Przeszczep szpiku kostnego. Na czym polega i kiedy się go stosuje
Przeszczep szpiku kostnego, nazywany też przeszczepem krwiotwórczych komórek macierzystych, stosuje się najczęściej w leczeniu nowotworów krwi oraz ciężkich chorób układu odpornościowego. Zabieg polega na zastąpieniu uszkodzonych lub chorych komórek krwiotwórczych komórkami zdrowymi, które mogą wytwarzać prawidłową krew. National Cancer Institute podaje, że komórki do przeszczepu mogą pochodzić ze szpiku kostnego, krwi obwodowej albo krwi pępowinowej pobranej przy narodzinach.
Rodzaj przeszczepu zależy od tego, od kogo pochodzą komórki. Przeszczep autologiczny wykorzystuje własne komórki pacjenta, wcześniej pobrane i zabezpieczone. Przeszczep allogeniczny oznacza, że dawcą jest inna osoba, na przykład ktoś z rodziny albo niespokrewniony „bliźniak genetyczny”, a przeszczep syngeneiczny jest możliwy tylko przy identycznym bliźniaku.
Wybór metody zależy od stanu zdrowia pacjenta i rodzaju choroby. National Cancer Institute wskazuje, że przy przeszczepie własnych komórek nie ma ryzyka odrzutu, ale istnieje niewielkie prawdopodobieństwo, że wraz z materiałem wrócą też komórki nowotworowe. Przy przeszczepie od dawcy kluczowe jest dobre dopasowanie, aby układ odpornościowy nie zaczął zwalczać nowych komórek.
Jak wygląda przeszczep szpiku u pacjenta krok po kroku
Przed przeszczepem wykonuje się serię badań, które oceniają ogólny stan zdrowia pacjenta. Mayo Clinic podkreśla, że lekarze muszą mieć pewność, że organizm jest gotowy na tak wymagające leczenie. Zwykle na początku zakłada się wkłucie centralne, czyli cienką rurkę w dużej żyle, przez którą podaje się leki i komórki krwiotwórcze przez cały czas terapii.
Kolejny etap to kondycjonowanie, czyli przygotowanie organizmu chemioterapią lub radioterapią. Celem jest zniszczenie chorych komórek i przygotowanie miejsca dla nowych, zdrowych. Samo podanie komórek często przypomina przetoczenie krwi, ponieważ trafiają one do organizmu przez wkłucie centralne, a potem przemieszczają się do kości i zaczynają się namnażać.
Po przeszczepie kluczowy jest etap wszczepiania, gdy nowe komórki zaczynają wytwarzać krew. W tym czasie pacjent pozostaje pod opieką szpitala, a badania krwi wykonuje się regularnie, by monitorować postępy. To okres zwiększonej ostrożności, ponieważ układ odpornościowy dopiero się odbudowuje.
Kto może zostać dawcą szpiku w Polsce i jakie są wymagania
Dawcą szpiku może zostać zdrowa osoba, która chce oddać komórki krwiotwórcze pacjentowi. Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Kaliszu podaje, że w Polsce do rejestru mogą zapisać się osoby w wieku 18 do 45 lat. The Lancet Haematology opisuje standardy dopuszczające dawców nawet do 60. roku życia, ale najczęściej poszukuje się osób młodszych ze względu na jakość pobieranych komórek.
Nie każdy może oddać szpik, ponieważ część przeciwwskazań zdrowotnych wyklucza dawstwo. Podczas kwalifikacji ocenia się ogólny stan zdrowia kandydata, a do częstych powodów dyskwalifikacji należą:
- wskaźnik masy ciała (BMI) powyżej 40
- zaawansowana cukrzyca
- poważne choroby serca lub nadciśnienie
- problemy z krzepnięciem krwi
- uzależnienie od substancji psychoaktywnych
Niektóre schorzenia nie wykluczają dawstwa na stałe albo ograniczają je do sytuacji, gdy biorcą jest ktoś z bliskiej rodziny. Przykładowo, przy części chorób płuc możliwe jest pobranie komórek z krwi obwodowej, ale nie bezpośrednio ze szpiku. Ostateczną decyzję podejmuje lekarz na podstawie wywiadu i badań kwalifikacyjnych, z myślą o bezpieczeństwie dawcy i biorcy.
Jak pobiera się szpik od dawcy i jakie mogą być skutki uboczne
Po zakwalifikowaniu dawcy komórki pobiera się jedną z dwóch metod. Najczęściej wykonuje się aferezę, czyli pobranie komórek z krwi obwodowej, podobne do oddawania osocza. Druga możliwość to pobranie szpiku z talerza kości biodrowej na sali operacyjnej w znieczuleniu ogólnym, a wybór metody zależy od potrzeb pacjenta i decyzji lekarzy, przy uwzględnieniu stanowiska dawcy.
Jak przy każdym zabiegu, także przy dawstwie szpiku mogą pojawić się działania niepożądane, najczęściej krótkotrwałe i łagodne. Canadian Blood Services wskazuje, że do najczęstszych należą:
- siniaki lub ból w miejscu wkłucia
- osłabienie i zawroty głowy
- chwilowe dreszcze lub metaliczny smak w ustach (reakcja na cytrynian)
- ból mięśni przypominający objawy grypy
Poważne powikłania zdarzają się rzadko i dotyczą mniej niż 1 proc. donacji. Po pobraniu szpiku na sali operacyjnej możliwa jest krótka hospitalizacja, aby ocenić stan po znieczuleniu. Szpik regeneruje się zwykle w ciągu kilku tygodni, a dawca wraca do pełnej sprawności.
Rejestracja dawcy szpiku w Polsce. Jak wygląda krok po kroku
Rejestracja dawcy w Polsce jest możliwa dla osób spełniających kryteria wieku i zdrowia. Zgłoszenia przyjmuje Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa oraz akcje wyjazdowe organizowane w kraju. Na miejscu wypełnia się deklarację i kwestionariusz zdrowotny, co pozwala wpisać kandydata do centralnego rejestru.
Po wypełnieniu dokumentów pobiera się niewielką próbkę krwi do wstępnych badań. Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Kaliszu podkreśla, że na te testy nie trzeba przychodzić na czczo i można je wykonać po posiłku. Krew bada się pod kątem antygenów zgodności tkankowej, co pozwala określić zgodność z potencjalnym biorcą.
Samo zapisanie się do bazy nie oznacza, że dawca zostanie od razu wezwany do oddania komórek. Szansa na znalezienie zgodnego „bliźniaka genetycznego” jest niewielka, dlatego kontakt może nastąpić po wielu latach albo wcale. Jeśli pojawi się zgodność z pacjentem, kandydat jest zapraszany na ponowne, dokładniejsze badania, a wycofanie się na ostatnim etapie może zagrozić życiu chorego, który został już przygotowany do przeszczepu.
Kalkulator BMI
Do sprawdzenia prawidłowej wagi (a także wzrostu i obwodu głowy) dzieci do lat 18 używane są siatki centylowe, określające czy dziecko rośnie proporcjonalnie do wieku.
Źródła:
