Zdrowie pod kontrolą. Kompletny przewodnik po badaniach profilaktycznych dla kobiet

Badania profilaktyczne mają przede wszystkim wychwytywać choroby i czynniki ryzyka na etapie, gdy nie dają jeszcze wyraźnych objawów. Nie oznacza to jednak, że każda kobieta powinna co roku wykonywać szeroki pakiet badań. Część kontroli zależy od wieku, chorób występujących w rodzinie, stylu życia, przyjmowanych leków i indywidualnych czynników ryzyka.

Warto pamiętać również o profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów, zdrowia psychicznego oraz zdrowia reprodukcyjnego. Od 20. roku życia można też korzystać z programu „Moje Zdrowie”, który obejmuje bilans zdrowia osoby dorosłej. Osoby w wieku 20–49 lat mogą wykonać go raz na 5 lat, a po 49. roku życia – raz na 3 lata.

Badania profilaktyczne kobiet 20+

W tym wieku najważniejsze są regularne kontrole podstawowych parametrów zdrowia oraz badania przesiewowe odpowiednie do wieku i indywidualnego ryzyka.

• Pomiar ciśnienia tętniczego – warto wykonywać regularnie, również podczas wizyt u lekarza rodzinnego. Częstotliwość kontroli zależy od wyników i czynników ryzyka.
• Podstawowe badania krwi i moczu – morfologia, stężenie glukozy czy badanie ogólne moczu mogą być wykonywane w ramach profilaktyki, ale ich częstotliwość powinna być dobierana indywidualnie, a nie według sztywnego kalendarza dla każdej kobiety.
• Lipidogram – warto wykonać w dorosłości, a następnie powtarzać w zależności od wyniku oraz indywidualnego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, m.in. obciążenia rodzinnego, masy ciała, palenia papierosów czy współistniejących chorób.
• Kontrola ginekologiczna – regularne wizyty u ginekologa pozwalają ocenić stan zdrowia układu rozrodczego i omówić potrzebne badania. Ich zakres powinien zależeć od wieku, objawów i sytuacji zdrowotnej.
• Test HPV HR – od 1 sierpnia 2026 r. jest podstawowym badaniem przesiewowym w kierunku raka szyjki macicy w programie profilaktycznym NFZ. Kobiety w wieku 25–64 lat mogą wykonać go bezpłatnie, bez skierowania, raz na 5 lat. Jeśli wynik jest dodatni, z tego samego pobranego materiału wykonuje się cytologię na podłożu płynnym (LBC).
• Samobadanie piersi – warto regularnie obserwować piersi i zwracać uwagę na nowe zmiany, takie jak guzek, wciągnięcie skóry lub brodawki, wyciek z brodawki czy zmianę kształtu piersi. Każdą niepokojącą zmianę należy skonsultować z lekarzem.
• Kontrola stomatologiczna – powinna odbywać się regularnie, a jej częstotliwość zależy od stanu zębów i dziąseł oraz indywidualnego ryzyka chorób jamy ustnej.
• Kontrola wzroku – warto wykonywać ją w zależności od wieku, wady wzroku, dolegliwości i czynników ryzyka. Rutynowe badanie dna oka nie jest konieczne w określonym, jednakowym odstępie u każdej zdrowej kobiety.
• RTG klatki piersiowej – nie jest badaniem przesiewowym wykonywanym rutynowo u zdrowych, bezobjawowych osób. Zleca się je w określonych sytuacjach klinicznych, np. przy objawach ze strony układu oddechowego lub innych wskazaniach lekarza.

W profilaktyce równie ważne jak badania są szczepienia, aktywność fizyczna, prawidłowa masa ciała, zdrowa dieta, odpowiednia ilość snu, ograniczenie alkoholu i niepalenie papierosów. Warto także reagować na utrzymujące się objawy, takie jak przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu, obniżony nastrój czy częste bóle głowy, zamiast próbować „przebadać się na wszystko”.

Badania profilaktyczne kobiet 30+

Po 30. roku życia nadal najważniejsze są regularne kontrole podstawowych parametrów zdrowia oraz profilaktyka chorób, których ryzyko rośnie wraz z wiekiem. W przypadku kobiet szczególne znaczenie mają także profilaktyka raka szyjki macicy i świadoma obserwacja piersi.

• Pomiar ciśnienia tętniczego – warto wykonywać regularnie, również podczas wizyt u lekarza rodzinnego. Jeśli wyniki są prawidłowe, częstotliwość kontroli można ustalać podczas rutynowych wizyt; przy nadciśnieniu lub podwyższonym ryzyku potrzebne są częstsze pomiary.
• Podstawowe badania laboratoryjne – morfologia, stężenie glukozy i badanie ogólne moczu mogą być wykonywane w ramach profilaktyki, ale nie ma jednego obowiązującego dla każdej zdrowej kobiety harmonogramu „co 1–3 lata”. Częstotliwość powinna zależeć od wieku, stanu zdrowia, objawów i czynników ryzyka.
• Lipidogram – warto kontrolować cholesterol i pozostałe parametry lipidowe, zwłaszcza przy nadwadze lub otyłości, paleniu papierosów, nadciśnieniu, cukrzycy, obciążeniu rodzinnym chorobami sercowo-naczyniowymi lub nieprawidłowych wcześniejszych wynikach. Nie ma potrzeby wykonywania go automatycznie co roku u każdej zdrowej 30-latki.
• Profilaktyka raka szyjki macicy – od 1 sierpnia 2026 r. podstawowym badaniem przesiewowym w programie NFZ jest test HPV HR, a nie klasyczna cytologia. Kobiety w wieku 25–64 lat mogą wykonać go bezpłatnie raz na 5 lat. Przy dodatnim wyniku HPV HR z tego samego materiału wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym (LBC), która pomaga ocenić, czy doszło do zmian w komórkach szyjki macicy.
• Badanie ginekologiczne – regularne wizyty u ginekologa są elementem profilaktyki, ale zakres badań powinien być dobierany indywidualnie. USG przezpochwowe nie jest rutynowym badaniem przesiewowym, które każda bezobjawowa kobieta powinna wykonywać raz w roku. Wykonuje się je przede wszystkim wtedy, gdy istnieją wskazania, np. nieprawidłowe krwawienia, ból, nieprawidłowości stwierdzone w badaniu lub inne czynniki ryzyka.
• Profilaktyka raka piersi – warto regularnie obserwować piersi i zwracać uwagę na nowe zmiany, takie jak guzek, zmiana kształtu piersi, wciągnięcie skóry lub brodawki czy nietypowy wyciek. USG piersi nie powinno być wpisywane jako obowiązkowe badanie co 1–2 lata dla każdej kobiety po 30. roku życia. O potrzebie USG, mammografii lub innych badań obrazowych decyduje wiek, objawy, budowa piersi oraz indywidualne ryzyko.
• Samobadanie piersi – zamiast sztywnego zalecenia wykonywania badania dokładnie raz w miesiącu ważniejsza jest regularna obserwacja piersi i znajomość ich normalnego wyglądu. Każdą nową lub utrzymującą się zmianę należy skonsultować z lekarzem.
• TSH – nie ma uniwersalnego zalecenia, aby każda zdrowa kobieta wykonywała badanie TSH co 3–5 lat. Badanie jest szczególnie uzasadnione przy objawach mogących wskazywać na choroby tarczycy, w przypadku nieprawidłowości stwierdzonych wcześniej, chorób autoimmunologicznych, niektórych leków lub innych czynników ryzyka. Szczególne znaczenie ma również kontrola funkcji tarczycy w ciąży i przy jej planowaniu.
• Kontrola stomatologiczna – powinna odbywać się regularnie, ale częstotliwość wizyt zależy od stanu zębów i dziąseł oraz indywidualnego ryzyka próchnicy i chorób przyzębia. U części osób potrzebne są kontrole co sześć miesięcy, u innych częściej lub rzadziej.
• Kontrola wzroku – jej częstotliwość zależy od wady wzroku, dolegliwości, chorób współistniejących i czynników ryzyka. Nie ma potrzeby wpisywania do kalendarza każdej zdrowej 30-latki obowiązkowego badania okulistycznego i dna oka co 5 lat.

