Starzenie się mózgu oraz związane z nim pogorszenie funkcji poznawczych staje się jednym z najważniejszych wyzwań zdrowotnych współczesnych społeczeństw. Wraz ze starzeniem się populacji coraz więcej osób doświadcza spadku pamięci, koncentracji oraz chorób neurodegeneracyjnych. Badacze coraz częściej analizują, czy codzienne aktywności mogą wpływać na tempo starzenia biologicznego mózgu.
Aktywności kreatywne a zdrowie mózgu – nowe badanie o starzeniu się mózgu
Zespół naukowców przeanalizował dane ponad 1400 uczestników z 13 krajów, aby sprawdzić, czy aktywności kreatywne mogą wpływać na wiek biologiczny mózgu. Wyniki badania zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „Nature Communications”. Jedną z autorek pracy jest Aneta Brzezicka, doktor nauk psychologicznych, psycholożka i kierowniczka Centrum Badań Neurokognitywnych na Uniwersytecie SWPS w Polsce. Jak wyjaśniła w rozmowie z Medical News Today, starzenie społeczeństw powoduje rosnące koszty zdrowotne i społeczne związane z demencją oraz zaburzeniami poznawczymi. Aneta Brzezicka powiedziała: „Wraz ze starzeniem się populacji coraz więcej osób żyje wystarczająco długo, aby doświadczyć pogorszenia funkcji poznawczych i demencji, które są bardzo kosztowne nie tylko dla systemów opieki zdrowotnej, ale także dla rodzin i opiekunów”. Badaczka podkreśliła również znaczenie identyfikowania codziennych aktywności, które mogą wspierać zdrowie mózgu. Jak zaznaczyła: „Jeśli uda nam się zidentyfikować codzienne aktywności, które pomagają mózgowi pozostać „młodszym” przez dłuższy czas, możemy opóźnić pojawienie się problemów z pamięcią, uwagą i samodzielnością oraz poprawić jakość życia w starszym wieku”.
Wiek biologiczny mózgu i tzw. „brain clocks” w badaniach nad starzeniem
W analizie wykorzystano zaawansowane modele obliczeniowe określane jako „brain clocks”, czyli algorytmy pozwalające oszacować biologiczny wiek mózgu. Modele te analizują wzorce aktywności mózgu i porównują je z typowymi zmianami obserwowanymi w procesie starzenia. Aneta Brzezicka wyjaśniła mechanizm działania tej metody: „Brain clock to model matematyczny, algorytm, który uczy się, jak aktywność mózgu typowo zmienia się wraz z wiekiem, a następnie wykorzystuje tę wiedzę do oszacowania, na ile lat wygląda nowy mózg”. W badaniu wykorzystano zapisy aktywności mózgu z elektroencefalografii oraz magnetoencefalografii. Dane EEG i MEG pochodziły od ponad 1200 osób w wieku od 17 do 91 lat z różnych krajów. Po wprowadzeniu nowych danych do modelu możliwe było określenie tzw. „brain age gap”, czyli różnicy między rzeczywistym wiekiem uczestnika a przewidywanym wiekiem jego mózgu. Jak tłumaczy badaczka: „Jeśli przewidywany wiek jest wyższy niż rzeczywisty wiek osoby, sugeruje to przyspieszone starzenie mózgu; jeśli jest niższy, oznacza to wolniejsze starzenie. Różnicę między przewidywanym a rzeczywistym wiekiem nazywamy luką wieku mózgu”.
Taniec, muzyka i gry wideo mogą spowolnić starzenie mózgu
W badaniu uwzględniono osoby zaangażowane w różne aktywności kreatywne. Wśród uczestników znaleźli się m.in. doświadczeni tancerze tanga, muzycy, artyści wizualni oraz gracze gier strategicznych. Analiza wykazała, że osoby, które przez wiele lat rozwijały swoje umiejętności w danej dziedzinie, miały średnio młodszy biologicznie mózg. W wielu przypadkach różnica wynosiła od czterech do siedmiu lat w porównaniu z osobami o podobnym wieku, płci i poziomie wykształcenia, które nie zajmowały się intensywnie takimi aktywnościami. Jak wyjaśniła Aneta Brzezicka: „We wszystkich czterech obszarach – tańcu tango, muzyce, sztukach wizualnych oraz strategicznych grach wideo – eksperci wykazywali wzorce aktywności mózgu, które algorytm ocenił jako średnio o około 4–7 lat „młodsze” niż u dobrze dopasowanych osób niebędących ekspertami”. Efekt ten był szczególnie widoczny w sieciach mózgowych związanych z uwagą, koordynacją oraz podejmowaniem złożonych decyzji. Są to obszary mózgu szczególnie wrażliwe na proces starzenia.
Trening mózgu nawet przez kilka tygodni może przynieść efekty
Naukowcy sprawdzili również, czy krótszy okres intensywnej aktywności może wpływać na wskaźniki starzenia mózgu. W jednej z części badania osoby bez wcześniejszego doświadczenia w grach strategicznych przez kilka tygodni uczyły się grać w StarCraft II. Łączny czas treningu wyniósł około 30 godzin. Po zakończeniu eksperymentu naukowcy zauważyli zmianę wskaźników wieku mózgu. Szacowany wiek biologiczny mózgu uczestników przesunął się średnio o około trzy lata w kierunku młodszego. Aneta Brzezicka podkreśliła, że wskazuje to na dużą plastyczność mózgu również w dorosłym wieku. Jak powiedziała: „To pokazuje dwie ważne rzeczy. Po pierwsze, mózg dorosłego człowieka pozostaje bardzo plastyczny i może wykazywać mierzalne zmiany nawet w stosunkowo krótkim okresie intensywnego treningu”.
Kreatywność i rezerwa poznawcza w ochronie mózgu
Wyniki badania skomentowali również niezależni eksperci. Raphael Wald, doktor psychologii i neuropsycholog z Marcus Neuroscience Institute w ramach Baptist Health South Florida, podkreślił znaczenie różnorodnej aktywności umysłowej. Jak powiedział: „Wyniki tego badania wzmacniają nasze rozumienie znaczenia utrzymywania aktywności umysłowej w różnych dziedzinach. Wiele osób utożsamia inteligencję z matematyką lub pisaniem, ale kreatywność jest jej kluczowym elementem”. Z kolei Megan Glenn, doktor psychologii i neuropsycholożka kliniczna w Center for Memory and Healthy Aging przy Hackensack Meridian Neuroscience Institute w Jersey Shore University Medical Center w stanie New Jersey, zwróciła uwagę na rolę wczesnego rozwijania zainteresowań.
Badaczka podkreśliła, że rozwijanie pasji kreatywnych może budować tzw. rezerwę poznawczą, która chroni mózg przed przyspieszonym starzeniem. Megan Glenn powiedziała, że wyniki badania sugerują znaczenie rozwijania kreatywnych zainteresowań już we wcześniejszych etapach życia, ponieważ mogą one stanowić długoterminową inwestycję w zdrowie mózgu. Eksperci zwracają uwagę, że nie trzeba być profesjonalistą, aby czerpać korzyści z takich aktywności. Jak podsumował Raphael Wald: „Jeśli jedyne, co potrafisz zrobić, to malować palcami, to świetnie. Nie chodzi o poziom umiejętności, tylko o samo podejmowanie prób”.
