Choroba, która czeka w cieniu
Jaskra zajmuje niepokojące drugie miejsce wśród najczęstszych przyczyn utraty wzroku na świecie – wyprzedza ją jedynie zaćma. Według danych Światowego Stowarzyszenia Jaskry na tę chorobę cierpi dziś 78 milionów ludzi, a prognozy na rok 2040 mówią o ponad 111 milionach.
Choroba ta kojarzona jest głównie z osobami w podeszłym wieku – i nie bez powodu: wśród czterdziestolatków dotyka jedną na 200 osób, ale już w grupie osiemdziesięciolatków – co ósmą. Jednak przekonanie, że jaskra to wyłącznie problem seniorów, jest niebezpiecznym uproszczeniem. Choroba może rozwinąć się w każdym wieku, a nawet, co wielu zaskakuje, u niemowląt.
W Polsce z jaskrą zmaga się ok. 800 tysięcy osób. Problem w tym, że ponad połowa z nich nie wie o swojej chorobie. A bez diagnozy nie ma leczenia. Bez leczenia jest ślepota. Nieodwracalna.
Bezpłatne badania przez tydzień – już po raz dziesiąty
Polskie Towarzystwo Okulistyczne po raz dziesiąty przyłącza się do globalnej inicjatywy Światowego Tygodnia Jaskry. W dniach 8–14 marca 2026 roku w ramach akcji Polscy Okuliści Kontra Jaskra 60 gabinetów okulistycznych z 29 miejscowości w całej Polsce otwiera swoje drzwi dla pacjentów, którzy chcą się przebadać w kierunku jaskry – bez skierowania i bez żadnych kosztów. Liczba placówek może jeszcze wzrosnąć, bo kolejne gabinety zgłaszają chęć udziału w akcji. Pełna lista dostępna jest na stronie www.tydzienjaskry.pl/lista-gabinetow.
Bilans dziewięciu poprzednich edycji robi wrażenie: z bezpłatnych badań skorzystało blisko 20 tysięcy Polaków, a prawie 40 procent z nich zostało skierowanych do dalszej diagnostyki lub leczenia.
– Intensywnie zapraszamy pacjentów do skorzystania z tej możliwości i – bez żadnego skierowania – przebadania się w kierunku jaskry. Podczas dziewięciu wcześniejszych edycji pomogliśmy 20 tysiącom osób z całej Polski, a blisko 40 procent z nich skierowaliśmy do dalszej diagnostyki i leczenia. Jesteśmy niezmiernie wdzięczni wszystkim gabinetom i przychodniom, które poświęcają swój czas i zasoby, by zorganizować u siebie takie dodatkowe wizyty. Wszyscy bowiem wiemy, że umożliwiając bezpłatne badania, dajemy szansę osobom, które nie mogłyby sobie na to pozwolić. Tylko wspólnymi siłami możemy powstrzymać jaskrę – mówi prof. dr hab. n. med. Ewa Mrukwa-Kominek, prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.
Badania skierowane są do osób, które dotychczas nie miały zdiagnozowanej jaskry i nie korzystały z opieki okulisty w ramach NFZ przez ostatni rok. Na wizytę należy umówić się telefonicznie w wybranej placówce.
Cicho albo gwałtownie – jaskra zaskakuje
Jaskra bywa zdradliwa na dwa sposoby. W typowym przebiegu przez długi czas nie daje wyraźnych objawów, a stopniowe obniżenie ostrości widzenia, światłowstręt, łzawienie oczu czy nawracające bóle głowy łatwo zbagatelizować lub przypisać innym przyczynom. Zdarza się jednak, że choroba ujawnia się nagle i dramatycznie.
Tak było w przypadku pani Ewy z Warszawy: – Nagle potwornie rozbolały mnie głowa i oczy, zrobiło mi się słabo. Wezwany internista powiedział, że mam zapalenie zatok i jeśli w ciągu pięciu dni mi nie przejdzie, mam zgłosić się do lekarza. Te pięć dni to był koszmar. Ból był tak straszny, że pojechałam do szpitala i tam w końcu usłyszałam prawidłową diagnozę: ostry atak jaskry! Od tego czasu walczę o zachowanie wzroku.
Ostry atak jaskry to stan nagły – towarzyszą mu tęczowe koła wokół źródeł światła, silny ból oka i głowy, a nierzadko także nudności i wymioty. Wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej.
Historia pana Tomasza – cena zaniedbania i szczęście w nieszczęściu
Pan Tomasz z Warszawy, projektant wnętrz, do okulisty chodzi regularnie – praca wymaga sprawnego wzroku. Kiedy jako 45-latek usłyszał, że ma podwyższone ciśnienie w oku i otrzymał stosowne krople, nie zdawał sobie sprawy z powagi sytuacji. Nikt mu wyraźnie nie powiedział, że nieleczone nadciśnienie oczne może prowadzić do jaskry.
– Z zaleceń wnioskowałem, że należy po prostu zużyć krople i tyle. Po dwóch latach, przy kolejnym okazjonalnym badaniu wzroku pod kątem doboru nowych okularów, okulista zaproponował, by przy okazji zbadać ciśnienie. Wtedy, po dodatkowym badaniu OCT dostałem jednoznaczną diagnozę o zaawansowanej jaskrze obu oczu oraz skierowanie na dodatkowe badania specjalistyczne. Szczęście w nieszczęściu, trafiłem w ręce wspaniałych specjalistów i po kolejnych dwóch latach jestem już po operacjach obu oczu i jak na razie, nie śmiem narzekać, bo funkcjonuję normalnie, a zawodowe zmęczenie oczu traktuję teraz jako jednoznaczny komunikat, że czas na odpoczynek – opowiada pan Tomasz.
Jego historia odsłania jeszcze jeden ważny wątek – dziedziczność choroby. Gdy podzielił się diagnozą z rodziną, mama bez większego zdziwienia przyznała, że sama od kilku lat stosuje krople na jaskrę. Nikt nigdy nie poinformował syna, że powinien się badać profilaktycznie.
– Dopiero, gdy opowiedziałem rodzinie o mojej diagnozie, moja mama z pewną niefrasobliwością oznajmiła, że ona też od kilku lat bierze na to krople… Nie przypominam sobie, by kiedykolwiek wcześniej wspomniała o tym, lub po prostu nigdy nie wybrzmiało to dla mnie wystarczająco dobitnie. Na pewno jednak nie zdawała sobie sprawy, że to może być dziedziczne i powinienem się regularnie badać. Moi synowie już to wiedzą… – dodaje.
Geny, wiek i inne czynniki ryzyka
Szacuje się, że ok. 65 proc. przypadków jaskry ma podłoże genetyczne. Chorobie mogą jednak sprzyjać lub ją przyspieszać również inne czynniki: wiek powyżej 35 lat, niskie ogólne ciśnienie krwi, intensywnie leczone nadciśnienie tętnicze, migrena, objawy naczynioskurczowe (przewlekle zimne stopy i dłonie), podwyższone ciśnienie w gałce ocznej oraz krótkowzroczność powyżej –4,0 dioptrii. Osoba, która rozpoznaje u siebie kilka z tych cech, powinna szczególnie zadbać o regularne wizyty u okulisty.
Prof. dr hab. n. med. Jacek P. Szaflik, przewodniczący Sekcji Jaskry PTO, podkreśla wagę nowoczesnych metod leczenia, ale stawia jeden warunek:
– Okulistyka rozwija się nieustannie, a postęp, który dokonuje się w leczeniu jaskry, przede wszystkim w technikach mikrochirurgicznych i laserowych, ma realne przełożenie na bezpieczeństwo wzroku naszych pacjentów. Dysponujemy dziś nowoczesnymi metodami terapii, dzięki którym możemy skutecznie hamować postęp choroby i uchronić wielu chorych przed utratą widzenia. Warunkiem powodzenia jest jednak szybka i trafna diagnoza – tylko ona pozwala wdrożyć odpowiednie leczenie i prowadzić je w sposób przemyślany i konsekwentny – mówi prof. Jacek P. Szaflik.
Leczenie wymaga precyzji i zaangażowania pacjenta
Jaskra to choroba złożona i wieloczynnikowa, której nie da się wyleczyć raz na zawsze, można jedynie zahamować jej postęp. Farmakoterapia musi być dobrana indywidualnie. Jak zaznacza prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska-Liberek, inicjatorka akcji i przewodnicząca Sekcji Schorzeń Rogówki PTO:
– Najważniejszą rolę odgrywają pacjenci. Jaskrę, niezależnie od efektów przeprowadzonych zabiegów, należy stale monitorować, współpracować z lekarzami i stosować się do zaleceń lekarzy na każdym etapie. Jaskra jest złożoną, wieloczynnikową chorobą, dlatego w celu osiągnięcia długotrwałych efektów konieczna jest współpraca również z lekarzami innych specjalności: kardiologami, internistami, neurologami czy pediatrami.
Dobór konkretnych leków powinien uwzględniać stan powierzchni oka pacjenta. U osób z nadwrażliwością pomocne mogą być preparaty generyczne pozbawione konserwantów, zmniejszające ryzyko podrażnień. Pacjenci, którzy dobrze tolerują standardowe leki, mogą pozostać przy dotychczasowej terapii.
Jaskra nie pyta o wiek – chorują i dzieci
Jednym z najgroźniejszych mitów jest przekonanie, że jaskra to choroba starszych ludzi. Może ona być wrodzona i ujawniać się już u niemowląt. Rodziców małych dzieci powinny zaniepokoić: nieproporcjonalnie duże oczy, łzawienie, nadwrażliwość na światło, kurcz powiek i nieuzasadniony płacz – sygnały, że dziecko odczuwa dyskomfort.
Dr hab. n. med. Wojciech Hautz, Kierownik Kliniki Okulistyki w Pomniku-Centrum Zdrowia Dziecka, wylicza: – Tak zwane „duże ładne" oczy, łzawienie, światłowstręt, kurcz powiek i niczym nieuzasadniony płacz, co – jak wiemy - oznacza dyskomfort dziecka. Konieczna jest wtedy konsultacja z okulistą.
Pan Bartosz z Gdańska ma dziś 30 lat. Gdy był półtorarocznym brzdącem, rodzice zauważyli kłopoty ze wzrokiem. Diagnoza jaskry padła dopiero dwa lata później. Przeszedł 34 zabiegi operacyjne, widzi słabo, porusza się z psem przewodnikiem. Choć sam mówi, że jest rzadkim przypadkiem, jego historia niesie ważny przekaz – również dla lekarzy.
– Objawy jaskry u młodych osób często się bagatelizuje, przez co dajemy szansę chorobie na jej dalszy rozwój. Jak w przypadku jaskry u dorosłych, najważniejsze jest jak najwcześniejsze rozpoznanie choroby. Im wcześniej zastosowane leczenie – u dzieci zawsze operacyjne – tym większa szansa na zachowanie dobrej ostrości wzroku – przypomina dr Hautz.
Jak skorzystać z bezpłatnych badań?
Rejestracja do uczestniczących w akcji placówek odbywa się telefonicznie. Pełna lista gabinetów i przychodni – z podziałem na miejscowości i terminy przyjęć – dostępna jest na stronie www.tydzienjaskry.pl/lista-gabinetow. Wszelkie informacje dla pacjentów o X edycji akcji Polscy Okuliści Kontra Jaskra znaleźć można w zakładce „Dla Pacjenta" na stronie www.tydzienjaskry.pl.
