- Pacjenci, którzy przeszli zawał serca, automatycznie wchodzą do grupy najwyższego ryzyka kolejnego groźnego incydentu.
- Mimo szybkiej pomocy medycznej, prawdziwym wyzwaniem po zawale jest zmiana nawyków, która decyduje o dalszym zdrowiu i życiu.
- W Polsce każdego roku około 70 tysięcy osób doświadcza zawału, a choroby serca pozostają główną przyczyną zgonów.
Zawał serca: cicha pułapka i główny zabójca
Zawał serca to zdarzenie, które natychmiast kwalifikuje pacjenta do grupy najwyższego ryzyka kolejnego incydentu. Choć współczesna medycyna potrafi błyskawicznie reagować i ratować życie w tak zwanej złotej godzinie, to największym wyzwaniem okazuje się wdrożenie trwałych zmian w stylu życia.
W Polsce co roku około 70 tysięcy osób przechodzi zawał serca, a choroby układu krążenia od lat pozostają główną przyczyną zgonów, wyprzedzając nawet nowotwory. Czym dokładnie jest zawał? To martwica mięśnia sercowego, czyli uszkodzenie i obumarcie jego części.
Dochodzi do niego najczęściej z powodu zamknięcia tętnicy wieńcowej, co w konsekwencji blokuje dopływ krwi, a tym samym tlenu, do mięśnia sercowego. "Najczęstszą przyczyną zmniejszenia przepływu krwi, zamknięcia tętnicy wieńcowej jest miażdżyca tętnic wieńcowych. Pęknięcie blaszki miażdżycowej uaktywnia procesy krzepnięcia, co prowadzi do powstania zakrzepu, który całkowicie blokuje przepływ krwi.
W rezultacie część mięśnia sercowego zostaje odcięta od tlenu i substancji odżywczych" - wyjaśniła prof. Janina Stępińska, dyrektor Narodowego Instytutu Kardiologii.
Objawy i konsekwencje: gdy serce traci siłę
Kiedy fragment mięśnia sercowego zostaje trwale wyłączony z użytku w wyniku zawału, serce pompuje krew z mniejszą efektywnością. Oznacza to, że jego zdolność do pracy, zwłaszcza podczas wysiłku fizycznego, jest znacznie ograniczona. To właśnie nazywamy niewydolnością serca. Zdolność serca do kurczenia się jest oceniana za pomocą badania echokardiograficznego. Stan serca po zawale zależy od wielu czynników.
Kluczowa jest kondycja mięśnia sercowego jeszcze przed samym incydentem. Ta z kolei wynika z prewencji pierwotnej, czyli unikania czynników ryzyka i stosowania prozdrowotnych nawyków przez osoby, które cieszą się dobrym zdrowiem.
Profesor Stępińska podkreśliła, że często pacjenci żyją w poczuciu zdrowia, nie kontrolują ciśnienia tętniczego ani nie wykonują badań pozwalających rozpoznać choroby współistniejące, takie jak cukrzyca czy nadciśnienie. A to właśnie te schorzenia mogą znacząco wpłynąć na skutki zawału.
Kluczowe czynniki ryzyka zawału
Wiele czynników może prowadzić do zawału serca. Część z nich jest w naszym zasięgu, inne niestety nie. "Najważniejsze czynniki ryzyka zawału serca to podwyższony poziom cholesterolu, zwłaszcza tzw. złego, czyli LDL-u, nadciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, zła dieta, brak aktywności fizycznej, nadwaga, ale też obciążenia genetyczne, na które nie mamy wpływu" - wymieniła prof. Janina Stępińska.
- Wysoki poziom tak zwanego złego cholesterolu (LDL)
- Nadciśnienie tętnicze
- Palenie tytoniu
- Nieprawidłowa dieta
- Brak regularnej aktywności fizycznej
- Nadwaga
- Obciążenia genetyczne (na które nie mamy wpływu)
Liczy się każda minuta: Złota godzina ratuje życie
Bardzo ważnym czynnikiem wpływającym na stan serca po zawale jest czas. Im krócej trwa okres od początku bólu zawałowego do przywrócenia prawidłowego przepływu krwi przez zamkniętą tętnicę wieńcową, tym lepszy będzie stan serca. "Dlatego tak ważny jest szybki kontakt z personelem medycznym" - podkreśliła lekarka.
W kardiologii mówi się o tzw. złotej godzinie, czyli kluczowym czasie, w którym szybka pomoc może nawet całkowicie zapobiec poważnym następstwom zawału. Skutki zawału zależą również od lokalizacji zmian w tętnicach wieńcowych. Im większy obszar mięśnia sercowego był zaopatrywany przez naczynie, które zostało zablokowane, tym rozleglejszy jest zawał, co wiąże się z większym ryzykiem niewydolności serca i zaburzeń rytmu.
Warto zaznaczyć, że system leczenia zawału serca w Polsce jest bardzo dobrze zorganizowany. Niezależnie od miejsca zamieszkania, każdy pacjent z zawałem może liczyć na interwencyjne leczenie o każdej porze dnia i nocy. Leczenie polega na natychmiastowym udrożnieniu zablokowanej tętnicy wieńcowej i przywróceniu w niej prawidłowego przepływu krwi.
Drugie życie po zawale: Wtórna profilaktyka
Choć nowoczesna medycyna ratuje życie pacjentom, to prawdziwym wyzwaniem po zawale jest zmiana nawyków.
Profesor Stępińska zauważa, że pacjenci, którzy trafiają do szpitala na tyle szybko, że dzięki natychmiastowemu udrożnieniu tętnicy unikają poważnego uszkodzenia mięśnia sercowego, bywają trudni do zmotywowania. "Zamiast potraktować to jako poważne ostrzeżenie i wielkie szczęście, osoby te często bagatelizują zdarzenie, błędnie uznając, że 'nic się nie stało', po czym błyskawicznie wracają do pracy i dawnych, destrukcyjnych nawyków" - przestrzegła specjalistka.
Tymczasem rokowanie po zawale zależy nie tylko od odpowiedniego leczenia farmakologicznego, ale przede wszystkim od konsekwentnego przestrzegania zaleceń dotyczących trybu życia. To tak zwana prewencja wtórna. Każdy pacjent, który przeszedł zawał serca, automatycznie staje się pacjentem wysokiego ryzyka kolejnego zdarzenia.
Kluczowe jest pilnowanie kilku elementów:
- Kontrola poziomu cholesterolu LDL: Po zawale powinien być on bardzo niski, poniżej 50 mg/dl.
- Pilnowanie ciśnienia tętniczego: Górna granica wynosi obecnie 130/80 mmHg.
- Doskonała kontrola glikemii: Dotyczy to pacjentów z cukrzycą.
- Regularna aktywność fizyczna.
- Absolutne rzucenie palenia tytoniu.
- Przejście na dietę śródziemnomorską.
- Redukcja nadwagi.
Profesor Stępińska podkreśla, że najtrudniej jest zalecić unikanie stresu, ponieważ często wynika on z trudnych, osobistych sytuacji.
Czasem samo przebycie zawału wywołuje ogromny stres u wielu pacjentów. "Nie na wszystko mamy wpływ, ale możemy np. unikać sytuacji, które wywołują negatywne emocje - to choćby permanentny pośpiech" - zasugerowała profesor. Dodała, że w radzeniu sobie ze stresem często niezbędne jest wsparcie psychologa.
Program KOS-Zawał: Kompleksowe wsparcie dla serca
Wspierając pacjentów w tym trudnym procesie, Polska oferuje Program KOS-Zawał, wprowadzony w 2017 roku i finansowany ze środków publicznych. Jest to roczny program opieki koordynowanej, który rozpoczyna się już w szpitalu bezpieczną rehabilitacją pod okiem ekspertów.
Program polega na:
- Ułożeniu indywidualnego planu leczenia.
- Zapewnieniu rehabilitacji kardiologicznej.
- Opiece ambulatoryjnej.
"Program ten przyczynił się do istotnej poprawy odległych wyników leczenia zawału serca" - powiedziała prof. Stępińska.
Dedykowany jest niemal każdemu pacjentowi po zawale, z wyłączeniem osób z ciężkimi wadami zastawkowymi czy groźnymi zaburzeniami rytmu serca. Mimo jego skuteczności, wciąż wyzwaniem pozostaje przekonanie wszystkich chorych do podjęcia tej współpracy.
Jak podsumowała ekspertka, sztuką jest uświadomienie nawet tym pacjentom, którzy przeszli zawał bez widocznego uszczerbku na zdrowiu, że ich dalsze życie zależy od bezwzględnego przestrzegania zasad profilaktyki wtórnej.
