Bisfenol A (BPA) - gdzie występuje, jak go unikać?

2016-12-07 15:36 Aleksandra Żyłowska, dietetyk

Bisfenol A to związek wykorzystywany do produkcji tworzyw sztucznych. Najpowszechniej występuje w produktach z plastiku wykonanego z poliwęglanów, papierze termicznym do drukarek fiskalnych i jako powłoka wewnątrz puszek. BPA ma budowę zbliżoną do żeńskiego hormonu płciowego – estrogenu, dlatego może oddziaływać na funkcjonowanie układu hormonalnego. Według wiarygodnych badań naukowych bisfenol A działa niekorzystnie na wiele aspektów zdrowotnych.

Spis treści

  1. Bisfenol A (BPA) - co to jest?
  2. Bisfenol A (BPA) - jak może dostać się do organizmu?
  3. Bisfenol A (BPA) - w butelkach i nie tylko. Źródła BPA
  4. Bisfenol A (BPA) - jak unikać kontaktu z BPA?
  5. Bisfenol A (BPA) - wpływ na zdrowie

Bisfenol A (BPA) to związek chemiczny z grupy fenoli, który wykorzystuje się do produkcji tworzyw sztucznych. Został wytworzony po raz pierwszy w 1891 r. przez rosyjskiego chemika Aleksandra Dianina. Produkcja BPA, który jest składnikiem głównie poliwęglanów i żywic epoksydowych, rosła stopniowo wraz z coraz powszechniejszym wypieraniem opakowań ze szkła, ceramiki czy drewna przez opakowania z materiałów syntetycznych.

W 1970 r. na świecie wyprodukowano 45 milionów kg bisfenolu A, natomiast w 2004 r. - 3 miliardy kg. BPA znajduje się w butelkach i innych opakowaniach plastikowych do żywności, różnego typu produktach wykonanych z plastiku, np.

  • zabawkach
  • szczoteczkach do zębów
  • powłokach wyściełających wnętrza puszek
  • woreczkach na ryż czy kaszę
  • papierach termicznych stosowanych do drukowania paragonów i potwierdzeń z terminali płatniczych

Jest stosowany jako przeciwutleniacz w produktach spożywczych oraz w tańszych kosmetykach, używa się go do produkcji płyt CD, monitorów komputerowych, reflektorów samochodowych i wielu innych.

Bisfenol A (BPA) - co to jest?

BPA słabo rozpuszcza się w wodzie. Przy tym wykazuje dobrą rozpuszczalność w produktach żywnościowych zawierających tłuszcz i cukier. Swoją budową przypomina żeński hormon płciowy – estrogen, stąd może łączyć się z receptorami estrogenu w organizmie i przez to wpływać na funkcjonowanie gospodarki hormonalnej.

Bisfenol A jest bardzo kontrowersyjnym związkiem, który może wpływać negatywnie na organizm. Szczególnie narażone na jego toksyczne działanie są niemowlęta i małe dzieci, ponieważ ich organizmy nie potrafią skutecznie unieczynniać i wydalać toksyny.

Stężenie bisfenolu A w moczu osób poddanych dużemu badaniu przekrojowemu zwiększyło się trzykrotnie w ciągu ok. 15 lat (porównywano wyniki z przełomu lat 80. i 90. XX wieku oraz z początku XXI wieku). Jest to konsekwencją coraz częstszego kontaktu osób z BPA i jego przenikania do organizmu z różnych źródeł.

Brakuje jednoznacznego stanowiska naukowego dotyczącego toksyczności związku, jednak na podstawie wyników badań na zwierzętach i ludziach BPA jest podejrzewany o zwiększanie ryzyka:

Warto wiedzieć

Bisfenol A (BPA) - ograniczenia dotyczące jego stosowania

Obecnie używanie bisfenolu A jest zakazane w Korei, Japonii, Kanadzie i niektórych stanach USA. Zainteresowanie BPA i nacisk na uznanie tego związku za substancję toksyczną wzrosły w 2010 r., kiedy opublikowano wyniki 4-letniego badania, wykazującego, iż 91% populacji Kanady ma w organizmie BPA. W Unii Europejskiej w 2011 roku wprowadzono zakaz stosowania BPA do produkcji butelek dla niemowląt i dzieci.

Nie zakazano jednak całkowicie stosowania związku w produkcji tworzyw sztucznych czy choćby opakowań do żywności. Nie zmniejszono też wartości bezpiecznej dziennej dawki BPA, która wynosi obecnie 0,05 mg/kg masy ciała. Poszczególne kraje Unii Europejskiej wprowadzają ograniczenia w używaniu bisfenolu A. Należą do nich Francja i Szwecja. W Polsce nie wprowadzono dotychczas obostrzeń prawnych dotyczących BPA.

Bisfenol A (BPA) - jak może dostać się do organizmu?

  • przez układ pokarmowy w wyniku migracji związku z opakowań plastikowych i puszek do żywności. Zwiększone przenikanie BPA następuje, gdy opakowanie jest porysowane, uszkodzone lub zostaje umieszczone w wysokiej temperaturze, np. podczas podgrzewania żywności w plastikowym opakowaniu w mikrofalówce, gotowania kaszy w woreczku
  • przez układ oddechowy, na co narażeni są szczególnie pracownicy fabryk produkujących plastik, farby, lakiery, kleje czy papier do kas fiskalnych. BPA znajduje się też w dymie papierosowym
  • przez skórę, głównie przez dotykanie paragonów, ale także w wyniku wkładania do ust przez dziecko plastikowej zabawki. Najbardziej narażone na kontakt z BPA przez skórę są kasjerki w sklepach. Stężenie BPA w paragonach jest nawet 250-1000 razy większe niż w żywności, a jego przenikalność przez skórę wynosi aż 46%.

Bisfenol A (BPA) - w butelkach i nie tylko. Źródła BPA

Do głównych źródeł, z których bisfenol A przedostaje się do organizmu należą:

  • konserwy
  • napoje w puszkach
  • plastikowe butelki i inne opakowania z poliwęglanów
  • papier termiczny
  • materiały dentystyczne

Obecnie, gdy materiały syntetyczne z BPA są tak powszechne, niemożliwe jest całkowite wyeliminowanie tego związku z organizmu.

Potwierdza to doświadczenie przeprowadzone na Uniwersytecie Illinois w Chicago, podczas którego osoby badane przez miesiąc unikały korzystania z przedmiotów zawierających bisfenol A.

Okazało się, że w moczu uczestników badania wykryto BPA, co oznacza, że mieli oni styczność ze związkiem w ciągu ostatnich 48 godzin. Można jednak minimalizować kontakt z bisfenolem A.

Ważne

Bisfenol A (BPA) - jak unikać kontaktu z BPA?

  • unikaj jedzenia i napojów w puszkach – wybieraj świeże mięso i wędliny zamiast konserw, warzywa z puszki zamień na te w słoikach, a gdy już kupimy np. groszek w puszce, po otwarciu przechowujmy go w ceramicznej miseczce
  • wybieraj jak najwięcej żywności świeżej, niepaczkowanej
  • przechowuj żywność w pojemnikach ze szkła lub stali nierdzewnej, ewentualnie z plastiku, który nie zawiera BPA
  • wybieraj butelki i opakowania plastikowe, które nie zostały wyprodukowane z tworzyw z BPA. Na plastikowych opakowaniach znajduje się symbol trójkąta zbudowanego z trzech strzałek. Cyfra, która jest umieszczona wewnątrz niego, informuje, z jakiego materiału opakowanie zostało wytworzone. Należy unikać oznaczenia cyfrą 3 (PVC lub V, co oznacza polichlorek winylu) i 7 (PC lub 0, co oznacza poliwęglany i inne) – do produkcji tych syntetyków prawie na pewno użyto BPA
  • szukaj opakowań oznaczonych napisem „BPA free” - bez BPA; do niedawna dotyczyło to szczególnie butelek dla niemowląt i dzieci, ale pamiętajmy, że od 2011 r. wszystkie takie butelki są wolne od bisfenolu A.
  • nie podgrzewaj plastikowych opakowań, ponieważ wzmaga to przenikanie BPA do żywności
  • nie używaj zarysowanych, uszkodzonych opakowań plastikowych, ponieważ BPA z nich łatwiej przenika do żywności
  • Myj ręce po kontakcie z papierem termicznym. Kasjerki w sklepach powinny to robić przy każdej możliwej okazji
  • zwracaj uwagę na wszelkie materiały i sprzęty z plastiku i w miarę możliwości unikaj tych z oznaczeniem PC

Bisfenol A (BPA) - wpływ na zdrowie

Pojawia się coraz więcej dowodów naukowych, świadczących o niekorzystnym wpływie bisfenolu A na ludzi. BPA jest związkiem, który oddziałuje na funkcjonowanie układu hormonalnego, a jego szkodliwość w wielu aspektach potwierdzono w badaniach na zwierzętach laboratoryjnych, a także na ludziach. Okazuje się, że BPA oddziałuje m.in. na płodność, choroby metaboliczne i zaburza prawidłowy rozwój w wieku dziecięcym.

Cukrzyca typu II

Związek między cukrzycą typu II, a wysoką ekspozycją na bisfenol A wykazano w wielu badaniach na ludziach. Na podstawie przekrojowego amerykańskiego badania NHANES, które jest jednym z największych i najbardziej wiarygodnych, stwierdzono, że podwyższone stężenie BPA w moczu jest powiązane ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na cukrzycę typu II.

W ocenie brano pod uwagę takie wskaźniki, jak glukoza na czczo, glukoza po posiłku, hemoglobina glikowana oraz przyjmowanie leków obniżających poziom cukru we krwi i insuliny. Związek między BPA wykazano zarówno dla osób z prawidłową masą ciała, jak i tych z nadwagą i otyłych, a także dla niepalących i palących papierosy.

Podobne wnioski wyciągnięto z większości badań przeprowadzonych w Azji. Jednocześnie należy wspomnieć, że istnieją badania prowadzone na dużych grupach, w których nie stwierdzono zależności między wysokim stężeniem BPA w moczu a ryzykiem cukrzycy typu II.

Otyłość

Związek między ekspozycją na bisfenol A a otyłością jest jednym z najczęstszych problemów poruszanych w badaniach. Większość dużych badań przekrojowych wykazała związek między zwiększoną ekspozycją na BPA a otyłością, wysokim BMI i obwodem w pasie, co sugeruje, że związek ten sprzyja odkładaniu się brzusznej tkanki tłuszczowej, która zwiększa ryzyko wielu chorób, w tym metabolicznych.

Analizując badania na dorosłych powyżej 20 roku życia, stwierdzono, że wysokie stężenie BPA w moczu było związane z otyłością tylko u osób rasy kaukaskiej. Badania dotyczące dzieci i nastolatków również wskazują na powiązanie nadmiaru tkanki tłuszczowej z ekspozycją na BPA. Jednocześnie zależności te są dużo silniejsze w przypadku młodszych dzieci do 11-12 roku życia.

Choroby układu krążenia

Wnioski wyciągnięte na podstawie badań NHANES oraz innych dużych badań jasno sugerują ścisły związek między wysokim stężeniem BPA w moczu a chorobami serca, np. zawałem mięśnia sercowego, dusznościami, chorobą niedokrwienną serca.

W związku z ekspozycją na BPA stwierdzono u dorosłych większą częstotliwość nadciśnienia oraz obniżoną zmienność rytmu serca – czynnika odpowiadającego za przystosowywanie się pracy serca do zapotrzebowania organizmu na krew i tlen.

Zauważono również, że osoby ze średnim i ciężkim stadium choroby wieńcowej mają wyraźnie wyższe stężenie BPA w moczu niż uczestnicy badania w grupie kontrolnej. Potwierdzono to podczas blisko 11-letniej obserwacji uczestników w wieku 40-74 lat.

Płodność

Wysokie stężenie BPA w moczu jest powiązane z mniejszą aktywnością jajników, mniejszą liczbą dojrzewających komórek jajowych i niższym stężeniem hormonów umożliwiających zajście w ciążę. BPA zmniejsza też płodność mężczyzn i wpływa negatywnie na jakość spermy. Badania dotyczące płodności mają jedną dużą wadę – są prowadzone na nielicznych grupach, dlatego trudno jest na ich podstawie wyciągać wnioski dla całej populacji.

Sprawność seksualna mężczyzn

W dwóch dużych doświadczeniach badano sprawność seksualną mężczyzn w ich subiektywnej ocenie. Porównywano dwie grupy mężczyzn, z których jedni byli narażeni na częsty kontakt z BPA w pracy, a drudzy nie pracowali w fabrykach używających BPA.

Mężczyźni pracujący z materiałami z bisfenolem A wyraźnie niżej oceniali swoją sprawność seksualną niż grupa kontrolna. W ich próbkach moczu znajdowały się również wyższe stężenia BPA. W grupie kontrolnej też zdarzały się przypadki mężczyzn, którzy nisko oceniali niektóre ze wskaźników branych pod uwagę, a było to związane z ich dużą ekspozycją na BPA poza środowiskiem pracy.

Badania naukowe wskazują, że kontakt z bisfenolem A i jego przenikanie do organizmu może nieść wielorakie konsekwencje zdrowotne oprócz wyżej wymienionych:

Źródła:

1. Rochester J.R., Bisphenol A and Human Health: A review of the literature, Reproductive Toxicology (2013), http://dx.doi.org/10.1016/j.reprotox.2013.08.008

2. Geens T. I in., Areview of dietary and non-dietary exposure to bisphenol A, Food and Chemical Toxicology, 2012, 50, 3725-3740

3. http://biotechnologia.pl/biotechnologia/artykuly/bisfenol-co-warto-o-nim-wiedziec,14008

Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W numerze 11/2019 "Zdrowia": padaczka odczarowana, dla kogo przeszczep nerki, e-papieros - nowa plaga, cera wolna od przebarwień, porażka źródłem sukcesu, lunchbox wegetarianina. Miesięcznik "Zdrowie" to pakiet rzetelnej wiedzy i sprawdzonych porad!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie 11/2019
KOMENTARZE
adam777
|

Tylko niektóre rodzaje tworzyw sztucznych zawierają bisfenol A.
NIE ZAWIERAJĄ:
PET <1>
HDPE <2>
LDPE <4>
PP <5>

ZAWIERAJĄ - unikamy!!!
PVC <3>
PS <6>
PC i inne <7>

źródło: ekonsument.pl

Wojciech Marek
|

Bisfenol A
(BPA) może występować w grupie polimerów z grupy poliestrów, będących
estrami kwasu węglowego, czyli w POLIWĘGLANACH (PC - polycarbonates). Ze
względu na to, że sam kwas węglowy jest bardzo nietrwały, poliwęglany
otrzymuje się w reakcji polikondensacji fosgenu z diolami aromatycznymi.
Spośród różnych dioli największe, praktyczne znaczenie uzyskał tzw.
bisfenol A, który jest stosunkowo tani i jednocześnie zapewnia dobre
własności polimeru. Bisfenol A jest substancją szkodliwą (wpływa
negatywnie na rozrodczość), jednak nie stwierdzono, aby był uwalniany z
poliwęglanów w ilościach zagrażających zdrowiu. Bisfenol A nie
wykorzystuje się do produkcji POLIETYLENU - PE, polimer etenu, czyli BPA
nie występuje w PE z którego są produkowane woreczki do ryżu, miekkie
bulelki na wodę itd. NIE WPROWADZAJCIE W BŁĄD!!!

Tron
|

To jest szkodliwy czy nie!? Jest szkodliwy to wycofać a producentów do sądu. jak ie jest, to po co go unikać? Bzdury, byle coś nabazgrać.

wybe
|

To dlaczego są w sklepach????????????????

weyw
|

Jeśli to prawda, to już teraz wszystkie opakowania z zawartością bisfenolu powinny być wycofane a firmy które świadomie truły swoich klientów pociągnięte do odpowiedzialności. No redakcjo Onet - do dzieła.

DARO
|

PIECZARKI produkowane na regałach aluminiowych w środowisku kwaśnym też są szkodliwe dla zdrowia ludzi -i co ? SANEPID wie o tym i nic nie mówi .

michalina
|

Łosoś też nie jest do końca zdrowy zwłaszcza ten hodowlany - czas przezucić się na nne rybki

Andrzej
|

O Bisfenolu A słyszy się u nas już od jakiegoś czasu. Aż dziwne, że nasz kraj nie wprowadził jeszcze odpowiednich przepisów. Zamiast tego mamy zgodę na CETA i GMO. No, pięknie...