- Osoby dorosłe z ADHD żyją średnio o 7-9 lat krócej, doświadczając szeregu poważnych wyzwań zdrowotnych i życiowych.
- W Polsce niemal 900 tysięcy dorosłych zmaga się z tym zaburzeniem neurorozwojowym, jednak tylko około 13 procent ma postawioną diagnozę.
- Brak rozpoznania i leczenia ADHD znacząco zwiększa ryzyko problemów w relacjach, finansach, pracy, a także wystąpienia innych zaburzeń psychicznych.
ADHD: skrócone życie i codzienne wyzwania
Zaburzenie hiperkinetyczne, powszechnie znane jako ADHD, to coś więcej niż tylko problem z koncentracją. Dla wielu dorosłych z tym schorzeniem oznacza ono krótsze życie - średnio o 7 do 9 lat. To także realne ryzyko większej liczby rozwodów, częstszych wypadków i poważnych trudności finansowych, jak podkreśla psychiatra dr Tomasz Gondek.
W Polsce z ADHD zmaga się około 900 tysięcy dorosłych, lecz zaskakująco niewielu, bo zaledwie około 120 tysięcy, posiada właściwe rozpoznanie. Niedostateczna świadomość i utrudniony dostęp do diagnostyki sprawiają, że ogromna grupa osób pozostaje bez wsparcia.
Nieodpowiednie leczenie lub jego całkowity brak może prowadzić do rozwoju innych poważnych problemów zdrowia psychicznego, takich jak depresja czy zaburzenia lękowe, a także pogarszać ogólny stan zdrowia fizycznego. Październik to miesiąc świadomości ADHD - doskonała okazja, by przyjrzeć się bliżej temu, jak zaburzenie wpływa na życie i dlaczego wczesna diagnoza jest tak kluczowa.
Jak ADHD wpływa na jakość życia i relacje?
Dr Tomasz Gondek, psychiatra i współzałożyciel Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, zauważa, że ADHD często rzutuje na całe życie osoby z nadpobudliwością psychoruchową z deficytem uwagi.
Konsekwencje mogą być dalekosiężne i obejmują wiele aspektów życia:
- osoby z ADHD częściej osiągają niższe wykształcenie, niż wynikałoby z ich możliwości intelektualnych;
- częściej ulegają wypadkom i wpadają w długi;
- w tej grupie odnotowuje się więcej prób samobójczych;
- trudności finansowe są częste, ponieważ osoby z ADHD często tracą lub zmieniają pracę;
- objawy, takie jak impulsywność, trudność z panowaniem nad emocjami (tzw. dysregulacja emocjonalna, wybuchowość) czy kłopot ze skupieniem się na nieciekawych czynnościach (np. obowiązkach domowych), negatywnie wpływają na relacje osobiste, prowadząc do częstszych rozwodów.
Co więcej, brak właściwej diagnozy i leczenia ADHD wiąże się z większym ryzykiem rozwoju innych zaburzeń, w tym depresji i zaburzeń lękowych.
ADHD a zdrowie fizyczne: Ukryte zagrożenia
Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że ADHD ma wpływ nie tylko na zdrowie psychiczne, ale także na ogólny stan organizmu. Dr Gondek zaznacza, że osoby z tym zaburzeniem mają gorszy ogólny stan zdrowia.
Częściej chorują na:
- otyłość;
- choroby serca;
- astmę.
Ponadto zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi często występuje razem z innymi zaburzeniami psychicznymi, które mogą rozwijać się na tle nierozpoznanego i nieleczonego ADHD. Dlatego tak ważne jest prawidłowe rozpoznanie i leczenie.
Prawidłowa diagnoza i leczenie - pierwszy krok do poprawy
W obliczu tak wielu wyzwań kluczowe staje się prawidłowe rozpoznanie i leczenie ADHD.
Psychiatra dr Tomasz Gondek wymienia wśród najważniejszych oddziaływań dla pacjentów:
- psychoedukację - zrozumienie własnego zaburzenia;
- psychoterapię - praca nad strategiami radzenia sobie z objawami;
- farmakoterapię - wsparcie farmakologiczne, często niezbędne.
Wdrożenie tych metod poprzedza postawienie diagnozy, którą w Polsce stawia lekarz psychiatra na podstawie kryteriów opisanych w międzynarodowych podręcznikach diagnostycznych.
Podstawą rozpoznania jest szczegółowy wywiad ogólny.
Jak wygląda proces diagnostyki ADHD u dorosłych?
Lekarz psychiatra rozpoczyna diagnozę od sprawdzenia, czy pacjent nie ma innych problemów zdrowotnych, poważnych zaburzeń psychicznych (takich jak ciężki epizod depresji, epizod zaostrzenia zaburzenia dwubiegunowego czy psychozy) czy somatycznych. - Kiedy je wykluczymy, prowadzimy diagnostykę w kierunku ADHD - powiedział dr Tomasz Gondek. - Jest to zwykle wywiad, przy którego prowadzeniu lekarz może posiłkować się schematem DIVA-5.
Aby dorosłej osobie można było postawić diagnozę, muszą być spełnione trzy najważniejsze kryteria:
- występowanie objawów w ostatnim czasie;
- występowanie objawów przed 12. rokiem życia (ponieważ ADHD to zaburzenie neurorozwojowe, obecne od wczesnego dzieciństwa);
- ocena, czy symptomy ADHD wpływają na funkcjonowanie pacjenta w przynajmniej dwóch obszarach życia.
