- Badania nagrodzone Ig Noblem w 2023 roku ujawniają, jak łatwo można wywołać jamais vu poprzez wielokrotne powtarzanie jednego słowa
- Jamais vu to powszechne zjawisko, w którym mózg na chwilę 'zapomina' znane słowa lub miejsca z powodu przeciążenia neuronów
- Naukowcy tłumaczą uczucie, że znane słowo jest obce, zjawiskiem zwanym satiacją semantyczną, czyli chwilowym chaosem w mózgu
- Chociaż zazwyczaj to nieszkodliwe, powtarzające się jamais vu połączone z lękiem może być jednym z objawów padaczki lub migreny
Co to jest jamais vu i dlaczego mózg "zapomina" znane słowa?
Znasz to uczucie, gdy patrzysz na doskonale znane słowo, twarz lub miejsce i przez chwilę wydaje ci się ono zupełnie obce? To właśnie jamais vu, czyli mniej znany, ale równie fascynujący kuzyn déjà vu. Według doniesień naukowych z 2024 roku, jest to sygnał od naszego mózgu, że potrzebuje on chwilowej przerwy od automatycznego działania.
Pewien eksperyment z 2023 roku pokazał, jak łatwo wywołać to zjawisko u większości z nas (około 70% uczestników). Wystarczyło około 30 razy powtórzyć to samo słowo, by mózg zgubił jego znaczenie. Co ciekawe, to chwilowe zaćmienie umysłu zazwyczaj trwa bardzo krótko, najczęściej mija w ciągu minuty.
Jak wywołać jamais vu? Prosty eksperyment z powtarzaniem słów
Okazuje się, że wywołanie jamais vu jest zaskakująco proste, co udowodnili badacze z Grenoble i St Andrews, którzy w 2023 roku otrzymali za swoje badania Nagrodę Ig Nobla. W przeprowadzonym przez nich eksperymencie ochotnicy mieli za zadanie wielokrotnie i jak najszybciej pisać to samo słowo, na przykład „drzwi”.
Uczestnicy opisywali później to doświadczenie jako moment, w którym „słowo traci znaczenie” lub „wydaje się, że to nie jest prawdziwe słowo, a ktoś mnie oszukał”. W ten sposób naukowcy potwierdzili, że przeładowanie mózgu jednym, powtarzalnym bodźcem może prowadzić do chwilowej utraty poczucia znajomości.
Przeciążenie neuronów i utrata znaczenia. Co dzieje się w mózgu podczas jamais vu?
Co dokładnie dzieje się w naszej głowie, gdy znajome miejsce nagle staje się obce? Naukowcy tłumaczą to zjawiskiem zwanym „satiacją semantyczną”, czyli chwilowym przeładowaniem sieci neuronowych do tego stopnia, że tracą one sens. Według jednej z analiz jest to podobne do „efektu transformacji werbalnej”, gdzie wielokrotne powtarzanie słowa aktywuje w mózgu zbyt wiele podobnych do niego skojarzeń, co prowadzi do chaosu.
Dalsze wnioski z tych obserwacji wskazują, że może to być wynik chwilowego „rozłączenia” ścieżek nerwowych. Chodzi o drogi łączące obszary odpowiedzialne za poczucie znajomości z tymi, które przechowują wspomnienia w strukturach śródmózgowia. Innymi słowy, mózg na moment gubi połączenie z własną bazą danych, przez co doskonale znany bodziec odbiera jako coś zupełnie nowego.
Czy jamais vu jest groźne? Kiedy to uczucie może być objawem choroby?
Czy jamais vu to powód do niepokoju? W większości przypadków to nieszkodliwy i krótkotrwały fenomen, często wywołany stresem, niewyspaniem lub zwykłym zmęczeniem. Jednak, jak ostrzegają niektóre publikacje naukowe, jeśli to dziwne uczucie w głowie pojawia się często, trwa dłużej niż kilka sekund i towarzyszy mu silny lęk, może być częścią tzw. aury przed napadem padaczkowym, zwłaszcza w padaczce skroniowej. Takie problemy z pamięcią bywają też powiązane z migrenami czy zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi (OCD), gdzie nadmierne sprawdzanie, czy drzwi są zamknięte, prowadzi do utraty sensu tej czynności i uniemożliwia nabranie pewności.
