Badanie opublikowane w czasopiśmie „Psychology and Aging” przeanalizowało, czy bycie dziadkiem i okazjonalna opieka nad wnukami mają związek z tempem starzenia się poznawczego. Wnioski wskazują, że starsze osoby pomagające w opiece nad wnukami, ale niewychowujące ich na pełen etat, wykazywały lepsze funkcjonowanie poznawcze w porównaniu z rówieśnikami, którzy nie angażowali się w taką opiekę.
Bycie dziadkiem a długowieczność
MaryEllen Eller, lekarka psychiatra w Radial, podkreśla, że tradycyjnie zdrowie mózgu kojarzy się z krzyżówkami, dietą i aktywnością fizyczną. „Coraz więcej badań wskazuje jednak na coś równie silnego — więź z innymi ludźmi” — mówi. Dodaje, że babcie pełniące aktywną, lecz umiarkowaną rolę opiekuńczą wykazywały mniejszy spadek funkcji poznawczych w czasie niż inne badane grupy. Zarówno babcie, jak i dziadkowie zaangażowani w opiekę osiągali lepsze wyniki w zakresie fluencji słownej i pamięci.
Opieka nad wnukami a pamięć
Analiza opierała się na danych z Health and Retirement Study, ogólnokrajowego, podłużnego badania panelowego obejmującego mieszkańców USA w wieku 50 lat i więcej. Projekt ten co dwa lata zbiera informacje dotyczące zdrowia, funkcji poznawczych, sytuacji rodzinnej, opieki, dochodów i innych aspektów życia.
Z tej bazy wyodrębniono grupę 2 364 osób powyżej 50. roku życia, które były poznawczo zdrowe i deklarowały, czy sprawują niepełnoetatową opiekę nad wnukami. W analizach kontrolowano wiek, płeć, rasę, poziom wykształcenia, stan cywilny, sytuację zawodową i finansową oraz obecność depresji. Uczestników obserwowano przez 12 lat, a ich funkcje poznawcze oceniano za pomocą standaryzowanych testów obejmujących natychmiastowe i odroczone przypominanie słów, odejmowanie, liczenie wstecz, nazywanie przedmiotów oraz pytania dotyczące stanu umysłowego.
Deborah Gilman, psycholożka kliniczna z Fox Chapel Psychological Services, wskazuje, że korzyści dotyczyły głównie osób zaangażowanych w opiekę w umiarkowanym zakresie. Intensywna, całodobowa opieka wiązała się natomiast z szybszym spadkiem funkcji poznawczych, co eksperci łączą z przewlekłym stresem.
Bycie babcią a ryzyko demencji
Deborah Gilman zwraca uwagę, że opieka nad małymi dziećmi angażuje wiele obszarów funkcjonowania poznawczego. Planowanie, rozwiązywanie problemów, regulacja emocji i reagowanie na nieprzewidywalne sytuacje stanowią złożony trening dla starzejącego się mózgu. Interakcje te wymagają elastyczności, kreatywności i kontroli impulsów, czyli funkcji, które z wiekiem ulegają osłabieniu.
Zaangażowanie społeczne jest uznawane za czynnik chroniący przed demencją i spadkiem funkcji poznawczych. Deborah Gilman przywołuje badania wskazujące, że osoby starsze o wysokim poziomie integracji społecznej miały sprawność pamięci porównywalną z osobami młodszymi o około siedem i pół roku. Dodatkowo opieka nad wnukami wiąże się z ruchem — spacerami, pochylaniem się, zabawą — co zwiększa przepływ krwi, obniża stan zapalny i wspiera produkcję czynnika neurotroficznego pochodzenia mózgowego BDNF, odpowiedzialnego za plastyczność neuronów.
Gilman podkreśla również rolę hormonów stresu. Umiarkowana opieka wiąże się z niższym poziomem kortyzolu i markerów zapalnych, które są powiązane z chorobami związanymi z wiekiem oraz wyższym ryzykiem przedwczesnej śmierci. Nadmiar obowiązków opiekuńczych może jednak przynieść efekt odwrotny.
Jak zachować sprawność umysłową po 60. roku życia
MaryEllen Eller zaznacza, że badanie nie pozwala jednoznacznie wskazać, które konkretne aktywności przynoszą największe korzyści ani jaka ilość czasu jest optymalna. Nie jest też pewne, czy kluczowa jest sama rola dziadka czy jakość relacji i poczucie sensu, które się z nią wiążą.
Wspólnym mianownikiem pozostaje więź społeczna. Zarówno MaryEllen Eller, jak i Deborah Gilman wskazują, że podobne efekty mogą przynieść mentoring, wolontariat, udział w programach międzypokoleniowych, korepetycje czy grupy wsparcia. Znaczenie ma regularny kontakt z innymi ludźmi, zaangażowanie w codzienne zadania oraz poczucie celu.
Eksperci podkreślają, że relacje, które mają znaczenie emocjonalne, sprzyjają utrzymaniu aktywności umysłowej i stabilności emocjonalnej. Wspólne rozmowy, doświadczenia i odpowiedzialność za drugą osobę wspierają nie tylko funkcje poznawcze, lecz także ogólną jakość życia. W świetle dostępnych danych umiarkowane zaangażowanie w opiekę nad wnukami może stanowić jeden z elementów stylu życia sprzyjającego długowieczności, pod warunkiem zachowania równowagi między aktywnością a regeneracją.
