- Afty to bolesne owrzodzenia, które w najczęstszej małej formie zazwyczaj goją się w ciągu 2 tygodni
- Nawroty mogą wywoływać stres, urazy mechaniczne oraz produkty takie jak czekolada, orzechy ziemne lub jajka
- Według StatPearls częste rany bywają objawem celiakii, chorób zapalnych jelit lub problemów z układem odpornościowym
- W diagnostyce kluczowe jest badanie morfologii oraz oznaczenie poziomu żelaza, cynku i witaminy B12
- Skuteczne leczenie obejmuje sterydy miejscowe i preparaty osłonowe, a pomoc dentysty na NFZ nie wymaga skierowania
Jak wyglądają afty w jamie ustnej i jak je rozpoznać?
Nawracające afty (aftowe zapalenie jamy ustnej) to bolesne owrzodzenia, które pojawiają się na błonie śluzowej jamy ustnej. Najczęściej są to małe, owalne lub okrągłe ranki z biało szarym środkiem i wyraźną czerwoną obwódką. Mogą występować pojedynczo albo w grupach, a przed ich pojawieniem się część osób odczuwa pieczenie lub mrowienie.
Wyróżnia się kilka typów aft. Najczęstsze są afty małe, zwykle poniżej 5 mm średnicy, które goją się w ciągu 2 tygodni i nie zostawiają blizn. Rzadziej występują afty duże, większe i głębsze, które mogą goić się nawet do 2 miesięcy i mocno utrudniać jedzenie oraz mówienie.
Rzadszą postacią są afty opryszczkopodobne, które mimo nazwy nie są związane z wirusem opryszczki. To bardzo liczne, drobne ranki, których może być nawet 100 jednocześnie. Mogą dawać silny dyskomfort, dlatego warto skonsultować je z lekarzem, aby wykluczyć inne przyczyny owrzodzeń.
Dlaczego afty wracają? Najczęstsze przyczyny i czynniki wyzwalające
Dokładna przyczyna aft nie jest w pełni poznana, ale skłonność do ich występowania może mieć podłoże dziedziczne. Jeśli problem występował u rodziców, ryzyko nawrotów bywa większe także u dziecka. Częstym wyzwalaczem jest stres albo drobny uraz mechaniczny, na przykład przygryzienie policzka podczas jedzenia.
Merck Manual opisuje, że u części osób wybrane produkty mogą nasilać dolegliwości lub sprzyjać pojawianiu się nowych zmian. Jeśli nawroty powtarzają się po jedzeniu, warto przez jakiś czas obserwować dietę i reakcje organizmu. W kontekście występowania aft najczęściej wymieniane produkty to:
- czekolada
- orzeszki ziemne
- jajka
- produkty kwaśne i silnie przyprawione
Nawracające afty mogą też wiązać się z niedoborami ważnych składników odżywczych. U części osób pojawiają się częściej w okresach osłabionej odporności lub przy przewlekłym zmęczeniu. Same afty nie są zaraźliwe, ale częste nawroty to sygnał, żeby ocenić ogólny stan zdrowia.
Kiedy częste afty mogą być objawem choroby ogólnoustrojowej?
Jeśli afty pojawiają się nagle w dorosłości albo są wyjątkowo trudne do wyleczenia, warto wziąć pod uwagę tło ogólnoustrojowe. StatPearls podaje, że nawracające owrzodzenia mogą towarzyszyć chorobom zapalnym jelit, celiakii lub rzadkiej chorobie Behçeta. W chorobie Behçeta zmianom w ustach mogą towarzyszyć podobne ranki w okolicach intymnych oraz problemy ze wzrokiem.
Nawracające afty bywają też związane z chorobami układu odpornościowego, w tym z zakażeniem wirusem HIV. Mogą występować także w przebiegu cyklicznej neutropenii, gdy okresowo spada liczba białych krwinek odpowiedzialnych za walkę z infekcjami. Wtedy, obok aft, mogą pojawiać się gorączka, ból gardła oraz powiększone węzły chłonne.
