- Problemy psychiczne są obecnie główną przyczyną utraty zdrowia na świecie, znacząco wpływając na jakość życia miliardów ludzi.
- Największe obciążenie związane z zaburzeniami psychicznymi dotyka młodzież w wieku 15-19 lat, co ma poważne konsekwencje dla ich rozwoju.
- Eksperci alarmują, że rosnąca liczba przypadków wymaga pilnych działań, zwłaszcza w zakresie wczesnego wsparcia i dostępności opieki.
Problemy psychiczne odbierają najwięcej lat w pełnym zdrowiu
Zaburzenia psychiczne stały się globalnie najważniejszą przyczyną, przez którą ludzie żyją z ograniczeniami zdrowotnymi - wynika z najnowszej, obszernej analizy Global Burden of Disease 2023. Badacze alarmują, że liczba przypadków tych schorzeń na świecie sięga około 1,17 miliarda. Co szczególnie niepokojące, to właśnie wśród osób w wieku od 15 do 19 lat odnotowano największe obciążenie związane z problemami ze zdrowiem psychicznym.
Analiza, której wyniki opublikowano w prestiżowym czasopiśmie "The Lancet", objęła dane z ponad trzech dekad i 204 krajów oraz terytoriów. W międzynarodowym zespole ekspertów znalazł się także polski naukowiec, dr Zbigniew J. Król, profesor Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Jego udział podkreśla globalne znaczenie badań, które rzucają nowe światło na skalę i dynamikę problemu.
Miliard przypadków i niepokojący wzrost
W 2023 roku na całym świecie zarejestrowano około 1,17 miliarda przypadków zaburzeń psychicznych. To ponad 95 procent więcej niż w roku 1990. Część tego ogromnego wzrostu można wytłumaczyć zwiększeniem liczby ludności na świecie oraz zmianą struktury wiekowej populacji. Naukowcy uwzględnili te czynniki w swoich obliczeniach.
Jednak nawet po standaryzacji danych, czyli uwzględnieniu zmian demograficznych, wzrost nadal pozostaje wyraźny i wynosi ponad 24 procent. Oznacza to, że obserwowanej zmiany nie można tłumaczyć wyłącznie rosnącą i starzejącą się populacją. "Za szczególnie ważny uważam wynik, który łatwo przeoczyć za liczbą ponad miliarda przypadków: po uwzględnieniu struktury wieku wzrost nadal pozostaje wyraźny. Jeszcze bardziej zwracają uwagę dane dotyczące młodych ludzi. To właśnie w wieku 15-19 lat obciążenie związane z zaburzeniami psychicznymi jest największe" - powiedział dr Zbigniew Król.
Dlaczego wczesna pomoc jest kluczowa?
Dane jednoznacznie pokazują, że największe obciążenie zaburzeniami psychicznymi, w przeliczeniu na liczbę mieszkańców, odnotowano w grupie wiekowej 15-19 lat. "Najbardziej niepokoi to, że największe obciążenie przypada na moment wchodzenia w dorosłość. Zaburzenie może zakłócić nie tylko bieżące samopoczucie, ale również edukację i budowanie samodzielności" - tłumaczy dr Król.
Podkreśla on, że wczesne interwencje są kluczowe. "To argument za tym, by pomoc pojawiała się wcześnie, zanim trudności utrwalą się i zaczną wpływać na kolejne etapy życia. Pomoc powinna więc zaczynać się wcześniej niż w chwili ciężkiego kryzysu" - dodał profesor.
Czym są "lata przeżyte z ograniczeniem sprawności"?
W analizie Global Burden of Disease badacze wykorzystują między innymi wskaźnik YLD (Years Lived with Disability), czyli lata życia przeżyte z ograniczeniem sprawności spowodowanym stanem zdrowia. Ten wskaźnik pokazuje, ile zdrowia tracą ludzie nie z powodu przedwczesnej śmierci, ale dlatego, że przez długi czas żyją z objawami choroby.
W 2023 roku zaburzenia psychiczne odpowiadały za aż 17,3 procent wszystkich YLD na świecie, zajmując tym samym pierwsze miejsce wśród grup przyczyn tak rozumianej utraty zdrowia. "Ten wynik pokazuje, że oceniając zdrowie populacji, musimy uwzględniać nie tylko długość życia, lecz także jego jakość i możliwość codziennego funkcjonowania" - zaznaczył dr Król. - "Dla pacjenta celem opieki jest ograniczenie objawów i odzyskanie sprawnego funkcjonowania.
Dla systemu oznacza to potrzebę oceny efektów leczenia, ciągłości wsparcia i dostępności opieki środowiskowej, a nie wyłącznie liczby porad czy hospitalizacji". Badacze posługują się również wskaźnikiem DALY (Disability-Adjusted Life Years), który łączy lata życia przeżyte z ograniczeniem zdrowia z latami utraconymi z powodu przedwczesnej śmierci.
W tym wymiarze zaburzenia psychiczne zajmowały piąte miejsce i odpowiadały za 6,1 procent globalnego obciążenia.
Różnice płci i najczęstsze zaburzenia
Analiza ujawniła także istotne różnice związane z płcią. Do 14. roku życia obciążenie zaburzeniami psychicznymi było wyższe u chłopców. Od 15. roku życia sytuacja się odwraca - to dziewczęta i kobiety doświadczają większego obciążenia. W skali świata wśród analizowanych zaburzeń największe obciążenie wiązało się z:
- zaburzeniami lękowymi,
- dużą depresją,
- schizofrenią.
Jak wygląda sytuacja w Polsce?
Chociaż globalne wyniki nie są prostym odzwierciedleniem sytuacji w Polsce, wyraźnie pokazują skalę problemu, z którym mierzą się również krajowe systemy ochrony zdrowia. W Polsce dysponujemy kilkoma źródłami danych.
Reprezentatywne badanie EZOP II, przeprowadzone przed pandemią w latach 2018-2019, wykazało występowanie bieżących zaburzeń u:
- 15,4 procent badanych w wieku 12-17 lat,
- 11 procent dzieci w wieku 7-11 lat.
Dane Narodowego Funduszu Zdrowia wskazują na rosnące zapotrzebowanie na pomoc psychologiczną i psychiatryczną.
W 2023 roku pomoc taką otrzymało ponad 279 tysięcy młodych osób, podczas gdy w 2019 roku było ich około 119 tysięcy. Wzrost ten świadczy o pilnej potrzebie wzmocnienia wsparcia dla młodych Polaków.
