Bisfenol A (BPA) - gdzie występuje, jak go unikać?

2019-11-04 14:30
Bisfenol A (BPA) - gdzie występuje, jak go unikać?
Autor: thinkstockphotos.com

Bisfenol A to związek wykorzystywany do produkcji tworzyw sztucznych. Najpowszechniej występuje w produktach z plastiku wykonanego z poliwęglanów, papierze termicznym do drukarek fiskalnych i jako powłoka wewnątrz puszek. BPA ma budowę zbliżoną do żeńskiego hormonu płciowego – estrogenu, dlatego może oddziaływać na funkcjonowanie układu hormonalnego. Według wiarygodnych badań naukowych bisfenol A działa niekorzystnie na wiele aspektów zdrowotnych.

Spis treści

  1. Bisfenol A (BPA) - co to jest?
  2. Bisfenol A (BPA) - jak może dostać się do organizmu?
  3. Bisfenol A (BPA) - w butelkach i nie tylko. Źródła BPA
  4. Bisfenol A (BPA) - jak unikać kontaktu z BPA?
  5. Bisfenol A (BPA) - wpływ na zdrowie

Bisfenol A (BPA) to związek chemiczny z grupy fenoli, który wykorzystuje się do produkcji tworzyw sztucznych. Został wytworzony po raz pierwszy w 1891 r. przez rosyjskiego chemika Aleksandra Dianina. Produkcja BPA, który jest składnikiem głównie poliwęglanów i żywic epoksydowych, rosła stopniowo wraz z coraz powszechniejszym wypieraniem opakowań ze szkła, ceramiki czy drewna przez opakowania z materiałów syntetycznych.

W 1970 r. na świecie wyprodukowano 45 milionów kg bisfenolu A, natomiast w 2004 r. - 3 miliardy kg. BPA znajduje się w butelkach i innych opakowaniach plastikowych do żywności, różnego typu produktach wykonanych z plastiku, np.

  • zabawkach
  • szczoteczkach do zębów
  • powłokach wyściełających wnętrza puszek
  • woreczkach na ryż czy kaszę
  • papierach termicznych stosowanych do drukowania paragonów i potwierdzeń z terminali płatniczych

Jest stosowany jako przeciwutleniacz w produktach spożywczych oraz w tańszych kosmetykach, używa się go do produkcji płyt CD, monitorów komputerowych, reflektorów samochodowych i wielu innych.

Bisfenol A (BPA) - co to jest?

BPA słabo rozpuszcza się w wodzie. Przy tym wykazuje dobrą rozpuszczalność w produktach żywnościowych zawierających tłuszcz i cukier. Swoją budową przypomina żeński hormon płciowy – estrogen, stąd może łączyć się z receptorami estrogenu w organizmie i przez to wpływać na funkcjonowanie gospodarki hormonalnej.

Bisfenol A jest bardzo kontrowersyjnym związkiem, który może wpływać negatywnie na organizm. Szczególnie narażone na jego toksyczne działanie są niemowlęta i małe dzieci, ponieważ ich organizmy nie potrafią skutecznie unieczynniać i wydalać toksyny.

Stężenie bisfenolu A w moczu osób poddanych dużemu badaniu przekrojowemu zwiększyło się trzykrotnie w ciągu ok. 15 lat (porównywano wyniki z przełomu lat 80. i 90. XX wieku oraz z początku XXI wieku). Jest to konsekwencją coraz częstszego kontaktu osób z BPA i jego przenikania do organizmu z różnych źródeł.

Brakuje jednoznacznego stanowiska naukowego dotyczącego toksyczności związku, jednak na podstawie wyników badań na zwierzętach i ludziach BPA jest podejrzewany o zwiększanie ryzyka:

Warto wiedzieć

Bisfenol A (BPA) - ograniczenia dotyczące jego stosowania

Obecnie używanie bisfenolu A jest zakazane w Korei, Japonii, Kanadzie i niektórych stanach USA. Zainteresowanie BPA i nacisk na uznanie tego związku za substancję toksyczną wzrosły w 2010 r., kiedy opublikowano wyniki 4-letniego badania, wykazującego, iż 91% populacji Kanady ma w organizmie BPA. W Unii Europejskiej w 2011 roku wprowadzono zakaz stosowania BPA do produkcji butelek dla niemowląt i dzieci.

Nie zakazano jednak całkowicie stosowania związku w produkcji tworzyw sztucznych czy choćby opakowań do żywności. Nie zmniejszono też wartości bezpiecznej dziennej dawki BPA, która wynosi obecnie 0,05 mg/kg masy ciała. Poszczególne kraje Unii Europejskiej wprowadzają ograniczenia w używaniu bisfenolu A. Należą do nich Francja i Szwecja. W Polsce nie wprowadzono dotychczas obostrzeń prawnych dotyczących BPA.

Bisfenol A (BPA) - jak może dostać się do organizmu?

  • przez układ pokarmowy w wyniku migracji związku z opakowań plastikowych i puszek do żywności. Zwiększone przenikanie BPA następuje, gdy opakowanie jest porysowane, uszkodzone lub zostaje umieszczone w wysokiej temperaturze, np. podczas podgrzewania żywności w plastikowym opakowaniu w mikrofalówce, gotowania kaszy w woreczku
  • przez układ oddechowy, na co narażeni są szczególnie pracownicy fabryk produkujących plastik, farby, lakiery, kleje czy papier do kas fiskalnych. BPA znajduje się też w dymie papierosowym
  • przez skórę, głównie przez dotykanie paragonów, ale także w wyniku wkładania do ust przez dziecko plastikowej zabawki. Najbardziej narażone na kontakt z BPA przez skórę są kasjerki w sklepach. Stężenie BPA w paragonach jest nawet 250-1000 razy większe niż w żywności, a jego przenikalność przez skórę wynosi aż 46%.

Bisfenol A (BPA) - w butelkach i nie tylko. Źródła BPA

Do głównych źródeł, z których bisfenol A przedostaje się do organizmu należą:

  • konserwy
  • napoje w puszkach
  • plastikowe butelki i inne opakowania z poliwęglanów
  • papier termiczny
  • materiały dentystyczne

Obecnie, gdy materiały syntetyczne z BPA są tak powszechne, niemożliwe jest całkowite wyeliminowanie tego związku z organizmu.

Potwierdza to doświadczenie przeprowadzone na Uniwersytecie Illinois w Chicago, podczas którego osoby badane przez miesiąc unikały korzystania z przedmiotów zawierających bisfenol A.

Okazało się, że w moczu uczestników badania wykryto BPA, co oznacza, że mieli oni styczność ze związkiem w ciągu ostatnich 48 godzin. Można jednak minimalizować kontakt z bisfenolem A.

Ważne

Bisfenol A (BPA) - jak unikać kontaktu z BPA?

  • unikaj jedzenia i napojów w puszkach – wybieraj świeże mięso i wędliny zamiast konserw, warzywa z puszki zamień na te w słoikach, a gdy już kupimy np. groszek w puszce, po otwarciu przechowujmy go w ceramicznej miseczce
  • wybieraj jak najwięcej żywności świeżej, niepaczkowanej
  • przechowuj żywność w pojemnikach ze szkła lub stali nierdzewnej, ewentualnie z plastiku, który nie zawiera BPA
  • wybieraj butelki i opakowania plastikowe, które nie zostały wyprodukowane z tworzyw z BPA. Na plastikowych opakowaniach znajduje się symbol trójkąta zbudowanego z trzech strzałek. Cyfra, która jest umieszczona wewnątrz niego, informuje, z jakiego materiału opakowanie zostało wytworzone. Należy unikać oznaczenia cyfrą 3 (PVC lub V, co oznacza polichlorek winylu) i 7 (PC lub 0, co oznacza poliwęglany i inne) – do produkcji tych syntetyków prawie na pewno użyto BPA
  • szukaj opakowań oznaczonych napisem „BPA free” - bez BPA; do niedawna dotyczyło to szczególnie butelek dla niemowląt i dzieci, ale pamiętajmy, że od 2011 r. wszystkie takie butelki są wolne od bisfenolu A.
  • nie podgrzewaj plastikowych opakowań, ponieważ wzmaga to przenikanie BPA do żywności
  • nie używaj zarysowanych, uszkodzonych opakowań plastikowych, ponieważ BPA z nich łatwiej przenika do żywności
  • Myj ręce po kontakcie z papierem termicznym. Kasjerki w sklepach powinny to robić przy każdej możliwej okazji
  • zwracaj uwagę na wszelkie materiały i sprzęty z plastiku i w miarę możliwości unikaj tych z oznaczeniem PC

Bisfenol A (BPA) - wpływ na zdrowie

Pojawia się coraz więcej dowodów naukowych, świadczących o niekorzystnym wpływie bisfenolu A na ludzi. BPA jest związkiem, który oddziałuje na funkcjonowanie układu hormonalnego, a jego szkodliwość w wielu aspektach potwierdzono w badaniach na zwierzętach laboratoryjnych, a także na ludziach. Okazuje się, że BPA oddziałuje m.in. na płodność, choroby metaboliczne i zaburza prawidłowy rozwój w wieku dziecięcym.

Cukrzyca typu II

Związek między cukrzycą typu II, a wysoką ekspozycją na bisfenol A wykazano w wielu badaniach na ludziach. Na podstawie przekrojowego amerykańskiego badania NHANES, które jest jednym z największych i najbardziej wiarygodnych, stwierdzono, że podwyższone stężenie BPA w moczu jest powiązane ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na cukrzycę typu II.

W ocenie brano pod uwagę takie wskaźniki, jak glukoza na czczo, glukoza po posiłku, hemoglobina glikowana oraz przyjmowanie leków obniżających poziom cukru we krwi i insuliny. Związek między BPA wykazano zarówno dla osób z prawidłową masą ciała, jak i tych z nadwagą i otyłych, a także dla niepalących i palących papierosy.

Podobne wnioski wyciągnięto z większości badań przeprowadzonych w Azji. Jednocześnie należy wspomnieć, że istnieją badania prowadzone na dużych grupach, w których nie stwierdzono zależności między wysokim stężeniem BPA w moczu a ryzykiem cukrzycy typu II.

Otyłość

Związek między ekspozycją na bisfenol A a otyłością jest jednym z najczęstszych problemów poruszanych w badaniach. Większość dużych badań przekrojowych wykazała związek między zwiększoną ekspozycją na BPA a otyłością, wysokim BMI i obwodem w pasie, co sugeruje, że związek ten sprzyja odkładaniu się brzusznej tkanki tłuszczowej, która zwiększa ryzyko wielu chorób, w tym metabolicznych.

Analizując badania na dorosłych powyżej 20 roku życia, stwierdzono, że wysokie stężenie BPA w moczu było związane z otyłością tylko u osób rasy kaukaskiej. Badania dotyczące dzieci i nastolatków również wskazują na powiązanie nadmiaru tkanki tłuszczowej z ekspozycją na BPA. Jednocześnie zależności te są dużo silniejsze w przypadku młodszych dzieci do 11-12 roku życia.

Choroby układu krążenia

Wnioski wyciągnięte na podstawie badań NHANES oraz innych dużych badań jasno sugerują ścisły związek między wysokim stężeniem BPA w moczu a chorobami serca, np. zawałem mięśnia sercowego, dusznościami, chorobą niedokrwienną serca.

W związku z ekspozycją na BPA stwierdzono u dorosłych większą częstotliwość nadciśnienia oraz obniżoną zmienność rytmu serca – czynnika odpowiadającego za przystosowywanie się pracy serca do zapotrzebowania organizmu na krew i tlen.

Zauważono również, że osoby ze średnim i ciężkim stadium choroby wieńcowej mają wyraźnie wyższe stężenie BPA w moczu niż uczestnicy badania w grupie kontrolnej. Potwierdzono to podczas blisko 11-letniej obserwacji uczestników w wieku 40-74 lat.

Płodność

Wysokie stężenie BPA w moczu jest powiązane z mniejszą aktywnością jajników, mniejszą liczbą dojrzewających komórek jajowych i niższym stężeniem hormonów umożliwiających zajście w ciążę. BPA zmniejsza też płodność mężczyzn i wpływa negatywnie na jakość spermy. Badania dotyczące płodności mają jedną dużą wadę – są prowadzone na nielicznych grupach, dlatego trudno jest na ich podstawie wyciągać wnioski dla całej populacji.

Sprawność seksualna mężczyzn

W dwóch dużych doświadczeniach badano sprawność seksualną mężczyzn w ich subiektywnej ocenie. Porównywano dwie grupy mężczyzn, z których jedni byli narażeni na częsty kontakt z BPA w pracy, a drudzy nie pracowali w fabrykach używających BPA.

Mężczyźni pracujący z materiałami z bisfenolem A wyraźnie niżej oceniali swoją sprawność seksualną niż grupa kontrolna. W ich próbkach moczu znajdowały się również wyższe stężenia BPA. W grupie kontrolnej też zdarzały się przypadki mężczyzn, którzy nisko oceniali niektóre ze wskaźników branych pod uwagę, a było to związane z ich dużą ekspozycją na BPA poza środowiskiem pracy.

Badania naukowe wskazują, że kontakt z bisfenolem A i jego przenikanie do organizmu może nieść wielorakie konsekwencje zdrowotne oprócz wyżej wymienionych:

Bisfenol A w paragonach

Związkowcy NSZZ "Solidarność" przedstawili niepokojące dane dotyczące zawartości bisfenolu A w paragonach, z którymi stały kontakt mają pracownicy sklepów. Najbardziej narażeni są kasjerzy, ale także klienci. 

Badanie zostało zlecone przez Krajowy Sekretariat Banków, Handlu i Ubezpieczeń NSZZ Solidarność. Analizowano paragony z sieci: Jysk, Pepco, Auchan, Kaufland, Castorama, Biedronka, Amazon i Rossmann. W przypadku sieci JYSK paragony były wolne od tej szkodliwej substancji, jednak sklep już dawno ogłosił rezygnację z paragonów zawierających BPA. 

Sklepowa kasjerka podczas 8 godzin pracy dotyka co najmniej 400 paragonów fiskalnych. Przenikalność trującej substancji przez skórę wynosi 46 proc., a zatem ryzyko narażenia na szkodliwe działanie substancji jest duże.

Rezygnacja z paragonów z BPA jest prosta - wystarczy kupić droższy papier wolny od bisfenolu A.

- Bisfenol A nie jest substancją endokrynną. Więc skutków jego działania nie zobaczymy od razu. Efekt działania tej substancji zależy chociażby od długości narażenia na jego działanie – powiedziała dr Aleksandra Rutkowska z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, która prowadziła badanie. 

Źródła:

  1. Rochester J.R., Bisphenol A and Human Health: A review of the literature, Reproductive Toxicology (2013), http://dx.doi.org/10.1016/j.reprotox.2013.08.008
  2. Geens T. I in., Areview of dietary and non-dietary exposure to bisphenol A, Food and Chemical Toxicology, 2012, 50, 3725-3740
  3. http://biotechnologia.pl/biotechnologia/artykuly/bisfenol-co-warto-o-nim-wiedziec,14008
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.
Podziel się opinią
Grupa ZPR Media sprzeciwia się głoszeniu opinii noszących znamiona mowy nienawiści przepełnionych pogardą czy agresją. Jeśli widzisz komentarz, który jest hejtem, powiadom nas o tym, klikając zgłoś. Więcej w REGULAMINIE