W tym wieku warto również zwrócić uwagę na czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych – palenie papierosów, nadciśnienie, nieprawidłowy poziom cholesterolu, nadmierną masę ciała, małą aktywność fizyczną i niezdrową dietę. To właśnie ich wczesne wykrycie i modyfikacja może mieć większe znaczenie dla zdrowia niż wykonywanie dużej liczby badań bez konkretnych wskazań.

Badania profilaktyczne kobiet 40+

Po 40. roku życia rośnie znaczenie profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych i nowotworów. Nie oznacza to jednak, że każda kobieta powinna wykonywać co roku ten sam zestaw badań. Część kontroli należy dobierać do wieku, wyników wcześniejszych badań, chorób przewlekłych, historii rodzinnej i indywidualnych czynników ryzyka.

• Pomiar ciśnienia tętniczego i kontrola masy ciała – warto wykonywać regularnie, również podczas wizyt u lekarza rodzinnego. W ramach programu „Moje Zdrowie” oceniane są m.in. ciśnienie, masa ciała, BMI i obwód talii.
• Podstawowe badania laboratoryjne – morfologia, stężenie glukozy, kreatyniny, lipidogram i inne badania mogą być wykonywane w ramach profilaktyki, ale ich częstotliwość powinna zależeć od stanu zdrowia i czynników ryzyka. Nie ma potrzeby wykonywania pełnego zestawu badań laboratoryjnych automatycznie raz w roku u każdej zdrowej kobiety.
• Lipidogram – szczególnie ważny jest u kobiet z nadwagą lub otyłością, nadciśnieniem, cukrzycą, palących papierosy, z nieprawidłowymi wcześniejszymi wynikami lub obciążonym wywiadem rodzinnym. Częstotliwość kontroli ustala się na podstawie indywidualnego ryzyka.
• Profilaktyka raka szyjki macicy – kobiety w wieku 25–64 lat mogą korzystać z programu NFZ. Od 1 sierpnia 2026 r. podstawowym badaniem jest test HPV HR, wykonywany co 5 lat. Jeśli wynik jest dodatni, z tego samego materiału wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym (LBC).
• Badanie ginekologiczne i USG przezpochwowe – regularna kontrola ginekologiczna jest ważna, ale USG narządów rodnych nie jest uniwersalnym badaniem przesiewowym, które każda zdrowa kobieta powinna wykonywać raz w roku. Badanie wykonuje się przede wszystkim przy objawach, nieprawidłowościach w badaniu ginekologicznym lub innych wskazaniach.
• Mammografia – od 45. roku życia kobiety mogą korzystać z bezpłatnego programu profilaktyki raka piersi. Mammografia w programie NFZ jest wykonywana co 2 lata u kobiet w wieku 45–74 lata, jeśli spełniają kryteria programu. Kobiety młodsze, w tym 40-latki, mogą wymagać wcześniejszej lub dodatkowej diagnostyki piersi, jeśli występują objawy albo zwiększone ryzyko rodzinne.
• USG piersi – zalecane badanie przesiewowe - o jego wykonaniu decydują m.in. objawy, wynik badania klinicznego, budowa piersi, wiek i indywidualne ryzyko. Przy niepokojącej zmianie w piersi nie należy czekać na kolejne „rutynowe” USG.
• Samobadanie i obserwacja piersi – warto znać wygląd i strukturę własnych piersi oraz reagować na nowe zmiany: guzek, wciągnięcie skóry lub brodawki, zmianę kształtu piersi czy nietypowy wyciek z brodawki. Niepokojącą zmianę należy skonsultować z lekarzem.
• EKG – nie ma potrzeby wykonywania elektrokardiogramu automatycznie co 2–3 lata u każdej zdrowej kobiety. Badanie jest uzasadnione przede wszystkim przy objawach, takich jak ból w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca czy omdlenia, a także w określonych chorobach i sytuacjach klinicznych. Sam wywiad rodzinny nie oznacza konieczności corocznego EKG.
• TSH – nie ma uniwersalnego zalecenia wykonywania tego badania co 3 lata u każdej kobiety. TSH warto oznaczyć przy objawach sugerujących zaburzenia pracy tarczycy, nieprawidłowym wcześniejszym wyniku, chorobach tarczycy w wywiadzie lub określonych czynnikach ryzyka. Szczególne znaczenie ma kontrola funkcji tarczycy w ciąży i przy jej planowaniu.
• Kontrola wzroku – częstotliwość badań okulistycznych zależy od wady wzroku, chorób współistniejących i czynników ryzyka. Nie ma potrzeby wpisywania obowiązkowego badania dna oka i ciśnienia śródgałkowego co 2 lata jako uniwersalnego zalecenia dla każdej zdrowej 40-latki.
• Profilaktyka raka jelita grubego – nie należy zastępować kolonoskopii corocznym badaniem kału na krew utajoną, jeśli mówimy o aktualnym polskim programie przesiewowym NFZ. Program badań przesiewowych raka jelita grubego obejmuje osoby w wieku 50–65 lat oraz osoby w wieku 40–49 lat, jeśli ich krewny pierwszego stopnia miał raka jelita grubego. W programie wykonywana jest kolonoskopia, a badanie można zrobić bezpłatnie i bez skierowania.
• Kolonoskopia – dla osób spełniających kryteria programu jest obecnie podstawowym badaniem przesiewowym w kierunku raka jelita grubego. Standardowo osoby w wieku 50–65 lat mogą skorzystać z programu, jeśli nie miały kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat. Wcześniejsze badanie – już od 40. roku życia – jest możliwe przy obciążeniu rodzinnym.
• Gastroskopia – nie jest badaniem przesiewowym wykonywanym rutynowo u wszystkich kobiet po 40. roku życia. Wykonuje się ją w przypadku określonych objawów lub wskazań lekarskich.

