Co to jest praca zmianowa i jak wpływa na rytm dobowy?
Praca zmianowa to system, w którym część obowiązków wykonuje się w porze, która dla większości osób jest czasem snu. To konflikt z wewnętrznym zegarem biologicznym, bo organizm ma być aktywny wtedy, gdy zwykle się regeneruje. Skutkiem bywają zaburzenia snu, na przykład bezsenność w ciągu dnia albo nasilona senność w trakcie zmiany.
Melatonina, nazywana hormonem snu, jest produkowana zgodnie z rytmem dnia i nocy. Praca przy sztucznym świetle po zmroku może hamować wydzielanie melatoniny, przez co organizm nie dostaje wyraźnego sygnału do snu i regeneracji. W przytaczanych danych pracownicy zmianowi śpią średnio o 10 godzin tygodniowo mniej niż osoby pracujące w standardowych godzinach, co przekłada się na gorsze funkcjonowanie na co dzień.
Praca w nocy a choroby serca. Jak rośnie ryzyko przy nocnych dyżurach?
Praca na nocne zmiany obciąża układ krążenia, co potwierdzają badania. Analiza opublikowana w Frontiers in Public Health wskazuje, że praca w nocy zwiększa ryzyko chorób układu krążenia. Ryzyko rośnie wraz ze stażem w takim systemie. Każde 5 lat pracy zmianowej wiąże się z 7 proc. wyższym prawdopodobieństwem zachorowania.
Osoby pracujące w nocy są o 13 proc. bardziej narażone na incydenty sercowo naczyniowe, na przykład zawał, niż pracownicy dzienni. W danych widać też różnicę w śmiertelności z powodu chorób serca. U pracowników zmianowych jest ona wyższa o 27 proc. W tej grupie szczególnie ważne jest dbanie o kondycję serca i regularne badania kontrolne.
Praca zmianowa a tycie i cukrzyca typu 2. Co dzieje się z metabolizmem?
Przy pracy zmianowej często trudniej utrzymać prawidłową masę ciała. Badania opublikowane w Journal of Sleep Research wskazują, że stała praca w nocy wiąże się z ponad 40 proc. wyższym ryzykiem otyłości. Powodem jest jedzenie i aktywność w porach, gdy organizm zwykle śpi. To zaburza metabolizm i sposób, w jaki przetwarzana jest energia.
Nocny tryb pracy wiąże się także z wyższym ryzykiem cukrzycy typu 2. Gdy rytm dobowy jest rozregulowany, komórki gorzej reagują na insulinę. To zwiększa ryzyko problemów z poziomem cukru we krwi. Szczególnie narażone są osoby pracujące wyłącznie na stałych nocnych zmianach, u których ryzyko metaboliczne jest najwyższe ze względu na brak możliwości regeneracji w naturalnym cyklu świetlnym.
Ile osób pracuje zmianowo w Polsce? Dane OECD
W Polsce praca zmianowa dotyczy dużej części osób aktywnych zawodowo. Dane OECD pokazują, że praca zmianowa jest powszechna w różnych grupach wieku. To ważny kontekst, bo skutki zdrowotne takiego systemu mogą dotyczyć dużej części pracujących.
Według OECD około 28 proc. pracowników w wieku 25 do 49 lat pracuje w systemie zmianowym. Taki sam odsetek, 28 proc., dotyczy pracowników w wieku 55 do 64 lat. Oznacza to, że niezależnie od etapu kariery zawodowej, Polacy są w dużym stopniu narażeni na dolegliwości wynikające z braku stałego rytmu dobowego.
Jak spać i jeść przy pracy zmianowej? Praktyczne wskazówki
Pomocne są zasady rekomendowane przez American Academy of Sleep Medicine. Mogą ułatwić radzenie sobie z niedoborem snu i wesprzeć serce oraz metabolizm. Najczęściej wskazywane zalecenia to:
- krótka drzemka tuż przed rozpoczęciem nocnej zmiany
- korzystanie z jasnego światła w miejscu pracy, aby przesunąć sygnał dla zegara biologicznego
- unikanie ciężkich posiłków w nocy i wybieranie lekkich przekąsek
- rozsądne stosowanie kofeiny, ale nie tuż przed snem
- rozważenie melatoniny po powrocie z nocnej zmiany, aby ułatwić zasypianie w ciągu dnia
Pomaga też rozmowa z pracodawcą o harmonogramie. Najmniej obciążająca dla zdrowia jest rotacja zmian zgodna z ruchem wskazówek zegara, czyli przechodzenie ze zmiany porannej na popołudniową, a potem na nocną. Nawet niewielkie zmiany w diecie i higienie snu mogą poprawić samopoczucie i ograniczyć długofalowe skutki pracy w nocy.
Źródła: