Apofenia to skłonność do dostrzegania znaczących wzorców i znaków w przypadkowych zdarzeniach. Psychologowie wyjaśniają, dlaczego widzimy ukryte znaczenia, kiedy zjawisko jest naturalne, a kiedy może prowadzić do problemów finansowych, teorii spiskowych lub nadmiernego lęku.
Apofenia sprawia, że dostrzegamy znaczenie w przypadkowych zdarzeniach
Przekonanie, że wszystko dzieje się z jakiegoś powodu, może przynosić poczucie porządku w trudnych momentach życia. Psychologowie zwracają jednak uwagę, że za takimi doświadczeniami często stoi zjawisko określane jako apofenia. Termin ten oznacza skłonność do dostrzegania znaczących wzorców, powiązań lub komunikatów pomiędzy zdarzeniami, które w rzeczywistości nie są ze sobą związane. „Z psychologicznego punktu widzenia apofenia odnosi się do dostrzegania połączeń i znaczenia albo odkrywania komunikatów w niezwiązanych ze sobą lub losowych zjawiskach” – mówi neuropsycholożka Sanam Hafeez, dyrektorka Comprehend the Mind. Specjalistka podkreśla, że jest to normalne doświadczenie występujące u ludzi w różnym stopniu. Sam termin został wprowadzony przez psychiatrę i neurologa Klausa Conrada, który opisywał objawy schizofrenii. Mimo takiego pochodzenia apofenia nie jest obecnie uznawana za zaburzenie psychiczne ani jednostkę chorobową.
Przykłady tego zjawiska pojawiają się w codziennym życiu bardzo często. Ktoś zakłada tę samą koszulkę podczas każdego meczu swojej ulubionej drużyny i zaczyna wierzyć, że ma ona wpływ na serię zwycięstw. Inna osoba wygrywa kartę podarunkową po tym, jak wcześniej zobaczyła swoją „szczęśliwą liczbę”, i uznaje to za znak. Apofenia może także przejawiać się w przekonaniu, że wpis opublikowany przez nieznaną osobę w mediach społecznościowych jest skierowany właśnie do nas. Niektórzy przypisują szczególne znaczenie tekstom piosenek, wierszom albo zasłyszanym rozmowom. Inni traktują przypadkowe zdarzenia jako potwierdzenie własnych przekonań, lęków lub pragnień. Do takich zachowań należy także wykonywanie określonych rytuałów przed wydarzeniami sportowymi, przekonanie, że deszcz w dniu ślubu przynosi szczęście, albo interpretowanie obecności ptaka na parapecie jako wiadomości od zmarłej osoby. Według psycholożki Lienny Wilson szczególnie często można spotkać się z tym u osób przeżywających żałobę. Takie interpretacje pomagają im utrzymać poczucie więzi z bliskimi, którzy odeszli.
Doszukiwanie się wzorców może mieć związek z ewolucją
Psychologowie wskazują, że skłonność do odnajdywania wzorców mogła mieć znaczenie dla przetrwania człowieka. „Istnieje teoria, zgodnie z którą nasz mózg z punktu widzenia ewolucji woli popełnić błąd i zobaczyć fałszywy alarm niż przeoczyć realne zagrożenie” – mówi Lienna Wilson. Jako przykład podaje sytuację, w której ktoś dostrzega w ciemności sylwetkę przypominającą niedźwiedzia. Z perspektywy bezpieczeństwa lepiej założyć, że rzeczywiście jest to dzikie zwierzę, niż całkowicie zignorować potencjalne niebezpieczeństwo. Mechanizm ten sprawia, że ludzki mózg stale poszukuje połączeń i znaczeń nawet tam, gdzie ich nie ma.
Samo rozpoznawanie wzorców nie jest problemem. „Rozpoznawanie wzorców samo w sobie jest zdrowe i większość ludzi doświadcza go od czasu do czasu” – podkreśla Sanam Hafeez. Trudności pojawiają się wtedy, gdy emocje zaczynają dominować nad logiką i faktami. Według specjalistki apofenia częściej występuje u osób przeżywających silny stres, smutek, niepokój, samotność lub niepewność. W takich momentach mózg intensywniej próbuje odnaleźć porządek i sens. To właśnie wtedy przypadkowe zdarzenia mogą zacząć wyglądać jak część większego planu.
Apofenia może prowadzić do złych decyzji finansowych i teorii spiskowych
Specjaliści zwracają uwagę, że zjawisko staje się problematyczne wtedy, gdy wpływa na ważne decyzje życiowe. „Problemy mogą pojawić się wtedy, gdy podejmujesz ważne decyzje emocjonalne, finansowe lub związane z relacjami na podstawie pozornie nadprzyrodzonych znaków zamiast rzeczywistości” – mówi Sanam Hafeez. Przykładem może być wydanie dużej sumy pieniędzy na podróż tylko dlatego, że ktoś wielokrotnie zauważa numer kierunkowy miejsca, o którym marzy.
Psychologowie wskazują również na związek apofenii z hazardem. „Osoby uzależnione od hazardu są przekonane, że dostrzegają określony wzorzec i przez to nadal tracą pieniądze w kasynie” – mówi Lienna Wilson. Podobne mechanizmy mogą pojawiać się przy inwestowaniu dużych kwot w loterie lub ryzykowne instrumenty finansowe. Innym obszarem, w którym apofenia może odgrywać rolę, są teorie spiskowe. „Ludzie mogą zagłębiać się w teorie spiskowe, próbując stworzyć wzór z całkowicie niezwiązanych ze sobą wydarzeń albo przypisując liczbom określone znaczenie tylko po to, by stworzyć pozorną zależność” – wyjaśnia Wilson.
Apofenia a zdrowie psychiczne. Kiedy warto poszukać pomocy
Apofenia sama w sobie nie jest zaburzeniem psychicznym, jednak może częściej występować u osób z określonymi problemami psychicznymi. Lienna Wilson zwraca uwagę na zaburzenia lękowe, zwłaszcza gdy towarzyszy im skłonność do katastrofizowania i wyciągania pochopnych wniosków. Przykładem może być przekonanie, że przyjaciel jest obrażony tylko dlatego, że nie odpisał od razu na wiadomość, albo nadmierne analizowanie związku po mniej rozmownej kolacji z partnerem. Specjalistka wskazuje również na zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. „Jednym z częstych problemów obserwowanych u osób z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym jest tak zwane myślenie magiczne. Dochodzi do niego wtedy, gdy osoba rozwija przekonanie, że wydarzy się coś złego, jeśli nie wykona określonej czynności” – mówi psycholożka.
Ekspertki podkreślają, że osoby odczuwające niepokój związany z apofenią powinny zatrzymać się i sprawdzić, czy ich przekonania mają rzeczywiste oparcie w faktach. Sanam Hafeez zaleca zadanie sobie pytania, czy istnieją konkretne dowody potwierdzające daną interpretację zdarzeń. Wskazuje również na znaczenie odpowiedniej ilości snu, ograniczania stresu oraz czasu spędzanego przed ekranami. Lienna Wilson zachęca do większej uważności wobec własnych emocji i obserwowania, jak wpływają one na sposób interpretowania rzeczywistości. „Spróbuj przypominać sobie, że mózg ma tendencję do tworzenia silniejszych połączeń wtedy, gdy znajduje się w stanie wzmożonych emocji” – mówi. Obie specjalistki podkreślają, że jeśli apofenia zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie, pracę lub relacje społeczne, warto skonsultować się ze specjalistą zdrowia psychicznego. „Terapia jest bardzo dobrym narzędziem, jeśli czujesz się przytłoczony tymi zachowaniami albo masz trudność z odróżnianiem ich od rzeczywistości” – mówi Sanam Hafeez.
