- Szczepienie poekspozycyjne rozważa się przy przerwaniu ciągłości skóry (ugryzienie, zadrapanie) oraz wtedy, gdy ślina zwierzęcia miała kontakt z raną lub błoną śluzową
- Kwalifikację do szczepienia poekspozycyjnego przeprowadza lekarz specjalistycznej poradni chorób zakaźnych, a liczba dawek wynika z charakterystyki konkretnego preparatu
- Przy ciężkiej ekspozycji (kategoria III) WHO zaleca dodatkowo immunoglobulinę przeciw wściekliźnie lub przeciwciała monoklonalne, które działają od razu w miejscu zranienia
Wścieklizna w Polsce. Czy nadal jest zagrożeniem?
Wścieklizna to wirusowa choroba układu nerwowego ludzi i zwierząt. Do zakażenia najczęściej dochodzi przez kontakt śliny zakażonego zwierzęcia z uszkodzoną skórą, na przykład po ugryzieniu, zadrapaniu albo polizaniu rany. Gdy pojawią się pierwsze objawy, choroba jest niemal w 100 proc. śmiertelna, dlatego liczy się szybkie wdrożenie profilaktyki poekspozycyjnej.
Dane Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH wskazują, że sytuacja w Polsce jest stabilna dzięki prowadzonej od lat profilaktyce. Ostatni śmiertelny przypadek wścieklizny u człowieka odnotowano w Polsce w 2002 roku. Wirus nadal występuje w środowisku, głównie u zwierząt dzikich (m.in. lisów, jenotów, kun, łasic i nietoperzy), a czasem także u zwierząt domowych, zwłaszcza psów i kotów.
Mimo braku zachorowań u ludzi, co roku tysiące osób w Polsce otrzymuje szczepienie po kontakcie z podejrzanym zwierzęciem. W 2018 roku taką profilaktykę zastosowano u 7544 osób, a w 2019 roku u 8886 pacjentów. Aktualizacja danych z czerwca 2025 roku nie zmienia wniosku: w kontakcie z dzikimi i nieznanymi zwierzętami nadal trzeba zachować czujność.
Kiedy szczepienie przeciw wściekliźnie po ugryzieniu lub zadrapaniu?
To, czy szczepienie będzie potrzebne, zależy od rodzaju kontaktu ze zwierzęciem i od tego, czy doszło do przerwania ciągłości skóry. Wytyczne World Health Organization (WHO) dzielą narażenie na kategorie, które pokazują, jak pilnie trzeba działać. Sam dotyk zwierzęcia albo polizanie nieuszkodzonej skóry zwykle nie jest wskazaniem do szczepienia.
Inaczej jest, gdy kontakt był bliższy i doszło do uszkodzenia naskórka. WHO zalicza do kategorii II m.in. powierzchowne zadrapanie, otarcie bez wyraźnego krwawienia albo obgryzanie odkrytej skóry. W takiej sytuacji jak najszybciej przemyj miejsce zranienia i zgłoś się na szczepienie przeciw wściekliźnie.
Najwyższe ryzyko dotyczy kategorii III, która wiąże się z koniecznością natychmiastowego wdrożenia profilaktyki poekspozycyjnej i, w wybranych sytuacjach, leczenia uzupełniającego. WHO zalicza do niej m.in.:
- pojedynczych lub wielokrotnych ugryzień penetrujących skórę
- zadrapań połączonych z krwawieniem
- zanieczyszczenia błon śluzowych (np. oka lub ust) śliną zwierzęcia
- polizania przez zwierzę uszkodzonej wcześniej skóry
- bezpośredniego kontaktu z nietoperzem.
Schemat szczepienia poekspozycyjnego przeciw wściekliźnie (0, 3, 7, 14 dzień)
Jeśli ocena narażenia wskazuje na ryzyko zakażenia, wdraża się szczepienie poekspozycyjne. To schemat, którego nie należy przerywać, bo jego skuteczność zależy od terminów podania. W polskim PSO na 2026 r. kwalifikację do szczepienia poekspozycyjnego przeprowadza lekarz specjalistycznej poradni chorób zakaźnych, a liczba dawek wynika z charakterystyki konkretnego preparat. Zgodnie z zaleceniami Centers for Disease Control and Prevention (CDC), osoba wcześniej nieszczepiona przyjmuje łącznie 4 dawki.
Cykl trwa zwykle około 2 tygodni. Szczepionkę podaje się w dniu zgłoszenia (dzień 0), a następnie w 3., 7. i 14. dobie. Nowoczesne preparaty są podawane domięśniowo w ramię, a nie w brzuch, jak w starszych schematach.
Przy ciężkiej ekspozycji (kategoria III) samo szczepienie może nie wystarczyć. WHO wskazuje w takiej sytuacji na dodatkowe podanie immunoglobuliny przeciw wściekliźnie lub przeciwciał monoklonalnych. Działają od razu w miejscu zranienia, zanim szczepionka zdąży wytworzyć pełną odpowiedź odpornościową.
Szczepienie przeciw wściekliźnie profilaktycznie. Kto jest w grupie ryzyka?
U części osób sens ma szczepienie jeszcze przed ewentualnym kontaktem z wirusem, czyli profilaktyka przedekspozycyjna. Dotyczy to głównie tych, którzy ze względu na pracę lub aktywności mają częsty kontakt ze zwierzętami. Wcześniejsze szczepienie upraszcza dalsze postępowanie po ekspozycji, jeśli dojdzie do ugryzienia lub zadrapania.
CDC wymienia przede wszystkim pracowników laboratoriów pracujących z wirusem oraz osoby mające regularny kontakt z dzikimi zwierzętami. Szczepienie profilaktyczne dotyczy też części podróżnych, zwłaszcza planujących wyjazd tam, gdzie wścieklizna u psów jest częsta, a dostęp do szybkiej pomocy medycznej bywa utrudniony. Profilaktyka jest szczególnie zalecana m.in. dla:
- lekarzy weterynarii i techników weterynaryjnych
- pracowników kontroli zwierząt oraz biologów terenowych
- leśników, myśliwych i osób zajmujących się rehabilitacją dzikich zwierząt
- speleologów, czyli osób badających jaskinie
- osób często przebywających w miejscach o dużej gęstości nietoperzy.
Co zrobić po ugryzieniu lub zadrapaniu zwierzęcia? Pierwsza pomoc krok po kroku
Po pogryzieniu lub zadrapaniu przez nieznane zwierzę liczy się działanie od razu. Przemywaj ranę wodą z mydłem przez co najmniej 15 minut, można użyć też innego detergentu. To pomaga usunąć ze skóry ślinę i zmniejsza ryzyko zakażenia.
Po przemyciu rany zgłoś się niezwłocznie do oddziału zakaźnego lub na szpitalny oddział ratunkowy. Na objawy nie można czekać, bo gdy się pojawią, leczenie jest nieskuteczne. Na miejscu lekarz oceni ranę, sprawdzi historię szczepień i zdecyduje o dalszym postępowaniu, w tym o szczepieniu poekspozycyjnym.
5
Źródła:
