hormonów, odporność, płodność, pracę serca, a nawet na gospodarkę insulinową.
Świetnie pokazuje to przykład z książki Roberta Sapolsky’ego „Dlaczego zebry nie mają wrzodów?”. Dla zebry stres to ucieczka przed lwem. W jednej chwili organizm uwalnia zapasy energii, serce przyspiesza, mięśnie napinają się do skoku. Wszystko po to, żeby uciec i przeżyć. Potem zagrożenie mija, a ciało wraca do równowagi.
U ludzi czasy się zmieniły. Nie uciekamy przed lwem, a stres towarzyszy nam czasem codziennie. Organizm reaguje dokładnie tak samo: szykuje się do walki lub ucieczki, napina mięśnie, uwalnia energię. Tylko że my nigdzie nie biegniemy. Siedzimy dalej przy biurku, w korku, nad telefonem. Ciało jest gotowe do działania, ale działanie nie następuje, więc napięcie zostaje w mięśniach, najczęściej w karku, barkach i plecach. Nie kontrolujemy tego. Ono po prostu się dzieje.
Stres jest stanem dalekim od równowagi organizmu. A my nauczyliśmy się udawać, że to coś normalnego, nic wielkiego. Może więc czasem warto „uciec przed lwem”, czyli po stresującym dniu wyjść na szybki spacer, pobiegać czy po prostu się poruszać. Dać ciału to, do czego stres je przygotował.
Wiele osób ma w opisie rezonansu zmiany zwyrodnieniowe lub dyskopatię i od razu zakłada, że to one odpowiadają za ból. Czy wynik badania obrazowego zawsze wyjaśnia przyczynę dolegliwości?
To bardzo dobre pytanie. Czasem rzeczywiście to dysk odpowiada za nagłe pogorszenie. Ale bywa i tak, że ktoś miał dyskopatię już pięć lat temu, obraz w rezonansie się nie zmienił, a przez cztery lata nic go nie bolało. Wtedy nie można winić dysku i trzeba szukać innej przyczyny. To, że ktoś ma przepuklinę, nie znaczy, że to ona odpowiada za jego dolegliwości.
Potwierdzają to badania. Zmiany zwyrodnieniowe dysków widać w rezonansie u ponad jednej trzeciej dwudziestolatków i u niemal wszystkich osiemdziesięciolatków, którzy w ogóle nie mają bólu pleców. Często są po prostu częścią naturalnego starzenia się, tak jak siwe włosy czy zmarszczki.
Dlatego zawsze kierujemy się jedną zasadą: najpierw dokładny wywiad i badanie pacjenta, potem wstępna diagnoza, a dopiero na końcu porównanie jej z wynikiem rezonansu. Leczymy pacjenta, a nie obraz z rezonansu.
Widzimy też, że rezonanse robi się dziś często i szybko, bo są łatwo dostępne. To ma dwie strony. Z jednej strony dostajemy precyzyjną podpowiedź, coś w rodzaju spisu treści. Z drugiej, dla wielu pacjentów opis badania staje się wyrokiem: „Widzi pani, mam dyski, już nic mi nie pomoże, tylko operacja. Ja już nic nie mogę robić”. Tymczasem neurochirurg, z którym pracuję, wcale nie kieruje wszystkich od razu na stół operacyjny. Nie dajmy się więc zwariować z badaniami obrazowymi. A my, specjaliści, nie straszmy pacjentów opisami, tylko je tłumaczmy.
Niektóre osoby budzą się rano z bólem i sztywnością pleców, które mijają dopiero po rozruszaniu się. Kiedy poranna sztywność jest naturalna, a kiedy powinna skłonić do diagnostyki?
Odrobina porannej sztywności to coś zupełnie normalnego. W nocy dyski odpoczywają od obciążenia i wchłaniają wodę, a do tego przez kilka godzin praktycznie się nie ruszamy. Nic dziwnego, że rano kręgosłup potrzebuje chwili, żeby się „rozkręcić”. Jeśli po kilkunastu minutach ruchu sztywność mija, nie ma powodu do niepokoju.
Czujność powinna wzbudzić sztywność, która trwa długo, ponad pół godziny, i powtarza się dzień po dniu przez kilka miesięcy. Zwłaszcza gdy ból budzi nas nad ranem, łagodnieje dopiero w ruchu, a odpoczynek nie przynosi ulgi. Taki obraz może wskazywać na chorobę zapalną, na przykład reumatyczną, i wymaga konsultacji z lekarzem, najlepiej reumatologiem. Im wcześniej postawiona diagnoza, tym lepsze efekty leczenia.
Do lekarza warto też pójść, jeśli bólowi pleców towarzyszą gorączka, niewyjaśniona utrata wagi, ból nocny niezależny od pozycji albo jeśli chorowaliśmy na nowotwór. Na SOR trzeba się zgłosić wtedy, gdy ból jest tak silny, że nie możemy znaleźć żadnej pozycji, w której dałoby się odpocząć. Natychmiast trzeba jechać na SOR także wtedy, gdy pojawią się objawy tzw. zespołu ogona końskiego, czyli ucisku na nerwy w dolnym odcinku kręgosłupa. Należą do nich drętwienie lub utrata czucia w okolicy krocza, pośladków, narządów płciowych i wewnętrznej strony ud, czyli w miejscach, które stykają się z siodłem podczas jazdy konnej (lekarze nazywają to znieczuleniem siodłowym), problemy z oddawaniem moczu: trudność z oddaniem albo brak kontroli nad pęcherzem, nietrzymanie stolca, a także ból, drętwienie lub osłabienie promieniujące do obu nóg.
Zespół ogona końskiego zdarza się rzadko, ale wymaga pilnej pomocy, bo od szybkości leczenia zależy, czy nerwy wrócą do pełnej sprawności.
Gdy bolą nas plecy, najchętniej kładziemy się na kanapie i czekamy, aż przejdzie. Czy odpoczynek rzeczywiście pomaga? I czy rezygnując z aktywności, sobie pomagamy, czy raczej szkodzimy?
To zależy, z jakim bólem mamy do czynienia. Jeśli ból jest bardzo silny i ostry, a w kręgosłupie toczy się ostry stan zapalny, na przykład tuż po urazie albo w ostrej fazie rwy kulszowej, kilka kluczowych dni oszczędzania się jest naprawdę potrzebne. Wtedy nie walczymy z bólem na siłę i nie idziemy na trening „żeby rozruszać”. Dajemy organizmowi czas, żeby wyciszył stan zapalny. Czasem, żeby ten ostry stan opanować, trzeba będzie sięgnąć po leki, najlepiej po konsultacji z lekarzem, który dobierze je do sytuacji.
Ale to są dni, nie tygodnie. I nawet wtedy nie chodzi o leżenie plackiem od rana do wieczora, tylko o rozsądne oszczędzanie się. Gdy najostrzejszy ból mija, warto wracać do ruchu, małymi krokami. Krótki spacer, kilka zmian pozycji w ciągu dnia, wstanie z kanapy co jakiś czas. To naprawdę wiele zmienia.
Najczęstszy błąd, jaki widzę w gabinecie, to rezygnacja z ruchu na długo, „na wszelki wypadek”. Pacjent boi się, że ruch mu zaszkodzi, więc przestaje się ruszać. Mięśnie słabną, kręgosłup sztywnieje, a ból wcale nie znika, bo przecież nie dajemy ciału tego, czego potrzebuje najbardziej. Strach przed ruchem potrafi zaszkodzić bardziej niż sam ruch.
Nie musimy od razu wracać na siłownię czy biegać. Wystarczy zacząć od tego, co możemy zrobić dziś bez dużego bólu, i każdego dnia dokładać odrobinę więcej.
Jeśli nie wiemy, od czego zacząć, albo boimy się, że coś sobie zrobimy, warto skonsultować się ze specjalistą albo wybrać się na turnus rehabilitacyjny i zobaczyć, jakie mamy możliwości. Chodzi o to, żeby ktoś wprowadził nas w ruch, obserwował, jak nasze ciało na niego reaguje, i w razie potrzeby coś zmodyfikował. Dzięki temu później możemy już sami, świadomie zarządzać swoim obciążeniem, wiedząc, na ile możemy sobie pozwolić i kiedy zwolnić.
Ciało potrzebuje ruchu, żeby się zregenerować, również wtedy, gdy boli.
Kiedy bolą plecy, często sięgamy po maści rozgrzewające, plastry, masaż albo próbujemy sami rozciągać napięte mięśnie. Które z tych metod mogą pomóc, a kiedy lepiej z nich zrezygnować?
Część z nich rzeczywiście może przynieść ulgę. Badania pokazują na przykład, że maść czy plaster z ostrą papryką mogą zmniejszyć przewlekły ból pleców.
Jest jednak druga strona: samodzielne szukanie pomocy często wydłuża drogę do celu. Próbujemy jednej maści, potem drugiej, potem rozciągania z internetu, a ból wraca. Dlatego zalecam jednak konsultację z fizjoterapeutą, który pokaże, jakie są możliwości. Czasem nawet nie potrafimy sobie wyobrazić, co może powodować nasz ból. A bywa, że zrezygnowanie z jednej czynności czy jednego nawyku zmniejszy ból bardziej niż najlepsza maść.
Czy istnieje uniwersalny zestaw ćwiczeń na zdrowy kręgosłup, bezpieczny dla większości osób?
Uniwersalnego zestawu nie ma, choć wiem, że wiele osób bardzo by go chciało. Każdy z nas ma inną budowę, inną historię, inne możliwości i inne cele, więc ćwiczenia, które jednemu pomogą, drugiego mogą przeciążyć. Jest za to coś, co działa u wszystkich: regularność. Badania jasno pokazują, że ruch zmniejsza ból pleców, a najlepsze ćwiczenia to te, które naprawdę będziemy wykonywać, a nie te, które idealnie wyglądają na kartce. Lepszy codzienny spacer niż perfekcyjny zestaw, który porzucimy po tygodniu. Jeśli nie wiemy, od czego zacząć, fizjoterapeuta pomoże dobrać ćwiczenia do nas, a nie do „przeciętnego pacjenta”.
Czy strzelanie i trzaskanie w kręgosłupie powinno niepokoić?
W ortopedii i fizjoterapii obowiązuje prosta zasada: póki strzela, ale nie boli, nie leczymy dźwięków. Nasze stawy, także te w kręgosłupie, mogą wydawać różne odgłosy i w większości przypadków jest to zupełnie naturalne. Co ciekawe, nawet nauka długo nie potrafiła jednoznacznie wyjaśnić, skąd się biorą. Dziś wiemy, że charakterystyczny pojedynczy „strzał” najczęściej powstaje wtedy, gdy powierzchnie stawowe się rozsuwają, a w płynie stawowym tworzy się pęcherzyk gazu. Dlatego po takim strzale przez jakiś czas nie da się go powtórzyć.
Czym innym są odgłosy, które pojawiają się przy każdym ruchu, na przykład trzeszczenie czy przeskakiwanie. Często to po prostu tkanki, które przesuwają się względem siebie. Również one same w sobie nie są powodem do niepokoju.
Uwagę warto zwrócić dopiero wtedy, gdy odgłosom towarzyszy ból, obrzęk, ograniczenie ruchu albo gdy pojawiły się nagle, na przykład po upadku czy urazie. Wtedy nie dźwięk jest problemem, tylko to, co się za nim kryje, i warto skonsultować się ze specjalistą.
Gdyby miała pani wskazać trzy proste nawyki, które każda z nas może wprowadzić już od jutra, aby zadbać o kręgosłup, co by to było?
Po pierwsze, ruch wiele razy w ciągu dnia, a nie tylko na treningu. Godzina na siłowni nie wynagrodzi kręgosłupowi ośmiu godzin bez ruchu. Wstańmy od biurka, przejdźmy się po schodach, wyjdźmy na krótki spacer. Liczy się to, co robimy przez cały dzień.
Po drugie, zdrowy sen. To w nocy ciało się regeneruje, także tkanki kręgosłupa. Jeśli śpimy za mało albo źle, organizm nie ma kiedy naprawić tego, co przeciążyliśmy w ciągu dnia.
Po trzecie - relacje, które obniżają stres. Wiem, że to może brzmieć zaskakująco w rozmowie o kręgosłupie. Ale stres, który towarzyszy nam na co dzień, odkłada się w ciele, choćby w napiętych mięśniach karku i pleców. Dobre relacje z bliskimi, czas z ludźmi, przy których odpoczywamy, to także dbanie o plecy.
Te trzy nawyki nie są przypadkowe. Pokrywają się z tym, o czym mówiliśmy na początku: na ból kręgosłupa wpływa ciało, psychika i nasze otoczenie. Dlatego rady dla kręgosłupa nie różnią się od rad dla całego organizmu.
Od 15 lat pracuje jako fizjoterapeutka. Absolwentka Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu, absolwentka KU Leuven w Belgii. Pracuje w Columna Medica. Specjalizuje się w rehabilitacji ortopedycznej i pourazowej, pomagając pacjentom wracać do sprawności, a swoje doświadczenie zdobywała także we współpracy ze sportowcami wielu dyscyplin. Sama biega od 12. roku życia, a w pracy z pacjentami stawia na indywidualne podejście i odpowiednio dobrany ruch jako fundament profilaktyki i rehabilitacji. Laureatka I miejsca w prestiżowym plebiscycie medycznym Hipokrates 2025 w kategorii Fizjoterapeuta Roku województwa łódzkiego.