Chodzi o pracę, edukację, życie rodzinne, czas wolny i zainteresowania, samoocenę i relacje społeczne. Gondek podkreśla znaczenie tej części diagnostyki: - Ta część procesu diagnostycznego jest bardzo ważna. Często słyszę, że teraz każdy ma ADHD. Można mieć niektóre objawy, ale jeśli ich obecność nie ogranicza istotnie możliwości życiowych pacjenta, to lekarz nie ma podstaw do postawienia diagnozy.
Symptomy ADHD nie są specyficzne tylko dla tego zaburzenia i mogą mieć inne źródła, dlatego lekarz musi patrzeć na pacjenta całościowo. Co więcej, u około 4 na 5 osób z ADHD występuje przynajmniej jedno dodatkowe zaburzenie psychiczne.
Ile czasu potrzeba na rzetelną diagnozę ADHD?
Diagnoza ADHD wymaga czasu i precyzji. - Na wszystko potrzebny jest czas. Pierwszy wywiad trwa około godziny, przeprowadzenie wywiadu diagnostycznego w kierunku tylko samego ADHD to, w niebudzących wątpliwości przypadkach, co najmniej półtorej godziny - powiedział dr Gondek.
Zaznaczył jednak, że łącznie około 2,5 godziny może nie wystarczyć, jeśli "sytuacja nie jest oczywista" i lekarz widzi też inne problemy, które krok po kroku należy potwierdzić lub wykluczyć. - To najczęściej są zaburzenia nastroju, lękowe, osobowości, niekiedy złożone zaburzenie stresowe pourazowe, zaburzenia afektywne dwubiegunowe czy uzależnienia.
Mogą one niekiedy mylnie sugerować ADHD przez podobieństwo objawów, ale czasem też występować razem z nim, dlatego diagnostyka nie może być prowadzona tylko w kierunku samego ADHD - tłumaczył psychiatra. W bardziej złożonych sytuacjach, zwłaszcza gdy podejrzewane są zaburzenia osobowości, lekarz może potrzebować opinii drugiego eksperta i kieruje pacjenta do psychologa klinicznego lub neuropsychologa, który przeprowadza diagnozę różnicową.
Diagnoza ADHD na NFZ: szanse i ograniczenia
Przeprowadzenie pełnej diagnostyki ADHD jest teoretycznie możliwe w ramach NFZ. Fundusz przewiduje na początku leczenia do trzech wizyt diagnostycznych trwających 45 minut. - Na wywiad ogólny i przeprowadzenie wywiadu na podstawie schematu diagnostycznego DIVA-5 to powinno wystarczyć. Natomiast nie wystarczy już czasu na pogłębioną diagnostykę różnicową, bo na kolejne wizyty Fundusz przewiduje tylko kwadrans - wskazał lekarz.
W takiej sytuacji psychiatra może skierować pacjenta na badanie do psychologa klinicznego, również w ramach NFZ. Niestety, w przypadku diagnostyki ADHD na NFZ problemem są bardzo odległe terminy do poradni zdrowia psychicznego. Dodatkowo nie wszyscy lekarze chcą podjąć się przeprowadzenia rozpoznania.
"Czerwone flagi" w prywatnej diagnostyce ADHD
Utrudniony dostęp do psychiatrów w publicznej ochronie zdrowia przy rosnącej świadomości ADHD doprowadził do powstania wielu prywatnych poradni specjalizujących się w diagnostyce tego zaburzenia.
Dr Gondek zaznacza, że popyt i nieprecyzyjne przepisy stworzyły pole do powstania szarej strefy. - Regulacje prawne określają tylko, że diagnozę medyczną stawia psychiatra, ale nie definiują, jak ma przebiegać proces diagnostyczny, ani kto może go przeprowadzać. Dochodzi do sytuacji, że ktoś inny prowadzi diagnostykę, a ktoś inny stawia diagnozę - tłumaczył ekspert.
Aby wybrać odpowiednią poradnię, należy zwrócić uwagę na kilka "czerwonych flag":
- Krótki czas wizyty u psychiatry: Jeśli psychiatra ma tylko 20-30 minut na pierwszej wizycie, to jest to zdecydowanie za mało na pełny wywiad.
- Kwalifikacje osoby przeprowadzającej wywiad DIVA-5: Warto dopytać, jakie przygotowanie ma osoba, która będzie przeprowadzała wywiad.
Zdarza się, że robią to nie psychologowie, a studenci psychologii, a nawet osoby bez kwalifikacji medycznych.
- Samodzielne wypełnianie formularza DIVA-5: Dawanie pacjentowi formularza do samodzielnego wypełnienia Gondek określił jako błąd w sztuce.
- "Pakiety" badań na wstępie: Niektóre poradnie oferują z góry płatne pakiety badań.
Tymczasem dopiero wywiad powinien wskazać, które elementy diagnostyki należy pogłębić.
Niewielu zdiagnozowanych mimo wysokiej statystyki
Najnowsze badania wskazują, że 3,1 procent populacji dorosłych ma ADHD, co w Polsce przekłada się na około 900 tysięcy do 1 miliona osób. Niestety, szacuje się, że diagnozę w naszym kraju ma zaledwie około 120 tysięcy osób, biorąc pod uwagę zarówno system publiczny, jak i niepubliczny.
Oznacza to, że rozpoznanie ma jedynie około 13 procent osób z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Dr Tomasz Gondek jest głównym autorem artykułu "Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne u dorosłych z ADHD.
Rekomendacje Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i koalicji organizacji na rzecz osób z ADHD", którego aktualizacja została opublikowana w 2025 roku w "Psychiatrii Spersonalizowanej".
