Nagle wszystko przypomina sen na jawie? Są sposoby, by poradzić sobie z derealizacją

Świat wygląda jak film, znajome miejsca stają się obce, a bliscy sprawiają wrażenie postaci ze snu. Derealizacja potrafi wywołać ogromny lęk, choć nie oznacza utraty kontaktu z rzeczywistością. Może pojawić się po silnym stresie, przemęczeniu lub braku snu. Wiadomo, jak ją rozpoznać, kiedy szukać pomocy i na czym polega leczenie.

Smutna kobieta w szarym swetrze patrzy przez okno. O objawach derealizacji przeczytasz na Poradnik Zdrowie.
Autor: Zdjęcie poglądowe/ Wygenerowane przez AI Zmęczona młoda kobieta w swetrze siedząca przy oknie w domu.
  • Stan derealizacji objawia się poczuciem obcości otoczenia, które sprawia wrażenie sztucznego lub pozbawionego barw
  • Epizody odrealnienia często wywołuje silny stres, brak snu lub zażywanie substancji psychoaktywnych, takich jak marihuana
  • Według serwisu PubMed Central za poczucie nierealności odpowiadają zmiany w funkcjonowaniu konkretnych obszarów mózgu
  • Proces diagnostyczny służy wykluczeniu innych schorzeń przy pomocy badań takich jak rezonans magnetyczny lub EEG
  • Derealizacja: co to jest i jak się objawia?

    Derealizacja to stan, w którym świat wokół nagle zaczyna wydawać się obcy, sztuczny albo nierealny. Pojawia się wrażenie, że wszystko dzieje się „jak w filmie”, mimo że masz świadomość sytuacji i wiesz, co się dzieje. Mayo Clinic opisuje też częste uczucie emocjonalnego oddalenia od bliskich, jakby między wami pojawiła się niewidzialna bariera.

    W derealizacji sposób odbierania otoczenia może się wyraźnie zmienić i to bywa bardzo dezorientujące. Przedmioty czasem wydają się płaskie i „bez głębi”, a czasem nienaturalnie ostre i przesadnie wyraźne. Może też zmienić się odczuwanie czasu i odległości, a typowe objawy to:

    • uczucie, że ludzie i miejsca są nierzeczywiści
    • wrażenie, że otoczenie jest rozmazane lub pozbawione kolorów
    • poczucie, że niedawne wydarzenia miały miejsce w bardzo odległej przeszłości
    • błędna ocena rozmiaru i kształtu oglądanych przedmiotów.
    Gadaj Zdrów - Zaburzenia psychosomatyczne

    Przyczyny derealizacji: stres, brak snu i substancje psychoaktywne

    Epizod derealizacji może zdarzyć się każdemu, szczególnie gdy organizm jest skrajnie przeciążony. Często pojawia się po silnym stresie związanym z pracą, finansami albo relacjami. Merck Manual podaje, że poczucie odrealnienia bywa też reakcją obronną po sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia.

    Derealizację mogą wywołać także czynniki fizyczne i chemiczne. Częstą przyczyną jest skrajne zmęczenie i długotrwały brak snu, które rozregulowują pracę układu nerwowego. Objawy mogą też pojawić się po niektórych substancjach:

    • marihuana i halucynogeny
    • ketamina
    • substancje typu MDMA (ekstazy)
    • niektóre leki działające na układ nerwowy.

    Derealizacja a mózg: co mówią badania (PubMed Central)

    Nie do końca wiadomo, dlaczego mózg czasem reaguje poczuciem „odcięcia” od rzeczywistości. Publikacje dostępne w PubMed Central wskazują na udział m.in. dolnego płacika ciemieniowego oraz połączeń między korą mózgową a układem limbicznym. Opisywana jest też fizjologiczna nadreaktywność na bodźce emocjonalne u osób z zaburzeniami derealizacji.

    W opisywany proces może być zaangażowana także tak zwana oś stresu, czyli układ podwzgórze, przysadka i nadnercza. Znaczenie może mieć również nieprawidłowe działanie neuroprzekaźników, m.in. glutaminianu oraz naturalnych opioidów w mózgu. W praktyce oznacza to, że pod wpływem napięcia zmienia się sposób przetwarzania bodźców z otoczenia.

    Diagnoza derealizacji: DSM-5-TR i badania wykluczające (MRI, EEG)

    Przy nawracającym poczuciu nierealności potrzebna jest diagnoza psychiatryczna. Rozpoznanie opiera się na kryteriach z DSM-5-TR, czyli m.in. na ocenie, czy epizody są uporczywe i utrudniają codzienne funkcjonowanie. Charakterystyczne jest też to, że osoba doświadcza objawów, ale zachowuje ocenę rzeczywistości i wie, że to wrażenie, a nie realna zmiana świata.

    Merck Manual podkreśla, że diagnostyka ma przede wszystkim wykluczyć inne choroby, które mogą dawać podobne objawy. Dlatego lekarz może zlecić badania, aby sprawdzić, czy przyczyna nie jest somatyczna. Najczęściej bierze się pod uwagę:

    • ogólne badanie lekarskie i ocenę psychiatryczną
    • rezonans magnetyczny (MRI) głowy
    • elektroencefalografię (EEG), aby wykluczyć napady drgawkowe
    • badania toksykologiczne moczu na obecność substancji psychoaktywnych

    Leczenie derealizacji w Polsce: NFZ, psychiatra i psychoterapia

    W Polsce pomoc w przypadku derealizacji jest dostępna także w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia. Pacjent.gov.pl podaje, że do psychiatry w poradni zdrowia psychicznego nie jest potrzebne skierowanie. Po wywiadzie lekarz ustala plan leczenia, który często opiera się na psychoterapii.

    W ramach NFZ dostępna jest psychoterapia indywidualna, grupowa albo rodzinna, zależnie od potrzeb i zaleceń specjalisty. Derealizację można skutecznie leczyć, szczególnie gdy jednocześnie udaje się zmniejszyć lęk lub objawy depresji. Gdy poczucie nierealności wraca i utrudnia codzienne funkcjonowanie, pomocne jest omówienie objawów z lekarzem i rozpoczęcie terapii.

    Źródła: