Wapń stanowi od 1,5 do 2 proc. masy ciała człowieka. Około 99 proc. jego zasobów znajduje się w kościach i zębach, które pełnią jednocześnie funkcję magazynu tego pierwiastka. Pozostała część występuje we krwi, płynach komórkowych oraz tkankach miękkich, m.in. mięśniach, chrząstkach, ścięgnach, więzadłach, nerwach, naczyniach krwionośnych, błonie maziowej i tkance łącznej.
Niedobór wapnia w organizmie. Jakie są pierwsze objawy?
Wapń odpowiada nie tylko za wytrzymałość kości i prawidłową mineralizację zębów. Uczestniczy w krzepnięciu krwi, umożliwia skurcze mięśni i przewodzenie impulsów nerwowych, bierze udział w regulacji ciśnienia tętniczego oraz rytmu serca. Wspomaga również syntezę melatoniny z tryptofanu, uczestnicząc w regulacji rytmu snu i czuwania.
W utrzymaniu prawidłowego stężenia wapnia we krwi istotną rolę odgrywają witamina D oraz dwa hormony: parathormon i kalcytonina.
Niedostateczna podaż wapnia w diecie nie jest jednak tym samym co hipokalcemia, czyli obniżone stężenie tego pierwiastka we krwi. W pierwszym przypadku organizm stopniowo wykorzystuje zasoby zgromadzone w kościach. Przyczyną hipokalcemii mogą być natomiast znaczny niedobór witaminy D, niewydolność nerek, stosowanie niektórych leków moczopędnych i glikokortykosteroidów oraz zaburzenia czynności przytarczyc, często związane z przebytymi operacjami tarczycy.
Początkowo niedostateczna ilość wapnia w diecie może nie powodować żadnych dolegliwości. Przy przedłużających się niedoborach lub łagodnej hipokalcemii mogą jednak wystąpić:
- mrowienie i drętwienie palców rąk i stóp oraz okolic ust,
- skurcze mięśni,
- kołatanie serca i zaburzenia jego rytmu,
- łamliwość paznokci i suchość skóry,
- osłabienie i zmęczenie,
- bóle kości i stawów,
- trudności ze snem i drażliwość.
Mrowienie, drętwienie oraz skurcze mięśni są związane ze zwiększoną pobudliwością nerwowo-mięśniową, która w nasilonej postaci może prowadzić do tężyczki.
Do czego prowadzi długotrwały niedobór wapnia?
Znaczny, utrzymujący się niedobór wapnia i witaminy D może prowadzić do osteomalacji, czyli rozmiękczenia i osłabienia kości u dorosłych, a u dzieci do krzywicy.
Przewlekła niedostateczna podaż wapnia przyspiesza również utratę masy kostnej, sprzyjając rozwojowi osteoporozy. Problem dotyczy szczególnie kobiet po menopauzie oraz osób starszych, u których zwiększa się ryzyko złamań niskoenergetycznych.
Gwałtowny i znaczny spadek stężenia wapnia we krwi może skutkować poważnymi zaburzeniami rytmu serca, wydłużeniem odstępu QT widocznym w badaniu EKG, skurczem krtani, drgawkami oraz zaburzeniami krzepnięcia krwi.
Konsekwencje niedoboru wapnia mogą dotyczyć również zębów. U dzieci, u których występuje on w okresie ich formowania i mineralizacji, istnieje ryzyko nieodwracalnych uszkodzeń szkliwa, w tym jego hipoplazji. U dorosłych niedobór sprzyja resorpcji kości wyrostka zębodołowego, osłabieniu zębów oraz zwiększeniu ryzyka chorób przyzębia i próchnicy.
Co utrudnia wchłanianie wapnia i zwiększa jego wydalanie?
Nawet jeśli w codziennym jadłospisie znajdują się produkty bogate w wapń, organizm nie przyswaja całej dostarczanej ilości tego pierwiastka. U osób dorosłych w jelitach wchłania się około 20-30 proc. spożytego wapnia. U niemowląt i dzieci w okresie wzrostu odsetek ten może sięgać 60 proc.
Zdolność przyswajania wapnia maleje wraz z wiekiem. U kobiet po menopauzie dodatkowym czynnikiem ograniczającym jego wchłanianie jest spadek stężenia estrogenów.
Na gospodarkę wapniową mogą niekorzystnie wpływać również:
- nadmierne spożycie soli, białka zwierzęcego i cukrów rafinowanych, zwiększające wydalanie wapnia z moczem,
- niedostateczna podaż witaminy D,
- nadmiar fosforu, obecnego m.in. w dodatkach do napojów i żywności wysokoprzetworzonej,
- nadmierne spożycie kofeiny i alkoholu,
- obecność szczawianów i fitynianów w pożywieniu.
Szczawiany występują m.in. w szpinaku, burakach liściowych, rabarbarze, gorzkiej czekoladzie i migdałach. Nie oznacza to, że produkty te należy wykluczyć z diety. Jeżeli zależy nam na zwiększeniu przyswajalności wapnia, można spożywać je w innych posiłkach niż jego główne źródła.
U osób predysponowanych nadmiar szczawianów w połączeniu z niedostatecznym nawodnieniem może także sprzyjać powstawaniu kamieni nerkowych.
Nie bez znaczenia pozostaje aktywność fizyczna. Ćwiczenia oporowe oraz ćwiczenia wykonywane z obciążeniem własnego ciała stymulują osteoblasty, czyli komórki odpowiedzialne za tworzenie tkanki kostnej. Niekorzystnie działa również przewlekły stres. Podwyższone stężenie kortyzolu może ograniczać wchłanianie wapnia w jelitach i nasilać resorpcję tkanki kostnej.
Co jeść, żeby uzupełnić wapń? Nie tylko mleko i jego przetwory
Komponując dietę, warto zwrócić uwagę nie tylko na zawartość wapnia w produktach spożywczych, lecz także na jego biodostępność, czyli stopień, w jakim organizm może go przyswoić.
Dobrymi źródłami wapnia są:
- mleko i jego przetwory,
- brokuły, kapusta i rukola,
- niewielkie ryby spożywane razem z ośćmi,
- produkty spożywcze wzbogacane w wapń,
- wody mineralne bogate w wapń.
Kapusta, brokuły i rukola zawierają niewielkie ilości szczawianów, dzięki czemu dostarczają dobrze przyswajalnego wapnia. Jego źródłem mogą być również niektóre wody nisko- i średniozmineralizowane, zawierające ponad 150-200 mg tego pierwiastka w litrze.
Do prawidłowego wchłaniania wapnia niezbędna jest witamina D, która uczestniczy w jego transporcie przez ścianę jelita. Istotne jest również zachowanie odpowiedniej równowagi między wapniem, magnezem i fosforem.
Według włoskich norm żywienia LARN zalecane dzienne spożycie wapnia wynosi 1000 mg u dorosłych oraz 1200 mg u kobiet po menopauzie i osób powyżej 60. roku życia. Pomimo dostępności wielu produktów zawierających wapń jego niedostateczna podaż pozostaje powszechnym problemem we Włoszech.
Polacy również spożywają za mało wapnia
Z danych Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej opublikowanych w maju 2023 roku wynika, że przeciętne spożycie wapnia w Polsce pokrywa zaledwie około 60 proc. zapotrzebowania na ten składnik mineralny. Głównym jego źródłem w diecie Polaków pozostają mleko i produkty mleczne.
Długotrwałe niedobory żywieniowe mogą prowadzić do zmniejszenia zawartości wapnia w kościach, zwiększając ryzyko osteomalacji i osteoporozy. W przypadku dzieci konsekwencją może być krzywica oraz zwiększone ryzyko osteoporozy w dorosłym życiu.
źródła:
- OK Salute
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej
- The New England Journal of Medicine
- Società Italiana dell’Osteoporosi