Zakażenie wirusem HIV od dekad pozostaje jednym z kluczowych problemów zdrowotnych na świecie. Mimo że nowoczesna terapia antyretrowirusowa pozwala skutecznie kontrolować wirusa i ograniczać jego transmisję, nie eliminuje go całkowicie z organizmu. HIV potrafi przetrwać w tzw. rezerwuarach, ukrywając się w komórkach układu odpornościowego przez lata. Właśnie dlatego każdy przypadek długotrwałej remisji bez leczenia przyciąga uwagę badaczy. Najnowszy przykład z Norwegii wpisuje się w ten kontekst i dostarcza kolejnych danych o tym, w jakich warunkach wirus przestaje być wykrywalny.
Remisja HIV przypadek Oslo po przeszczepie komórek macierzystych od rodzeństwa
63-letni mężczyzna z Norwegii osiągnął długotrwałą remisję HIV po allogenicznym przeszczepie krwiotwórczych komórek macierzystych wykonanym w leczeniu zespołu mielodysplastycznego. Pięć lat po zabiegu badania krwi, jelit i szpiku kostnego nie wykazały obecności rezerwuarów wirusa. Taki stan określany jest jako funkcjonalne wyleczenie, czyli utrzymująca się remisja bez konieczności kontynuowania leczenia przeciwwirusowego. To pierwszy udokumentowany przypadek, w którym remisja została osiągnięta po przeszczepie od rodzeństwa. „Odnotowano już 10 udanych przeszczepów. Każdy jest inny, ale wszystkie pokazują, że istnieje wiele sposobów, w jakie przeszczep szpiku może pomóc w eliminacji HIV. Uczymy się na każdym przypadku” – mówi Steven Deeks, profesor medycyny na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco.
Mutacja CCR5Δ32 i mechanizmy blokowania zakażenia HIV
W większości udokumentowanych przypadków remisji po przeszczepie kluczową rolę odgrywa mutacja CCR5Δ32. Wirus HIV wykorzystuje receptor CCR5 do wnikania do komórek układu odpornościowego. Obecność mutacji uniemożliwia ekspresję tego receptora, co blokuje zakażenie. Dawca w opisanym przypadku posiadał mutację odziedziczoną po obojgu rodzicach, co oznacza pełną odporność komórek na najczęstsze warianty HIV-1. Mutacja ta występuje u około 3 procent populacji i najczęściej obserwowana jest w Europie Północnej. „W tym przypadku rodzeństwo miało mutację zarówno po stronie matki, jak i ojca, co oznacza, że było homozygotyczne. To kluczowa cecha umożliwiająca powodzenie takich przypadków” – mówi Augusto Dulanto z Uniwersytetu Vanderbilt. Opisywano również przypadki remisji bez obecności tej mutacji, jak u pacjenta w Genewie, co wskazuje na udział dodatkowych mechanizmów.
Rezerwuar wirusa HIV, efekt przeszczep przeciwko rezerwuarowi i rola leków
HIV może pozostawać w organizmie w stanie utajonym, ukrywając się w różnych komórkach, w tym w jelitach, co utrudnia jego całkowite usunięcie. Przeszczep komórek macierzystych polega na zniszczeniu dotychczasowego układu odpornościowego za pomocą chemioterapii lub radioterapii, a następnie jego odbudowie z komórek dawcy. Proces ten znacząco zmniejsza liczbę komórek zawierających wirusa. W niektórych przypadkach obserwowany jest efekt przeszczep przeciwko rezerwuarowi, w którym komórki odpornościowe dawcy niszczą pozostałe zakażone komórki. W leczeniu powikłań przeszczepu stosowane są leki, takie jak ruksolitynib i wedolizumab, które mogą wykazywać działanie ograniczające obecność wirusa. Jednocześnie w trakcie terapii stosowana jest terapia antyretrowirusowa, która zapobiega zakażeniu nowych komórek w odbudowującym się układzie odpornościowym. „Efekt przeszczep przeciwko rezerwuarowi i mutacja CCR5Δ32 są centralne, ale pacjenci otrzymują także leczenie zapobiegające chorobie przeszczep przeciwko gospodarzowi, które może wpływać na rezerwuar HIV” – mówi profesor Marshall Glesby.
Leczenie HIV ART, ryzyko przeszczepu i przyszłość terapii
Zakażenie HIV pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego. Na świecie żyje ponad 40 milionów osób z HIV, a w Stanach Zjednoczonych około 1,2 miliona. Terapia antyretrowirusowa umożliwia utrzymanie wirusa na niewykrywalnym poziomie, co praktycznie eliminuje ryzyko jego przeniesienia. Przeszczep komórek macierzystych nie jest jednak metodą możliwą do zastosowania na szeroką skalę ze względu na wysokie ryzyko. Śmiertelność w pierwszym roku po zabiegu wynosi od 10 do 20 procent, a nawroty chorób nowotworowych są jedną z głównych przyczyn zgonów. „Obecne leczenie HIV to często jedna tabletka dziennie, podobnie jak w przypadku nadciśnienia. Taki zabieg musi mieć uzasadnienie, na przykład gdy można jednocześnie leczyć nowotwór krwi” – dodaje Dulanto. Mimo skuteczności terapii antyretrowirusowej u części pacjentów utrzymuje się przewlekła aktywacja układu odpornościowego i stan zapalny, związane z chorobami współistniejącymi, w tym chorobami serca. „Nadal istnieje potrzeba osiągnięcia długotrwałej kontroli HIV bez konieczności stosowania leków oraz poprawy tolerancji terapii” – komentuje Glesby.
Polecany artykuł:
