- Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest już problemem zdrowotnym we wszystkich szesnastu województwach w Polsce.
- Nowe dane pokazują, że aż 99 procent zakażonych wirusem KZM wymagało leczenia szpitalnego w minionym roku.
- Jedynym skutecznym sposobem ochrony przed tą poważną chorobą i jej trwałymi powikłaniami pozostają szczepienia.
Kleszczowe zapalenie mózgu: choroba, która dotarła do każdego zakątka Polski
Nowe dane z ubiegłego roku alarmują: pacjenci z kleszczowym zapaleniem mózgu (KZM) byli leczeni w szpitalach we wszystkich szesnastu województwach w Polsce. To jasno pokazuje, że zagrożenie ze strony tej groźnej choroby jest już ogólnopolskie.
Informacje te pochodzą z najnowszego raportu "Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2025 roku", opracowanego przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH oraz Głównego Inspektora Sanitarnego. Co szczególnie niepokoi, aż 99 procent wszystkich zgłoszonych przypadków KZM w minionym roku zakończyło się hospitalizacją.
Gdzie kleszczowe zapalenie mózgu atakuje najczęściej?
Choć choroba występuje w całej Polsce, są regiony, gdzie skala zachorowań jest znacznie większa. W minionym roku najwięcej przypadków odnotowano w województwie podlaskim - aż 228. Zaraz za nim uplasowały się województwa mazowieckie z 215 przypadkami i warmińsko-mazurskie ze 133 zachorowaniami.
Wysokie liczby zgłoszono również w województwie lubelskim (71 przypadków) i dolnośląskim (68 przypadków). Dane pokazują także, że w stosunku do roku 2024 największy wzrost liczby zachorowań na KZM zaobserwowano w województwach:
- dolnośląskim,
- mazowieckim,
- podlaskim,
- śląskim,
- lubelskim,
- warmińsko-mazurskim,
- małopolskim.
Dlaczego przypadków KZM jest coraz więcej?
Rozprzestrzenianie się wirusa KZM jest złożonym problemem, na który wpływa kilka czynników. Kluczową rolę odgrywają zmiany klimatyczne, które stwarzają kleszczom sprzyjające warunki do rozszerzania zasięgu występowania, wydłużania okresu aktywności oraz zwiększania ich populacji. Ponadto, rosnąca mobilność ludzi i migracje ułatwiają przenoszenie chorób wektorowych, w tym KZM, na nowe obszary.
KZM: Co to za choroba i jak się objawia?
Kleszczowe zapalenie mózgu to ostra choroba wirusowa, która często wiąże się z poważnymi i trwałymi powikłaniami neurologicznymi. Głównym źródłem zakażenia jest ukąszenie przez zakażonego kleszcza. Rzadziej można zarazić się poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka od zakażonego zwierzęcia.
W wyjątkowo rzadkich przypadkach do infekcji może dojść poprzez transfuzję krwi lub przeszczep narządu od osoby, w której organizmie aktywnie namnaża się wirus. Choroba zazwyczaj rozwija się w ciągu 7 do 14 dni od zakażenia.
W pierwszej fazie może przebiegać bezobjawowo lub z objawami przypominającymi grypę, takimi jak:
- gorączka,
- zmęczenie,
- nudności,
- bóle głowy,
- bóle mięśni.
U części osób zakażonych, po kolejnych 7-14 dniach, wirus atakuje ośrodkowy układ nerwowy. Może to prowadzić do zapalenia rdzenia kręgowego, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych.
Wówczas mogą pojawić się znacznie groźniejsze objawy, takie jak:
- silne bóle głowy,
- sztywność karku,
- zaburzenia świadomości,
- zaburzenia koordynacji,
- porażenia.
W ciężkich przypadkach te symptomy wymagają natychmiastowej hospitalizacji.
Statystyki są niepokojące: od 35 do 58 procent chorych z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego doświadcza trwałych powikłań neurologicznych, a u około jednego na 100 chorych zakażenie kończy się zgonem.
Jak ustrzec się przed KZM? Kluczowa rola szczepień
Na ukłucie przez kleszcze narażone są osoby w każdym wieku - zarówno dzieci, jak i dorośli. Pajęczaki te spotyka się nie tylko w lasach czy parkach, ale także w ogródkach przydomowych, na skwerach i wszędzie tam, gdzie znajdują się niskie zarośla, trawa i krzewy.
Warto pamiętać, że do zakażenia wirusem KZM wystarczy samo ukłucie, niezależnie od czasu żerowania kleszcza na skórze, ponieważ wirusy znajdują się w jego gruczołach ślinowych. Zakażenie mogą przenosić wszystkie stadia rozwojowe kleszcza, a szczególne znaczenie mają nimfy, które ze względu na niewielkie rozmiary często pozostają niezauważone.
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH podkreśla, że trudno całkowicie uchronić się przed ukąszeniami kleszczy, a co więcej, niemożliwe jest na pierwszy rzut oka stwierdzenie, czy dany kleszcz jest nosicielem wirusa. Co ważne, nie ma specyficznej terapii na kleszczowe zapalenie mózgu. Oznacza to, że po zakażeniu nie ma możliwości powstrzymania rozwoju neurologicznej fazy choroby ani jej groźnych powikłań.
Dlatego też szczepienie jest obecnie jedyną skuteczną metodą ochrony przed tą poważną chorobą i jej konsekwencjami. Aby zapewnić sobie trwałą ochronę przed KZM, należy przyjąć pełen schemat szczepienia pierwotnego (trzy dawki), a następnie dawkę przypominającą co 3-5 lat.
Gdzie można się zaszczepić i ile to kosztuje?
Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu jest szczepieniem zalecanym, co oznacza, że jest odpłatne. Można je zrealizować w różnych placówkach:
- w podstawowej opiece zdrowotnej (POZ),
- w prywatnej przychodni.
Osoby dorosłe mają również możliwość zaszczepienia się przeciwko KZM w aptece, która świadczy takie usługi.
Warto zwrócić uwagę na lokalne inicjatywy: w Warszawie w latach 2025-2027 realizowany jest program bezpłatnych szczepień przeciwko KZM (obejmujący pełen schemat trzech dawek). Program ten skierowany jest do mieszkańców stolicy w wieku od 20 do 59 lat.