Warto pamiętać, że po 40. roku życia profilaktyka nie powinna ograniczać się do badań. Duże znaczenie ma kontrola ciśnienia, cholesterolu, glikemii i masy ciała, aktywność fizyczna, niepalenie papierosów, zdrowa dieta, odpowiednia ilość snu oraz ograniczenie alkoholu. To właśnie ocena całego ryzyka zdrowotnego pozwala zdecydować, które badania są rzeczywiście potrzebne.

Badania profilaktyczne kobiet 50+

Po 50. roku życia, a szczególnie po menopauzie, rośnie znaczenie profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów oraz utraty masy kostnej. To także wiek, w którym szczególnie ważne stają się regularne badania przesiewowe w kierunku raka piersi i raka jelita grubego.

Nie oznacza to jednak, że każda kobieta powinna co roku wykonywać identyczny zestaw badań. Częstotliwość kontroli należy dopasować do wieku, wyników wcześniejszych badań, chorób przewlekłych, przyjmowanych leków i indywidualnych czynników ryzyka.

• Ciśnienie tętnicze, masa ciała i ocena ryzyka sercowo-naczyniowego – powinny być regularnie kontrolowane. Warto zwracać uwagę także na cholesterol, stężenie glukozy, aktywność fizyczną, palenie papierosów, dietę i masę ciała. Po menopauzie ryzyko chorób sercowo-naczyniowych wyraźnie rośnie.
• Podstawowe badania laboratoryjne – morfologia, stężenie glukozy, kreatynina, lipidogram i inne badania mogą być wykonywane w ramach profilaktyki, ale nie ma uniwersalnej zasady, że wszystkie należy powtarzać raz w roku. Zakres i częstotliwość powinny wynikać ze stanu zdrowia i czynników ryzyka.
• TSH – nie ma potrzeby rutynowego oznaczania hormonów tarczycy co roku u każdej zdrowej kobiety. Badanie wykonuje się przede wszystkim przy objawach lub czynnikach ryzyka chorób tarczycy albo w przypadku wcześniejszych nieprawidłowości.
• EKG – nie jest konieczne raz w roku u każdej bezobjawowej kobiety. Wykonuje się je w zależności od objawów, chorób serca i naczyń oraz innych wskazań medycznych. W przypadku bólu w klatce piersiowej, duszności, omdleń czy kołatania serca potrzebna jest konsultacja lekarska, a nie oczekiwanie na kolejne rutynowe EKG.
• Profilaktyka raka szyjki macicy – kobiety w wieku 25–64 lat nadal mogą korzystać z programu NFZ. Od 1 sierpnia 2026 r. podstawowym badaniem przesiewowym jest test HPV HR, wykonywany co 5 lat. Przy dodatnim wyniku z tego samego materiału wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym (LBC).
• Badanie ginekologiczne i USG przezpochwowe – regularna opieka ginekologiczna pozostaje ważna także po menopauzie. Nie ma jednak podstaw, aby każdej bezobjawowej kobiecie zalecać coroczne USG narządów rodnych jako badanie przesiewowe. USG wykonuje się przede wszystkim przy objawach lub określonych wskazaniach.
• Mammografia – kobiety w wieku 45–74 lat mogą korzystać z bezpłatnego programu profilaktyki raka piersi. W ramach programu mammografię wykonuje się co 2 lata. Kobiety z podwyższonym ryzykiem zachorowania mogą wymagać wcześniejszych lub częstszych badań oraz dodatkowej diagnostyki.
• Kolonoskopia – jest podstawowym badaniem programu przesiewowego raka jelita grubego. Z programu mogą korzystać osoby w wieku 50–65 lat, a także osoby w wieku 40–49 lat, jeśli ich krewny pierwszego stopnia chorował na raka jelita grubego. Jeśli badanie nie wykazuje nieprawidłowości, w ramach programu można je powtórzyć po 10 latach. Nie należy jednak traktować tego jako sztywnej zasady dla osób z objawami lub zwiększonym ryzykiem – w takich przypadkach lekarz może zalecić wcześniejszą diagnostykę.
• Densytometria – po menopauzie warto ocenić ryzyko osteoporozy, ale nie oznacza to automatycznie, że każda kobieta powinna wykonywać badanie gęstości kości co 2 lata. O potrzebie densytometrii decyduje przede wszystkim wiek oraz indywidualne ryzyko złamań, m.in. przebyte złamania, niska masa ciała, stosowanie glikokortykosteroidów, niektóre choroby przewlekłe czy przedwczesna menopauza. Kolejne badanie wykonuje się w zależności od wyniku i ryzyka.
• Badanie okulistyczne – po 50. roku życia warto regularnie kontrolować wzrok, a częstotliwość badań zależy od wieku, chorób współistniejących i czynników ryzyka jaskry lub innych chorób oczu. Nie ma potrzeby wpisywania corocznego badania dna oka i ciśnienia śródgałkowego jako obowiązkowego dla każdej zdrowej kobiety.
• Hormony płciowe – oznaczanie FSH, estradiolu czy innych hormonów nie jest rutynowym badaniem potrzebnym do rozpoznania typowej menopauzy u kobiety w odpowiednim wieku. Badania hormonalne mogą być przydatne w wybranych sytuacjach diagnostycznych lub gdy lekarz ma wątpliwości co do przyczyny objawów. Nie są również konieczne rutynowo przed rozpoczęciem hormonalnej terapii menopauzalnej (HTZ) u każdej kobiety.
• Kontrola stomatologiczna – powinna odbywać się regularnie, ale częstotliwość wizyt należy dostosować do stanu zębów, dziąseł i indywidualnego ryzyka próchnicy oraz chorób przyzębia.

Po 50. roku życia szczególnego znaczenia nabiera także profilaktyka osteoporozy: odpowiednia podaż wapnia i witaminy D, regularna aktywność fizyczna z ćwiczeniami obciążającymi kości, treningiem siłowym i ćwiczeniami poprawiającymi równowagę oraz unikanie palenia papierosów i nadmiernego spożywania alkoholu.

Badania profilaktyczne kobiet 60+

Po 60. roku życia profilaktyka powinna koncentrować się przede wszystkim na wczesnym wykrywaniu chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych, nowotworów oraz problemów, których ryzyko rośnie wraz z wiekiem – osteoporozy, zaburzeń widzenia i słuchu czy upadków. Nie oznacza to jednak konieczności wykonywania co roku szerokiego panelu badań u każdej zdrowej kobiety.

I. Badania laboratoryjne

• Ciśnienie tętnicze, masa ciała i ocena ryzyka sercowo-naczyniowego – powinny być regularnie kontrolowane. Szczególne znaczenie mają również cholesterol, stężenie glukozy, aktywność fizyczna, palenie papierosów, dieta i masa ciała.
• Lipidogram – warto kontrolować go w zależności od indywidualnego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, wcześniejszych wyników oraz stosowanego leczenia. Nie ma potrzeby oznaczania lipidogramu automatycznie raz w roku u każdej zdrowej kobiety.
• Glukoza i HbA1c – badania służą do wykrywania zaburzeń gospodarki węglowodanowej i cukrzycy. HbA1c jest szczególnie przydatne u osób z rozpoznaną cukrzycą lub zwiększonym ryzykiem jej wystąpienia. Częstotliwość badań należy dopasować do wyników i czynników ryzyka.
• Morfologia – może być przydatna w ocenie niedokrwistości i innych nieprawidłowości, ale nie ma uniwersalnego zalecenia, aby każda zdrowa kobieta po 60. roku życia wykonywała ją obowiązkowo raz w roku.
• Kreatynina z eGFR – warto oceniać funkcję nerek szczególnie u osób z nadciśnieniem, cukrzycą, chorobami sercowo-naczyniowymi, przyjmujących określone leki lub z innymi czynnikami ryzyka przewlekłej choroby nerek.
• TSH – nie ma potrzeby oznaczania go rutynowo raz w roku u każdej kobiety. Badanie wykonuje się przede wszystkim przy objawach sugerujących zaburzenia pracy tarczycy, wcześniejszych nieprawidłowych wynikach lub określonych czynnikach ryzyka.
• Elektrolity, próby wątrobowe, kwas moczowy, wapń, fosfor i witamina D – nie powinny być traktowane jako obowiązkowy coroczny pakiet badań profilaktycznych. Wykonuje się je w zależności od chorób, przyjmowanych leków, objawów i indywidualnego ryzyka. W przypadku witaminy D ważniejsze od rutynowego oznaczania jej poziomu u każdej zdrowej osoby jest stosowanie suplementacji zgodnie z aktualnymi zaleceniami.

II. Kontrole lekarskie i zdrowie kości

• Wizyta u lekarza POZ – regularne wizyty pozwalają ocenić ciśnienie, masę ciała, przyjmowane leki, wyniki wcześniejszych badań oraz ryzyko chorób przewlekłych. Nie każda wizyta musi jednak oznaczać wykonywanie szerokiego panelu badań.
• EKG – nie ma podstaw, aby wykonywać je automatycznie raz w roku każdej bezobjawowej kobiecie. Badanie wykonuje się przy objawach, takich jak ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenia czy kołatanie serca, oraz w zależności od chorób i wskazań lekarskich.
• Densytometria – po menopauzie warto ocenić ryzyko osteoporozy i złamań. O potrzebie badania decydują m.in. wiek, przebyte złamania, niska masa ciała, stosowanie glikokortykosteroidów, niektóre choroby przewlekłe i inne czynniki ryzyka. Kolejny pomiar gęstości kości ustala się na podstawie wyniku i indywidualnego ryzyka. Nie ma uniwersalnej zasady wykonywania densytometrii co 2 lata wszystkim kobietom 60+.
• Profilaktyka upadków – po 60. roku życia warto ocenić równowagę, siłę mięśni i bezpieczeństwo poruszania się. Regularna aktywność fizyczna, ćwiczenia siłowe i ćwiczenia poprawiające równowagę pomagają zmniejszyć ryzyko upadków i złamań.
• USG jamy brzusznej – nie jest rutynowym badaniem przesiewowym, które zdrowa kobieta powinna wykonywać co 1–2 lata. Wykonuje się je przy określonych objawach lub wskazaniach lekarskich.