Jeśli aftom towarzyszą inne niepokojące objawy, nie warto tego bagatelizować. Szybszej konsultacji z lekarzem wymagają nawracające gorączki, zmiany skórne, bóle stawów lub przewlekłe problemy żołądkowe. Ustalenie i leczenie przyczyny podstawowej często zmniejsza częstość nawrotów owrzodzeń w jamie ustnej.
Jakie badania przy nawracających aftach? Morfologia i niedobory
Przy nawracających aftach lekarz może zlecić badania, żeby sprawdzić niedobory i wykluczyć inne choroby. Podstawą jest morfologia krwi, która pomaga ocenić ogólny stan organizmu. Ważne bywa też oznaczenie witamin i minerałów, ponieważ ich niedobór może pogarszać stan błony śluzowej.
Merck Manual wskazuje, że w diagnostyce nawracających aft u dorosłych warto oznaczyć m.in.:
- żelazo i ferrytyna
- witamina B12
- kwas foliowy
- cynk
Gdy lekarz podejrzewa związek z celiakią, może zlecić badanie przeciwciał endomysjalnych. Czasem potrzebny jest też wymaz z owrzodzenia, żeby wykluczyć infekcję wirusową lub bakteryjną. Dzięki temu łatwiej ustalić, czy problem dotyczy głównie jamy ustnej, czy wymaga szerszej diagnostyki i leczenia.
Co pomaga na afty? Sposoby na ból i gojenie
Leczenie aft ma przede wszystkim zmniejszyć ból i przyspieszyć gojenie błony śluzowej. Za standard uznaje się miejscowe kortykosteroidy w maści lub żelu, nakładane bezpośrednio na zmianę. Mogą skracać czas utrzymywania się owrzodzenia i łagodzić ból podczas jedzenia oraz picia.
W pracy dostępnej w PubMed Central opisano także korzystne efekty specjalistycznych płukanek. Przykładowo roztwory z minocykliną skracały czas gojenia o ponad 1 dzień i zmniejszały ból już w drugiej dobie stosowania. Wspomniano też o preparatach z lukrecją, które działają osłonowo i łagodząco na podrażnioną śluzówkę.
W trakcie leczenia warto unikać drażnienia afty twardą szczoteczką do zębów i ostrymi potrawami. Pomocne bywają preparaty apteczne, które tworzą na powierzchni zmiany ochronny film i ograniczają kontakt z czynnikami drażniącymi. Przy silnym bólu lekarz może zalecić miejscowe środki znieczulające, które dają szybką, ale krótkotrwałą ulgę.
Afty a NFZ. Jak wygląda wizyta u dentysty bez skierowania?
Przy nawracających, bolesnych aftach pierwszym krokiem zwykle jest wizyta u stomatologa. Do dentysty w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania i możesz wybrać gabinet, który ma umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia. W ramach wizyty lekarz ocenia zmiany na błonie śluzowej, stawia rozpoznanie i proponuje leczenie.
W gabinecie stomatologicznym pacjent może otrzymać badanie oraz instruktaż higieny jamy ustnej, co ma znaczenie przy nawracających aftach. Jeśli jest taka potrzeba, lekarz może wykonać zdjęcie rentgenowskie lub zastosować znieczulenie miejscowe. Gdy zmiany mogą wynikać z innej choroby, dentysta albo lekarz rodzinny może wystawić skierowanie do specjalisty, na przykład gastrologa lub dermatologa.
Przy nawracających aftach ważne jest, żeby nie odkładać diagnostyki i leczenia. Jeśli domowe metody nie pomagają, a dolegliwości utrudniają codzienne funkcjonowanie, skonsultuj się z lekarzem. Dobrze dobrane leczenie miejscowe i wyrównanie niedoborów, jeśli zostaną potwierdzone w badaniach, mogą zmniejszyć częstość nawrotów i nasilenie bólu.
7
Źródła:
