Spis treści
Choroby odkleszczowe to grupa chorób, które są przenoszone przez kleszcze. Najbardziej znanymi są borelioza, babeszjoza, bartonelloza i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Jednak lista chorób odkleszczowych jest znacznie dłuższa. Większość z nich występuje na całym świecie, niektóre diagnozuje się jednak tylko w określonych regionach – np. gorączka plamista Gór Skalistych występuje niemal wyłącznie w Ameryce Północnej.
Borelioza (choroba z Lyme)
Borelioza (ang. Lyme borreliosis, Lyme disease) jest chorobą wywoływaną przez krętki z gatunków Borrelia burgdorferi, B. afzelii i B. garinii, przenoszone przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Do zakażenia dochodzi najczęściej podczas żerowania kleszcza na skórze. Ryzyko transmisji wzrasta wyraźnie po ponad 24 godzinach jego przebywania na ciele.
Do zakażenia może dojść również przez wtarcie kału kleszcza lub jego treści ustrojowej w zranioną skórę – np. podczas nieostrożnego usuwania kleszcza. Nie potwierdzono natomiast przenoszenia boreliozy drogą pokarmową ani między ludźmi.
Charakterystyczny objaw: rumień wędrujący (erythema migrans) – czerwona, rozszerzająca się plama wokół miejsca ukłucia. Jego brak nie wyklucza jednak zakażenia.
Bartonelloza
Bartonelloza jest wywoływana przez bakterie Bartonella henselae i Bartonella quintana. Można się nią zarazić nie tylko po ukłuciu przez kleszcza, lecz także przez inne stawonogi odżywiające się krwią, takie jak pchły, wszy czy meszki. Bartonella henselae jest m.in. odpowiedzialna za tzw. chorobę kociego pazura.
Objawy bartonellozy są niecharakterystyczne i mogą przypominać wiele innych chorób: przewlekłe zmęczenie, bóle mięśni i stawów, stany podgorączkowe, powiększenie węzłów chłonnych. Ze względu na trudności diagnostyczne choroba bywa mylona z boreliozą.
Anaplazmoza granulocytarna
Anaplazmoza granulocytarna (dawniej erlichioza) jest wywoływana przez bakterię Anaplasma phagocytophilum. Choroba jest przenoszona głównie przez kleszcze z rodzaju Amblyomma i Ixodes. Najczęstszym wektorem zakażenia są nimfy (larwy), rzadziej dorosłe osobniki.
Objawy pojawiają się zazwyczaj 1–2 tygodnie po ukłuciu i obejmują wysoką gorączkę, dreszcze, bóle głowy i mięśni, a niekiedy nudności i wymioty. W morfologii krwi charakterystyczny jest spadek liczby granulocytów (granulocytopenia)
Babeszjoza
Babeszjoza (piroplamoza) jest wywoływana przez pierwotniaki (protozoa) z gatunków Babesia divergens i Babesia microti. To istotne rozróżnienie – w odróżnieniu od większości chorób odkleszczowych, czynnikiem wywołującym babeszjozę nie są bakterie, lecz jednokomórkowe pasożyty, które atakują krwinki czerwone.
Znaczący odsetek chorych zamieszkuje tereny o intensywnej hodowli bydła, które stanowi rezerwuar patogenu. Do zakażenia dochodzi w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza. Babeszjoza może współistnieć z innymi chorobami odkleszczowymi, np. boreliozą, co komplikuje diagnostykę i leczenie.
Ze względu na podobieństwo objawów ciężkiej postaci babeszjozy do malarii (gorączka, dreszcze, niedokrwistość hemolityczna), chorobę tę nazywa się nieformalnie "malarią północy". Jest szczególnie groźna dla osób po splenektomii (usunięciu śledziony), u immunosupresowanych i u starszych pacjentów.
Kleszczowe zapalenie mózgu
Kleszczowe zapalenie mózgu (odkleszczowe zapalenie mózgu) to choroba wirusowa wywoływana przez flawiwirusy przenoszone przez kleszcze (głównie Ixodes ricinus w Europie). Może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych.
Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza – zarówno osobnika dorosłego, nimfę, jak i trudną do zauważenia larwę. Wirus może przenieść się niemal natychmiast po przyczepieniu kleszcza, dlatego szybkie usunięcie go nie gwarantuje ochrony przed KZM.
Choroba może być przekazywana również drogą pokarmową – przez spożycie niepasteryzowanego mleka lub przetworów mlecznych od zakażonych zwierząt (krów, kóz, owiec).
Ważne! Kleszczowe zapalenie mózgu jako jedyna spośród chorób odkleszczowych ma dostępną i skuteczną szczepionkę. Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom przebywającym na obszarach endemicznych – w lasach, na łąkach i terenach rekreacyjnych Europy Środkowej i Wschodniej, w tym w Polsce.
Choroby odkleszczowe - tularemia
Za tularemię odpowiada bardzo zakaźna bakteria Francisella tularensis. W Europie Środkowej głównymi wektorami przenoszonymi przez kleszcze są Dermacentor reticulatus i Ixodes ricinus. Rezerwuarem bakterii są małe gryzonie (myszy, szczury, wiewiórki), zające, króliki, a także lisy i zwierzęta domowe.
Człowiek może się zarazić na kilka sposobów: przez ukłucie zakażonego stawonoga, przez bezpośredni kontakt ze skórą lub błonami śluzowymi (np. przy patroszeniu zwierząt łownych), drogą pokarmową (spożycie skażonej wody lub mięsa) oraz wziewną (wdychanie skażonego pyłu lub aerozolu).
Choroby odkleszczowe - gorączka Q
Gorączka Q to zakaźna i zaraźliwa choroba owiec i bydła wywoływana jest przez bakterię Coxiella burnetti. Jej rezerwuarem są przede wszystkim owce, bydło i kozy.
Do zakażenia u człowieka może dojść przez ukłucie kleszcza, ale częściej – drogą pokarmową (spożycie niepasteryzowanego mleka) lub oddechową (wdychanie aerozoli zawierających zanieczyszczone cząstki kału, moczu lub mleka zwierząt). Rzadko do zakażenia dochodzi w wyniku kontaktu z chorym człowiekiem.
Osoby szczególnie narażone na zachorowanie to: hodowcy bydła, owiec i kóz, pracownicy weterynaryjni i laboratoryjni, pracownicy rzeźni, mleczarni, przetwórni mięsa i garbarni.
Neoerlichioza - nowa choroba odkleszczowa
W ciągu ostatnich lat w kilku krajach europejskich (m.in. w Szwecji, Niemczech i Rosji) zidentyfikowano nowy patogen przenoszony przez kleszcze Ixodes ricinus – Candidatus Neoehrlichia mikurensis, który wywołuje chorobę zwaną neoehrlichioza.
Bakteria ta zagraża przede wszystkim pacjentom immunosupresowanym – przyjmującym leki osłabiające odporność.
Pierwsze opisy kliniczne choroby opublikowano w 2010 roku. Kleszcz Ixodes ricinus, będący wektorem tego patogenu, jest szeroko rozpowszechniony w Polsce, co czyni neoerlichiozę istotnym problemem zdrowotnym również w naszym kraju.
Porażenie kleszczowe
Porażenie kleszczowe (ang. tick paralysis) to rzadkie, lecz poważne powikłanie żerowania kleszcza. Wywoływane jest przez neurotoksyny zawarte w ślinie kleszcza – nie przez patogeny. Objawia się postępującym, wstępującym porażeniem kończyn, mogącym prowadzić do niewydolności oddechowej.
Choroba najczęściej dotyka dzieci i ustępuje samoistnie po usunięciu kleszcza. Przypadki porażenia kleszczowego odnotowuje się na wszystkich kontynentach, choć w Polsce są stosunkowo rzadkie.
Inne choroby odkleszczowe
Istnieje grupa chorób odkleszczowych, która jest przenoszona przez kleszcze występujące głównie w Ameryce Północnej (zwłaszcza w USA) i Azji, rzadziej w Europie.
- gorączka plamista Gór Skalistych - przyczyną jest bakteria Rickettsia ricketsii, przenoszona przez kleszcza drzewnego, psiego i inne. Występuje głównie na terenie USA i może prowadzić do ciężkich powikłań wielonarządowych.
- dur powrotny przenoszony przez kleszcze – wywoływany przez krętki z gatunku Borrelia recurrentis i pokrewnych; przenoszony przez miękkie kleszcze z rodzaju Ornithodoros. Charakteryzuje się nawracającymi epizodami gorączki.
- kleszczowa gorączka Kolorado - to choroba wirusowa wywołana przez arbowirusa z rodzaju Coltivirus, przenoszona przez kleszcza drzewnego (Dermacentor andersoni). Występuje prawie wyłącznie na terenie Stanów Zjednoczonych (głównie Rocky Mountains).
- Riketsjozy śródziemnomorskie (m.in. gorączka plamista śródziemnomorska, wywoływana przez Rickettsia conorii) – coraz częściej odnotowywane w Europie Południowej; pojawiają się też u turystów powracających z rejonu Morza Śródziemnego.
Objawy alarmowe po ukłuciu kleszcza
Po usunięciu kleszcza obserwuj miejsce ukłucia i ogólny stan zdrowia przez kilka tygodni. Skonsultuj się z lekarzem, jeśli wystąpi:
- Rumień wędrujący – czerwona, rozszerzająca się plama wokół miejsca ukłucia (nawet bez swędzenia lub bólu)
- Wysoka gorączka, dreszcze, silne bóle głowy lub mięśni w ciągu kilku tygodni po ukłuciu
- Objawy neurologiczne: drętwienie kończyn, opadanie kącika ust, zaburzenia równowagi
- Porażenie lub osłabienie mięśni
- Znaczne powiększenie węzłów chłonnych.