III. Profilaktyka nowotworów

• Mammografia – kobiety w wieku 45–74 lata mogą korzystać z bezpłatnego programu profilaktyki raka piersi. W programie prawidłowy wynik oznacza ponowne badanie po 2 latach. U kobiet z wysokim ryzykiem zachorowania albo po leczeniu raka piersi schemat kontroli może być inny.
• Profilaktyka raka szyjki macicy – kobiety do ukończenia 64. roku życia mogą korzystać z programu NFZ. Od 1 sierpnia 2026 r. podstawą programu jest test HPV HR wykonywany co 5 lat. Przy dodatnim wyniku z tego samego materiału wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym (LBC). Po 64. roku życia zakończenie screeningu zależy m.in. od wcześniejszych wyników i historii badań – nie powinno być przedstawiane jako automatyczna zasada dla każdej kobiety.
• Kolonoskopia – w ramach programu przesiewowego NFZ mogą ją wykonać osoby w wieku 50–65 lat, a także osoby 40–49-letnie z obciążeniem rodzinnym. Program jest bezpłatny i nie wymaga skierowania. Nie należy jednak pisać, że każda kobieta po 60. roku życia powinna wykonywać kolonoskopię dokładnie co 10 lat – termin kolejnego badania zależy również od wyniku poprzedniej kolonoskopii, wykrytych polipów i indywidualnego ryzyka.
• Badanie kału na krew utajoną – nie powinno być przedstawiane jako obowiązkowy coroczny „wstęp do kolonoskopii” w ramach polskiego programu przesiewowego. W programie NFZ podstawą screeningu jest kolonoskopia. Badanie kału może być stosowane w innych strategiach profilaktycznych lub w określonych sytuacjach, ale nie zastępuje diagnostyki zaleconej przez lekarza.
• Badanie ginekologiczne i USG narządów rodnych – regularna opieka ginekologiczna pozostaje ważna, ale coroczne USG przezpochwowe nie jest uniwersalnym badaniem przesiewowym dla bezobjawowych kobiet. Badanie wykonuje się przy objawach lub określonych wskazaniach.
• Kontrola zmian skórnych – warto regularnie obserwować znamiona i inne zmiany na skórze. Dermatoskopia u dermatologa jest szczególnie wskazana w przypadku nowych lub zmieniających się znamion, niepokojących zmian oraz u osób z podwyższonym ryzykiem raka skóry. 

IV. Wzrok, słuch i zdrowie jamy ustnej

• Badanie okulistyczne – wraz z wiekiem rośnie ryzyko zaćmy, jaskry i chorób siatkówki. Kontrole należy wykonywać odpowiednio do wieku, objawów i czynników ryzyka. Szczególnie ważne jest szybkie zgłoszenie pogorszenia widzenia, bólu oka, pojawienia się błysków, nagłego wzrostu liczby mętów lub ubytku pola widzenia.
• Badanie słuchu – warto kontrolować słuch, zwłaszcza gdy pojawiają się trudności ze zrozumieniem mowy, konieczność zwiększania głośności telewizora lub problemy z rozmową w hałasie. Nie ma potrzeby sztywnego wpisywania audiometrii co 5 lat każdej zdrowej kobiecie.
• Kontrola stomatologiczna – powinna odbywać się regularnie, a jej częstotliwość zależy od stanu zębów, dziąseł i indywidualnego ryzyka chorób jamy ustnej.

V. Szczepienia – ważna część profilaktyki po 60. roku życia

Profilaktyka po 60. roku życia to nie tylko badania. Duże znaczenie mają szczepienia ochronne, szczególnie przeciw grypie, COVID-19, pneumokokom oraz dawki przypominające przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi. W zależności od wieku, stanu zdrowia i wcześniejszych szczepień lekarz może zalecić także inne szczepienia. Aktualny kalendarz szczepień dorosłych uwzględnia m.in. coroczne szczepienie przeciw grypie oraz szczepienia przeciw pneumokokom.

Po 60. roku życia warto więc myśleć o profilaktyce szerzej: nie tylko o wykrywaniu chorób, ale także o zapobieganiu złamaniom, upadkom, infekcjom, utracie sprawności i chorobom sercowo-naczyniowym.