Poważna operacja to dla organizmu ogromne obciążenie, szczególnie w starszym wieku. Do tej pory najczęściej mówiło się o bólu, długiej rekonwalescencji czy problemach z powrotem do sprawności. Coraz więcej badań pokazuje jednak, że skutki mogą dotyczyć także mózgu. Najnowsze analizy wskazują, że część seniorów po dużych zabiegach chirurgicznych doświadcza gwałtownego pogorszenia pamięci, koncentracji i zdolności myślenia. Co więcej, problemy te mogą utrzymywać się przez wiele lat i stopniowo się nasilać.
Demencja po narkozie
Badacze śledzili losy 560 osób po 70. roku życia, które przed operacją nie miały objawów demencji. Uczestnicy przechodzili poważne planowe operacje niezwiązane z sercem, między innymi wymianę stawu biodrowego czy zabiegi w obrębie jamy brzusznej. Przez kolejne sześć lat naukowcy regularnie sprawdzali ich pamięć, koncentrację, szybkość myślenia i ogólną sprawność poznawczą. Wyniki okazały się niepokojące.
Delirium po narkozie
Badanie wykazało, że około 15% uczestników doświadczyło wyraźnego pogorszenia sprawności umysłowej już krótko po operacji. W tej grupie problemy nie ustępowały z czasem, a wręcz stopniowo się nasilały. U części pacjentów pojawiały się coraz większe trudności z pamięcią, logicznym myśleniem oraz codziennym funkcjonowaniem. Dla niektórych seniorów zmiany okazały się trwałe. Jednocześnie około jedna czwarta badanych zachowała dobrą kondycję psychiczną bez zauważalnego pogorszenia funkcji poznawczych. U większości uczestników, około 59%, odnotowano jedynie niewielkie zmiany związane z naturalnym procesem starzenia. Ten stan po operacji ponad dwukrotnie zwiększał ryzyko problemów z pamięcią
Naukowcy wskazali trzy główne czynniki zwiększające ryzyko poważnego pogorszenia pracy mózgu po operacji:
- zaawansowany wiek,
- niższe wyniki testów poznawczych jeszcze przed zabiegiem,
- wystąpienie delirium pooperacyjnego.
To właśnie delirium okazało się najważniejszym sygnałem ostrzegawczym. Pacjenci, u których pojawił się ten stan, byli ponad dwa razy bardziej narażeni na trwałe pogorszenie funkcji poznawczych niż osoby, które nie doświadczyły takich objawów. Problemy pojawiały się często niedługo po zabiegu, a w części przypadków mogły pogłębiać się przez kolejne lata.
Czym jest delirium pooperacyjne?
Delirium pooperacyjne to nagły stan splątania i zaburzeń świadomości, który może wystąpić w ciągu kilku godzin lub dni po operacji. Chory może mieć problemy z orientacją, logicznym myśleniem i kontaktem z otoczeniem. Pojawiają się zaburzenia koncentracji, dezorientacja, a czasem także omamy lub pobudzenie. Objawy bywają mylone z demencją, jednak delirium rozwija się nagle i często ma zmienny przebieg.
Wpływ operacji na mózg i pamięć
Wpływ dużych operacji i znieczulenia na funkcjonowanie mózgu od dawna interesuje neurologów i anestezjologów. W ostatnich latach coraz częściej mówi się o tzw. pooperacyjnych zaburzeniach neuropoznawczych (PND - postoperative neurocognitive disorders). Badania pokazują, że zaburzenia te mogą wiązać się nie tylko z pogorszeniem pamięci czy koncentracji, ale również ze zwiększonym ryzykiem śmierci oraz trwałym spadkiem sprawności umysłowej utrzymującym się nawet przez wiele lat po zabiegu. Szczególnie narażone są osoby starsze.
Operacja seniora - zagrożenie
Autorzy badania zwracają uwagę, że problem będzie prawdopodobnie narastał. Szacuje się, że do 2030 roku ponad 20% mieszkańców USA będzie miało co najmniej 65 lat. To oznacza coraz większą liczbę seniorów stających przed trudną decyzją: poddać się operacji z nadzieją na poprawę jakości życia czy unikać zabiegu z obawy przed możliwym pogorszeniem sprawności umysłowej. Eksperci podkreślają jednak, że wyniki badania nie oznaczają, iż seniorzy powinni rezygnować z operacji. W wielu przypadkach zabieg nadal może znacząco poprawić komfort życia i sprawność fizyczną. Kluczowe znaczenie ma jednak wcześniejsze ocenienie ryzyka oraz uważna obserwacja pacjenta po operacji, szczególnie pod kątem objawów delirium i problemów poznawczych. Zdaniem naukowców lekarze potrzebują skutecznych metod pozwalających wcześniej określać, którzy pacjenci są najbardziej narażeni na neurologiczne powikłania po operacji.
Zdrowe starzenie - dane naukowe
Dane wykorzystane w analizie pochodziły z projektu Successful Aging after Elective Surgery (SAGES), dotyczącego zdrowego starzenia się po planowych operacjach. Do badania wybrano 560 osób w wieku 70 lat i starszych, które przechodziły poważne operacje wymagające co najmniej trzydniowego pobytu w szpitalu. Przed zabiegiem uczestnicy wykonywali testy neuropsychologiczne i zadania oceniające funkcjonowanie mózgu. Po operacji lekarze monitorowali, czy pojawia się delirium, korzystając ze standaryzowanego narzędzia diagnostycznego Confusion Assessment Method. Dla porównania obserwowano również grupę 119 seniorów, którzy nie przechodzili żadnej operacji.
Pacjenci z grupy ryzyka
Autorzy badania podkreślają, że wyniki mogą pomóc lekarzom lepiej identyfikować osoby najbardziej zagrożone powikłaniami neurologicznymi po operacji. Ich zdaniem w przyszłości możliwe będzie wcześniejsze wdrażanie działań ograniczających ryzyko delirium oraz późniejszego pogorszenia pamięci i sprawności poznawczej. Potrzebne są jednak kolejne badania obejmujące większą i bardziej zróżnicowaną grupę pacjentów. Naukowcy podkreślają, że wraz ze starzeniem się społeczeństwa podobnych przypadków może być coraz więcej. Dlatego coraz większą uwagę zwraca się dziś nie tylko na sam przebieg operacji, ale również na to, jak zabieg wpływa na mózg pacjenta wiele miesięcy i lat później.
