- Przyrost masy ciała u 83 proc. badanych to najczęstszy sygnał zbyt wysokiego stężenia kortyzolu
- Nadmiar hormonu stresu często wynika z przyjmowania leków sterydowych lub obecności niewielkich guzów w przysadce
- Do potwierdzenia diagnozy lekarze wykorzystują zwykle dobową zbiórkę moczu lub badanie śliny pobranej późno w nocy
- Badania potwierdzają, że joga i qigong skuteczniej obniżają poziom kortyzolu niż bardzo intensywne treningi siłowe
Wysoki kortyzol: co to znaczy i czym jest zespół Cushinga
Kortyzol nazywa się hormonem stresu, bo jego poziom naturalnie rośnie w sytuacjach napięcia. Problem zaczyna się wtedy, gdy stężenie kortyzolu jest podwyższone przez długi czas. Taki stan określa się jako hiperkortyzolemię, a gdy ma konkretną przyczynę medyczną, rozpoznaje się zwykle zespół Cushinga.
Według MedlinePlus Medical Encyclopedia zespół Cushinga rozwija się wtedy, gdy tkanki przez dłuższy czas są „wystawione” na zbyt dużo kortyzolu. Dzieje się tak albo po lekach, albo wtedy, gdy organizm produkuje kortyzol w nadmiarze. To ważne, bo kortyzol oddziałuje na wiele układów organizmu, między innymi na serce i odporność.
Objawy wysokiego kortyzolu: zmiany w wyglądzie i sygnały z organizmu
Przy długotrwale podwyższonym kortyzolu mogą pojawić się tzw. cechy cushingoidalne, czyli charakterystyczne zmiany w wyglądzie. Najczęściej chodzi o przyrost masy ciała w okolicy brzucha oraz zaokrąglenie twarzy. Jednocześnie ręce i nogi mogą wyglądać na szczupłe, bo osłabiają się mięśnie.
W publikacji dostępnej w PubMed Central (zespół pod kierownictwem Mohameda Eldiba) zebrano statystyki dotyczące objawów u pacjentów. Autorzy, na podstawie dużych rejestrów medycznych, wskazują, że najczęściej pojawiają się:
- przyrost masy ciała (u 83 proc. badanych)
- nadciśnienie tętnicze (u 79 proc. badanych)
- zmiany skórne, takie jak łatwe siniaczenie lub ścieńczenie skóry (u 76 proc. badanych)
- osłabienie i zanik mięśni (u 70 proc. badanych)
- depresja (u 35 proc. badanych)
- cukrzyca (u 32 proc. badanych)
Poza tym u pacjentów często występują szerokie, fioletowe rozstępy oraz łamliwość kości. Jeśli kilka z tych objawów występuje jednocześnie, może to sugerować zaburzenia hormonalne.
Przyczyny wysokiego kortyzolu: leki sterydowe, przysadka i nadnercza
Najczęstszą przyczyną zespołu Cushinga jest nie choroba „sama w sobie”, tylko stosowanie glikokortykosteroidów w zbyt dużych dawkach. To leki używane w leczeniu wielu stanów zapalnych, ale mogą podnosić poziom kortyzolu. Jeśli nie przyjmujesz takich preparatów, przyczyny szuka się w innych mechanizmach.
MedlinePlus wskazuje, że organizm może też produkować kortyzol w nadmiarze. Częstą przyczyną jest mały guz przysadki mózgowej, który pobudza nadnercza do nadmiernej pracy, a ten wariant nazywa się chorobą Cushinga. Przyczyną mogą być również guzy nadnerczy oraz rzadziej guzy w innych narządach, na przykład w płucach, które wydzielają hormony pobudzające produkcję kortyzolu.
Badania na kortyzol: mocz, ślina i test z deksametazonem
Diagnostyka wysokiego kortyzolu opiera się na kilku testach, bo pojedynczy wynik z krwi często nie pokazuje pełnego obrazu. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) podaje, że zwykle wykonuje się co najmniej dwa różne badania, aby potwierdzić rozpoznanie. W praktyce wykorzystuje się dobową zbiórkę moczu, badanie śliny pobranej późno w nocy albo test z tabletką deksametazonu, który sprawdza, czy organizm potrafi wyciszyć produkcję kortyzolu.
W Polsce pacjenci z potwierdzoną chorobą Cushinga mogą być leczeni w ramach programu lekowego NFZ B.118. Program obejmuje terapię nowoczesnymi substancjami, w tym pasyreotydem. W jego ramach przewidziano też badania monitorujące stan zdrowia:
- rezonansu magnetycznego (MRI) i USG
- regularnych badań hormonalnych i biochemicznych
- morfologii krwi z rozmazem
- badania EKG
Leczenie prowadzi się w poradniach lub na oddziałach endokrynologicznych. Koszt diagnostyki w pierwszym roku terapii jest finansowany przez NFZ i wynosi blisko 3000 zł na pacjenta.
Jak obniżyć kortyzol naturalnie: ruch, który realnie pomaga
Jeśli podwyższony kortyzol wiąże się głównie ze stresem i stylem życia, a nie z chorobą, można próbować obniżać go codziennymi nawykami. Badanie opublikowane w „Sports (Basel)” pokazuje, że znaczenie ma także rodzaj wysiłku. Bardzo intensywne treningi, na przykład HIIT, mogą przejściowo podnosić kortyzol, co nie zawsze jest korzystne u osób już przeciążonych stresem.
Najwięcej korzyści mogą dawać praktyki, które łączą ruch z wyciszeniem. Analiza dostępna w PubMed Central wskazuje, że najlepsze dane dotyczą jogi i qigongu. W badaniach celowano w około 530 minut aktywności o umiarkowanej intensywności tygodniowo, czyli mniej więcej godzinę dziennie. Warto stawiać na regularność, bo spokojny spacer albo sesja jogi bywa lepszym wyborem niż bardzo wyczerpujący trening.
7
Źródła:
