- Zespół serotoninowy powstaje wskutek nadmiernego nagromadzenia serotoniny działającej toksycznie na układ nerwowy
- Najczęstszą przyczyną jest niebezpieczne łączenie leków przeciwdepresyjnych z preparatami na migrenę lub ból
- Do alarmujących sygnałów należą silne drżenie mięśni, dezorientacja oraz gorączka przekraczająca 39 stopni
- Większość łagodnych przypadków ustępuje samoistnie w ciągu doby od momentu odstawienia szkodliwej substancji
Zespół serotoninowy: co to jest i dlaczego bywa niebezpieczny
Zespół serotoninowy, nazywany też toksycznością serotoninową, to stan nadmiaru serotoniny w organizmie. W takiej sytuacji serotonina przestaje działać „regulująco” i zaczyna wywoływać objawy toksyczne ze strony układu nerwowego. Jak opisuje NCBI Bookshelf, w ciężkich przypadkach jest to stan potencjalnie zagrażający życiu.
Najczęściej dochodzi do niego po zmianie dawki leku albo po dołączeniu kolejnego preparatu działającego na układ nerwowy. Nadmiar serotoniny zbyt silnie pobudza receptory w mózgu i w innych częściach organizmu. To właśnie wtedy mogą pojawić się gwałtowne objawy psychiczne i fizyczne.
Jakie leki mogą wywołać zespół serotoninowy (i które połączenia są ryzykowne)
Najczęściej dochodzi do niego wtedy, gdy łączy się co najmniej dwa leki zwiększające poziom serotoniny. Szczególną ostrożność trzeba zachować, gdy leki przeciwdepresyjne łączą się z preparatami na migrenę albo silny ból. Mayo Clinic zwraca uwagę, że ryzykowne bywa też zestawianie leków na receptę z popularnymi środkami bez recepty:
- leki przeciwdepresyjne z grup SSRI i SNRI
- trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne
- leki przeciwmigrenowe z grupy tryptanów
- opioidowe leki przeciwbólowe
- leki na kaszel i przeziębienie z dekstrometorfanem
- suplementy ziołowe, np. z dziurawcem, oraz preparaty z litem
Ryzyko może rosnąć także przy stosowaniu niektórych leków przeciwwymiotnych oraz antybiotyków, takich jak linezolid. Warto zgłaszać wszystkie przyjmowane preparaty, także suplementy diety. Nawet produkty „naturalne”, jak zioła, mogą wchodzić w groźne interakcje z lekami na receptę.
Objawy zespołu serotoninowego: na co zwrócić uwagę
Rozpoznanie opiera się na objawach, ponieważ nie ma jednego testu laboratoryjnego, który jednoznacznie potwierdza zespół serotoninowy. Jeśli po zmianie leczenia pojawiają się nagłe pobudzenie i niepokój, to ważna wskazówka diagnostyczna. CMAJ opisuje, że w praktyce lekarze często korzystają z tzw. kryteriów Huntera.
Objawy mogą być łagodne albo bardzo ciężkie. Najczęściej pojawiają się:
- silne pobudzenie i dezorientacja
- drżenie mięśni i niekontrolowane skurcze (tzw. klonus)
- nadmierne pocenie się i dreszcze
- wysoka gorączka, często przekraczająca 39 stopni Celsjusza
- szybkie tętno i wzrost ciśnienia krwi
W łagodniejszych przypadkach objawy mogą ograniczać się do lekkiego niepokoju albo biegunki. W ciężkich sytuacjach może dojść do majaczenia i utraty przytomności. Jeśli po zażyciu leków stan zdrowia gwałtownie się pogarsza, nie zwlekaj z kontaktem z personelem medycznym.
Ile trwa zespół serotoninowy i jak wygląda leczenie
Większość łagodnych przypadków ustępuje w ciągu 24 godzin od odstawienia leku, który wywołał reakcję. Objawy mogą utrzymywać się dłużej, jeśli dana substancja długo pozostaje w organizmie. StatPearls podaje jako przykład fluoksetynę, która potrzebuje więcej czasu na całkowite usunięcie z krwi.
Leczenie polega przede wszystkim na natychmiastowym odstawieniu leków wywołujących objawy i na monitorowaniu stanu pacjenta. W warunkach szpitalnych podaje się leki uspokajające, najczęściej benzodiazepiny, aby opanować pobudzenie i drżenia mięśni. Gdy temperatura przekracza 39 stopni Celsjusza, trzeba ją szybko obniżyć, aby zmniejszyć ryzyko uszkodzeń narządów.
Osoby z umiarkowanymi i ciężkimi objawami wymagają hospitalizacji, a niekiedy nawet pobytu na oddziale intensywnej terapii. W najtrudniejszych przypadkach lekarze mogą zastosować specjalne leki blokujące receptory serotoninowe, takie jak cyproheptadyna. Szybka reakcja ma znaczenie, bo objawy mogą nasilać się w krótkim czasie.
Podejrzenie zespołu serotoninowego: co zrobić krok po kroku
Jeśli po przyjęciu nowej dawki leku pojawiają się niepokojące objawy, nie przyjmuj kolejnej dawki tego preparatu. Nie lecz tego domowymi sposobami, ponieważ w tym stanie konieczna jest ocena medyczna. Skontaktuj się z lekarzem prowadzącym albo zgłoś się na Szpitalny Oddział Ratunkowy.
Przygotuj listę wszystkich leków i suplementów przyjętych w ciągu ostatnich 48 godzin. To ułatwia personelowi medycznemu ocenę sytuacji i szybkie wdrożenie pomocy.
W ramach profilaktyki czytaj ulotki pod kątem interakcji i nie łącz preparatów psychotropowych z narkotykami ani silnymi lekami przeciwbólowymi bez konsultacji.
7
Źródła:
- NCBI Bookshelf (StatPearls)
- Mayo Clinic
- CMAJ (Canadian Medical Association Journal)
- StatPearls (NCBI Bookshelf)
- Postępowanie w ostrych i przewlekłych następstwach używania narkotyków klubowych i nowych substancji psychoaktywnych – wskazówki kliniczne (NEPTUNE; polska edycja: Ministerstwo Zdrowia oraz Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii, Warszawa 2018)
