Prosopagnozja (ślepota twarzy): na czym polega i jak się objawia?
Prosopagnozja, nazywana też ślepotą twarzy lub agnozją twarzy, to zaburzenie neurologiczne, w którym trudno jest rozpoznawać twarze. Osoba z prosopagnozją widzi rysy, takie jak oczy, nos czy usta, ale mózg nie składa ich w jedną, „znajomą” całość. Jak podaje BrainFacts.org, przyczyną nie jest wada wzroku, tylko sposób, w jaki mózg przetwarza obraz twarzy.
Prosopagnozja występuje w dwóch postaciach: nabytej i rozwojowej. Postać nabyta pojawia się najczęściej po nagłym uszkodzeniu mózgu, na przykład po udarze lub silnym urazie głowy. Prosopagnozja rozwojowa jest obecna od urodzenia i może występować także wtedy, gdy badania obrazowe nie pokazują uchwytnych uszkodzeń. W obu przypadkach problem najbardziej daje o sobie znać w sytuacjach społecznych.
Przyczyny prosopagnozji: dlaczego mózg nie rozpoznaje twarzy?
Prosopagnozja wiąże się ze zmianami w obszarach mózgu, które odpowiadają za analizę obrazu twarzy. EyeWiki podaje, że częstą przyczyną są zawały mózgu lub krwotoki śródczaszkowe uszkadzające tylne części mózgu. Do innych możliwych przyczyn należą nowotwory, infekcje, choroby degeneracyjne i urazy czaszkowo-mózgowe. Zmiany najczęściej dotyczą dolnej okolicy potylicznej oraz zakrętu wrzecionowatego, który pomaga „nadać twarzy znaczenie”.
Rozpoznawanie twarzy to proces, w którym zakręt wrzecionowaty współpracuje z płatem skroniowym, gdzie przechowywane są informacje z pamięci. Gdy ta współpraca zostaje zaburzona, człowiek widzi twarz, ale nie potrafi powiązać jej z konkretną osobą, nawet z kimś z rodziny. Najcięższe przypadki częściej dotyczą uszkodzeń po obu stronach mózgu, rzadziej wynikają z uszkodzenia tylko prawej półkuli.
Diagnoza prosopagnozji: jak wygląda i jakie testy się stosuje?
Przy podejrzeniu prosopagnozji stosuje się testy, które sprawdzają, jak mózg przetwarza wizerunki twarzy. Diagnostyka obejmuje zwykle trzy obszary: percepcję twarzy, pamięć do twarzy i identyfikację konkretnych osób. Dzięki temu można ocenić, czy trudność dotyczy rozpoznania twarzy jako całości, czy raczej powiązania jej z konkretną osobą.
W badaniach naukowych i klinicznych, opisywanych w PubMed Central, stosuje się standaryzowane narzędzia, takie jak:
- Cambridge Face Memory Test (badanie pamięci do twarzy)
- Benton Facial Recognition Test (ocena percepcji)
- Glasgow Face Matching Test (dopasowywanie do siebie zdjęć twarzy)
- kwestionariusze samoopisowe, na przykład PI20 (Prosopagnosia Index)
Te narzędzia pozwalają ocenić nasilenie zaburzenia i odróżnić je od innych problemów neurologicznych. Kwestionariusze samoopisowe bywają szczególnie pomocne u osób, które od lat zauważają trudności z rozpoznawaniem ludzi, ale nigdy nie miały postawionej diagnozy.
Prosopagnozja w Polsce: wyniki badania z 2019 roku
Prosopagnozja może wydawać się rzadkim problemem, ale dane z polskiego badania sugerują, że trudności z rozpoznawaniem twarzy są częstsze. Serwis e-methodology opisał badanie z 2019 roku dotyczące częstości takich trudności w polskiej populacji. 24 proc. respondentów deklarowało co najmniej łagodne problemy z rozpoznawaniem twarzy. Trzeba jednak uwzględnić, że ankieta była prowadzona online, co mogło zwiększyć udział osób, które już podejrzewały u siebie ten problem.
W tym samym badaniu, przy użyciu bardziej rygorystycznych narzędzi, takich jak Cambridge Face Memory Test, około 6,3 proc. badanych uzyskało wyniki poniżej normy. Około 3,9 proc. uczestników zgłosiło objawy pasujące do ciężkiej postaci prosopagnozji rozwojowej. To może oznaczać, że problem bywa niedoszacowany, a część osób tłumaczy swoje trudności roztargnieniem albo „słabą pamięcią do ludzi”.
Jak radzić sobie z prosopagnozją na co dzień? Sprawdzone strategie
Nie ma jednego leku, który „cofa” prosopagnozję, ale są metody, które pomagają lepiej funkcjonować. PubMed opisuje dwie główne strategie: trening rozpoznawania cech (podejście restauracyjne) oraz strategie kompensacyjne, czyli omijanie problemu. W praktyce podejście kompensacyjne bywa szybsze, bo polega na zapamiętywaniu innych cech danej osoby zamiast samej twarzy.
W codziennych sytuacjach pomocne bywa zwracanie uwagi na cechy, które są bardziej stałe niż mimika. W praktyce chodzi na przykład o:
- charakterystyczny głos i sposób mówienia
- sposób poruszania się i postawa ciała
- fryzura, kolor włosów lub zarost
- znaki szczególne, takie jak okulary, tatuaże czy biżuteria
- styl ubierania się
Pomaga też jasna komunikacja z otoczeniem o tym, na czym polegają trudności z rozpoznawaniem twarzy. Taka informacja może ograniczyć nieporozumienia, na przykład w sytuacjach, gdy nie rozpoznasz znajomej osoby. Krótkie wyjaśnienie, że to objaw zaburzenia neurologicznego, a nie brak uprzejmości, zwykle ułatwia codzienne relacje.
7
Źródła:
