Kleszcze to nie tylko borelioza. Dowiedz się, jak ich unikać, bezpiecznie wyciągać i kiedy szukać pomocy u lekarza

Kleszcz – co to?

Kleszcze (Ixodida) to pajęczaki, które należą do podgramady roztoczy. Kleszcze to pasożyty, które żerują na kręgowcach. W trakcie żerowania mogą przenosić choroby odkleszczowe, które mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia nie tylko zwierząt, ale i ludzi.

Jak wygląda kleszcz?

Kleszcze rozpoznają ofiarę dzięki zapachowi potu, wyczuwają też dwutlenek węgla zawarty w wydychanym powietrzu oraz zmianę temperatury i wibracje towarzyszące przemieszczaniu się.

Wyróżnia się trzy stadia rozwojowe kleszczy:

• larwa – kleszcz w stadium larwy ma 0,5 mm średnicy i jest jasnobrązowy, niemal w odcieniu skóry;
• nimfa – jest niewiele większy od ziarnka piasku (1,5 mm);
• postać dorosła - tylko dorosłe osobniki są stosunkowo dobrze widoczne.

W każdym stadium rozwoju kleszcze żywią się tylko raz, zawsze czyhając na inna ofiarę.

Kleszcz przed i po wypiciu krwi:

Gdzie można spotkać kleszcze?

Wbrew powszechnemu mitowi, kleszcze nie spadają z drzew. Bytują w trawie, niskich krzewach i zaroślach (zazwyczaj do wysokości 70–100 cm). Wyczuwają ofiarę dzięki zapachowi potu, wydychanemu dwutlenkowi węgla oraz drganiom podłoża. Gdy przechodzi potencjalny żywiciel, przyczepiają się do sierści lub ubrania, po czym szukają na jego ciele miejsca, gdzie jest wilgotno, ciepło, a dopiero potem wbijają się w skórę, by ssać krew.

Dziś kleszcze spotkamy w całej Polsce – nie tylko w lasach Mazur czy Podlasia, ale także w miejskich parkach, na osiedlowych skwerkach, a nawet w przydomowych ogródkach. Ich aktywność zaczyna się już przy temperaturze 5–7°C, co przy łagodnych zimach oznacza, że mogą atakować nawet w lutym.

Najbardziej aktywne są w kwietniu, maju i czerwcu, drugi okres aktywności następuje we wrześniu i w październiku – kleszcze lubią, gdy jest ciepło i wilgotno. W ciągu dnia natomiast szczyt ich aktywności przypada na godziny od pierwszej rosy do południa, a wieczorem – od godziny 16 do zmroku.

Czy kleszcze można spotkać w mieście?

Na kleszcze można się natknąć nawet w dużych miastach, np. wychodząc z psem na osiedlowy skwerek. Kleszczy spodziewać się można w miejskich parkach i laskach. Ich inwazja i wydłużenie sezonu żerowania to jeden z efektów globalnego ocieplenia, które objawia się u nas wzrostem średniej rocznej temperatury, wczesnym pojawieniem się wiosny i późnym nadejściem mrozów.

Warto więc zabezpieczyć się przed kleszczami nie tylko przed wyjazdem na urlop – poznając ich zwyczaje, sposoby obrony przed nimi i możliwe objawy zakażenia.

Sposoby na kleszcze - jak je odstraszyć?

Kleszcz u dziecka, kleszcz u psa, kleszcz u kota - niezależnie od tego, kogo ukąsi kleszcz, konsekwencje mogą być podobnie nieprzyjemne. Dlatego należy unikać sytuacji, w których można zostać pokąsanym przez kleszcze.

Co odstrasza kleszcze?

• Najlepiej wybrać się w teren około południa, w miarę możliwości zakrywając ciało strojem z długimi rękawami i nogawkami (nogawki schować w skarpetki), na głowę założyć czapkę z daszkiem lub kapelusz.
• Ubranie, szczególnie wyloty rękawów i nogawek oraz odsłonięte fragmenty skóry (z wyjątkiem twarzy) spryskajmy odstraszającym kleszcze repelentem, np. zawierającym dietylotoluamid (DEET) lub lepiej ikarydynę, który poprzez receptory insektów i pajęczaków działa odstraszająco, zniechęcając do lądowania na powierzchni skóry.
• Można się posmarować olejkiem eterycznym – odstraszająco działają goździkowy, cytronelowy, olejek z drzewa herbacianego, tymiankowy, szałwiowy, jednak ich skuteczność jest ograniczona.
• Warto sprawdzić, jak długo chroni dany preparat i na dłuższą wyprawę zabrać go ze sobą. Higiena także jest rodzajem ochrony, kleszcz bowiem lgnie do spoconego ciała.
• Nie używajmy jednak perfum i pachnących kosmetyków, bo niektóre zapachy działają jak wabiki (szczególnie wanilia i kokos).
• Warto na co dzień dbać o dietę bogatą w witaminy z grupy B, które zmieniają zapach potu na mniej przyjemny dla kleszczy (zawierają je m.in. wątróbka, kasza gryczana, nasiona słonecznika, groch, orzechy, jaja, otręby pszenne, mleko, drożdże, produkty z pełnego ziarna).
• Przez kleszczami należy również zabezpieczać domowe zwierzęta, zwłaszcza psy, dla których odpowiednim zabezpieczeniem będzie obroża przeciw kleszczom.

Jak chronić się przed kleszczami podczas spaceru?

1. Unikajmy zapuszczania się w krzaki i wysokie trawy, najlepiej chodzić środkiem ścieżek. Sprawdzajmy co jakiś czas, czy nie mamy kleszcza na ubraniu (będzie lepiej widoczny na jasnym materiale).
2. W razie potrzeby można powtórzyć aplikację repelentu.
3. Po spacerze należy jak najszybciej zdjąć i obejrzeć ubranie, także na lewej stronie.
4. Trzeba też od razu dokładnie obejrzeć całe ciało, szczególną uwagę zwracając na miejsca w fałdach skóry, w zgięciach stawów, pod pachami, w okolicach genitaliów, za uszami, we włosach.

Kleszcza, który wbił się w skórę, należy natychmiast usunąć, używając pęsety lub specjalistycznych przyrządów (czas jest ważny – im dłużej kleszcz tkwi w skórze, tym większe ryzyko zakażenia boreliozą). Znalezione kleszcze trzeba zniszczyć (spalić albo zgnieść, ale nie bezpośrednio palcami, a np. przez papier).

Ukąszenie kleszcza – objawy. Rumień po kleszczu

Ofiara nie czuje ukąszenia, bo kleszcz wraz ze śliną wprowadza substancję o właściwościach znieczulających. Ssie krew na zmianę ze wstrzykiwaniem śliny, która zapobiega krzepnięciu krwi i może zawierać chorobotwórcze bakterie oraz wirusy.

Ukłucie kleszcza może wywołać podrażnienie skóry. Żerowanie dorosłej samicy kleszcza pospolitego może być bardziej reakcjogenne niż larw lub nimf, a także powodować nieco ostrzejsze objawy takie jak reakcja alergiczna. Najbardziej typowym objawem ukąszenia kleszcze jest rumień wędrujący.

Rumień wędrujący początkowo ujawnia się w postaci zaczerwienionej grudki. Wraz z upływem czasu rozszerza się, tworząc charakterystyczny obrączkowaty obraz z tendencją do blednięcia zmiany w środku. Pojawia się zazwyczaj po min. 3-7 dniach, ale może wystąpić nawet do 30 dni po ukąszeniu.

Ważne: Rumień wędrujący jest patognomoniczny dla boreliozy – jeśli wystąpi (ma min. 5 cm średnicy), lekarz powinien włączyć antybiotyk od razu, bez wykonywania badań z krwi (które na tym etapie i tak wyjdą ujemne).

Rumień po ukąszeniu kleszcza. Jak rozpoznać i leczyć groźny rumień wędrujący?

Jak usunąć kleszcza?

1. Kleszcza należy chwycić jak najbliżej skóry i pewnym ruchem wyciągnąć do góry (nie trzeba wykręcać).
2. Miejsce ukąszenia zdezynfekujmy środkiem dezynfekującym lub alkoholem 70%.
3. Uwaga! Kleszcza nie wolno niczym smarować ani wyciskać! Efektem takich działań jest to, że kleszcz wypluwa ślinę i zawartość układu pokarmowego do rany, a wtedy przenikają do niej wszystkie drobnoustroje.

Urwany kleszcz - co robić?

Co, jeśli przy wyciąganiu kleszcza oderwiesz mu główkę? Współczesne wytyczne medyczne (m.in. IDSA) mówią, że sama główka (aparat gębowy) pozostawiona w skórze nie zwiększa ryzyka chorób zakaźnych (bo patogeny są w gruczołach ślinowych i jelitach, które zostały usunięte). Zaleca się po prostu dezynfekcję i pozostawienie do wygojenia jak drzazgi. Wizyta u chirurga i nacinanie skóry często powoduje większy uraz i ryzyko nadkażenia bakteryjnego niż sama główka.

Czy szybkie usunięcie kleszcza pozwoli uniknąć zakażenia?

Nie ma żadnej gwarancji, że wyjęcie kleszcza wkrótce po ukąszeniu pozwoli uniknąć zakażenia – nigdy nie wiadomo na pewno, od jak dawna kleszcz żeruje.

Jeśli w śliniankach kleszcz ma wirusy KZM, to zwykle przekazuje je natychmiast, tuż po naruszeniu ciągłości skóry.

Krętki boreliozy zwykle bytują w jelitach, więc od ukąszenia do przedostania się ich do ślinianek mija kilkanaście godzin, jednak jeśli kleszcz w danym stadium już żerował i tylko chce ukończyć posiłek – one również będą już w śliniankach. Dlatego miejsce po ukąszeniu należy obserwować przez kilka następnych tygodni.

Jeśli wokół ukąszenia pojawi się rumień, obrzęk, wysypka lub wystąpią objawy podobne do grypy (pogorszenie samopoczucia, uczucie zmęczenia, bóle głowy, stawów, nudności lub wymioty, gorączka, powiększenie węzłów chłonnych), należy niezwłocznie udać się do lekarza, gdyż może to świadczyć o rozwijającym się zakażeniu.

Jakie choroby przenoszą kleszcze?

Gatunków kleszczy przenoszących choroby oraz chorób odkleszczowych jest dużo, a cały czas odkrywane są nowe.

Kleszcze występujące na terenie Polski przenoszą bakterie i wirusy wywołujące:

• ludzką anaplazmozę granulocytarną
• tularemię
• babeszjozę
• neoehrlichiozę
• riketsjozy
• boreliozę
• kleszczowe zapalenie mózgu (KZM).

Choroby te, przebiegające z wysoką gorączką, dreszczami, biegunką, nudnościami, bólami głowy, bólami stawów i mięśni, wysypką, niekiedy zaburzeniami świadomości, zwykle wymagające hospitalizacji, są u nas wciąż rzadko diagnozowane. Rocznie zgłaszanych jest zaledwie kilka przypadków. Największe realnie jest ryzyko zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) i boreliozę.

Szczepienia przeciw chorobom odkleszczowym

O ile na boreliozę nie ma jeszcze dostępnej szczepionki (jest w fazie badań), o tyle możemy w pełni zabezpieczyć się przed Kleszczowym Zapaleniem Mózgu (KZM).  Co warto wiedzieć o szczepieniu przeciw KZM?

• Skuteczność: Pełny cykl szczepienia daje niemal 100% ochrony przed ciężkim przebiegiem choroby.
• Schemat: Podstawowy cykl to 3 dawki. Pierwszą dawkę najlepiej przyjąć zimą lub wczesną wiosną.
• Dawki przypominające: Aby utrzymać odporność, u osób poniżej 60. roku życia dawkę przypominającą podaje się co 5 lat. Osoby starsze (powyżej 60 lat) powinny szczepić się co 3 lata.

Serię najlepiej zacząć zimą lub wczesną wiosną (już dwie pierwsze dawki dają odporność na cały sezon). Jeśli zaczynamy szczepienie wiosną, można zaszczepić się według schematu przyspieszonego: druga dawka 14 dni po pierwszej i dalej już według schematu podstawowego. Jeśli u osoby niezaszczepionej dojdzie do zakażenia, leczenie jest tylko objawowe.