Dieta w czasie i po chemioterapii - jadłospis i zasady

2019-06-27 11:11 Aleksandra Żyłowska-Mazgaj, dietetyk

Dieta w czasie chemioterapii to dieta, która ma wzmocnić organizm, pomóc lepiej znieść uciążliwą terapię i szybciej powrócić do zdrowia. Chemioterapia, którą stosuje się u pacjentów chorych na raka, osłabia i zmniejsza apetyt. Żeby walczyć z nowotworem, trzeba mieć dużo siły, dlatego potrzebna jest mądra dieta. Sprawdź, jakie są zasady diety przy chemioterapii i jak wygląda przykładowy jadłospis.

Spis treści

  1. Dieta w chemioterapii - zasady
  2. Dieta w chemioterapii - co można jeść?
  3. Dieta w chemioterapii - jak uczynić ją zdrowszą?
  4. Dieta w chemioterapii - przykładowy jadłospis
  5. Chemioterapia a jakość diety

Dieta w chemioterapii to dieta, której podstawową rolą jest dostarczenie jak największej ilości składników odżywczych w taki sposób, aby jedzenie nie było dla chorego karą i męczarnią.

Leczenie nowotworu z użyciem chemioterapii jest bowiem okresem bardzo wyczerpującym dla organizmu, w którym potrzeby żywieniowe i zapotrzebowanie na poszczególne składniki odżywcze są zwykle dużo wyższe niż w przypadku osoby zdrowej. Jednocześnie w większości przypadków osoby poddawane chemioterapii borykają się z licznymi problemami natury psychicznej i fizycznej, które uniemożliwiają jedzenie dostatecznej ilości pożywienia.

Dieta w chemioterapii - zasady

Istnieje kilka głównych zasad związanych z żywieniem podczas chemioterapii, jednak trzeba pamiętać, że nie ma jednej odpowiedniej diety dla pacjentów onkologicznych, a potrzeby każdego z nich są nieco inne. Dieta przy chemioterapii ma zapewnić siłę i energię do codziennego funkcjonowania i do walki ze skutkami ubocznymi leczenia, gdyż, jak powszechnie wiadomo, „chemia” niszczy nie tylko komórki nowotworowe, ale również komórki zdrowe.

U osób leczących nowotwór występuje zwiększone zapotrzebowanie na białko i kalorie. Jest to związane z faktem, że organizm jest wyniszczony przez leczenie i potrzebuje więcej białka i energii do odbudowy tkanek. Ważna też jest odpowiednia podaż witamin, składników mineralnych, antyoksydantów i innych bioaktywnych fitozwiązków. Zapotrzebowanie na nie wzrasta w trakcie leczenia. Ponadto mają one działanie przeciwzapalne, a sam proces nowotworzenia jest silnie związany z przewlekłym stanem zapalnym.

Dieta osoby przyjmującej chemioterapię powinna bazować na warzywach, owocach, wysokiej jakości nabiale, mięsie, rybach i jajkach. Trzeba uzupełniać ją zdrowymi tłuszczami (szczególnie trzeba unikać utwardzonych olejów roślinnych o działaniu prozapalnym) oraz jak najmniej przetworzonymi węglowodanami (kasze, płatki zbożowe, pieczywo). Niektóre osoby będą potrzebowały diety wysoko błonnikowej, a inne ograniczającej błonnik. Jest to zależne od skutków ubocznych chemioterapii.

Dieta w chemioterapii - co można jeść?

Osoby przyjmujące chemioterapię mogą odczuwać jeden lub kilka skutków ubocznych leczenia związanych z przewodem pokarmowym i wpływających na wybory żywieniowe. Ich występowanie i nasilenie zależy od rodzaju nowotworu, jego umiejscowienia, rodzaju i długości leczenia oraz stosowanych dawek. Do dolegliwości związanych z jedzeniem należą:

Często utrata apetytu i mdłości są spowodowane nie tylko chemioterapią, ale również stresem. Postępowanie żywieniowe u pacjentów z różnymi dolegliwościami wynikającymi z leczenia jest zależne od tychże skutków ubocznych.

1. Utrata apetytu

To najczęstszy problem podczas chemioterapii. Przy utracie apetytu należy:

  • unikać jedzenia dużych posiłków
  • jeść 5-6 razy dziennie lub nawet częściej
  • zastępować posiłki stałe płynnymi oraz stosować tzw. nutridrinki
  • mieć pod ręką zdrowe i lubiane przekąski, np. suszone owoce, wafle ryżowe, masło orzechowe, owoce, pomidorki, marchewki pokrojone w słupki itp.
  • regularnie pić napoje w ciągu dnia
  • pić napoje, które dostarczają kalorii, np. soki, maślankę, koktajle z owoców
  • jeść przekąskę przed snem
  • jeść chłodne lub mrożone produkty
  • nie popijać w trakcie jedzenia
  • jeść większe posiłki przy dobrym samopoczuciu

2. Zaparcia

Przyczyną zaparć może być chemioterapia, ale też często wypijanie zbyt małej ilości płynów, za mało błonnika w diecie oraz brak ruchu. Przy zaparciach należy:

  • wypijać co najmniej 8 szklanek płynów dziennie
  • pić gorące napoje
  • jeść dużo błonnika: warzyw, pełnoziarnistego pieczywa, płatków zbożowych, suszonych owoców, nasion roślin strączkowych

3. Biegunka

Przy występowaniu biegunki należy:

  • pić dużo płynów, aby uniknąć odwodnienia. Polecana jest woda, elektrolity do rozpuszczania oraz napoje dla sportowców
  • unikać napojów gazowanych
  • jeść częstsze i mniejsze posiłki
  • spożywać produkty bogate w sód i potas: rosół, banany, ziemniaki, morele i pomidory
  • unikać produktów bogatych w błonnik, głównie pełnoziarnistych zbożowych
  • unikać tłustej i smażonej żywności
  • jeść posiłki i pić napoje w temperaturze pokojowej, nie za zimne i nie za gorące
  • unikać nasion roślin strączkowych, surowych warzyw i owoców, mleka z laktozą, napojów zawierających cukier, alkoholu, ostrych przypraw, kawy, soku jabłkowego, żywności z ksylitolem lub sorbitolem

4. Suchość w ustach

Suchość w ustach to stan, w którym organizm produkuje mniej śliny niż zwykle. Utrudnia to mówienie, przeżuwanie i połykanie jedzenia. Może także zmieniać odczuwanie smaku pożywienia. W przypadku suchości ust należy:

  • popijać wodę małymi łykami przez cały dzień i trzymać blisko siebie butelkę z wodą
  • jeść bardzo kwaśne i bardzo słodkie produkty, gdyż pobudzają wydzielanie śliny
  • żuć gumę lub ssać cukierki, suszone owoce itp.
  • jeść produkty łatwe do przełknięcia, płynne, o papkowatej konsystencji, miękkie
  • zmiękczać jedzenie, używając sosów, polew
  • unikać alkoholu i ostrych produktów

5. Mdłości

Mdłości są częstą przypadłością, która utrudnia dostarczanie odpowiednich ilości składników odżywczych. Mdłości są dosyć częstym skutkiem ubocznym przy chemioterapii, jednak zwykle ustępują po kilku dniach od podania „chemii”. Gdy występują mdłości, należy:

  • jeść produkty łatwostrawne, np. białe pieczywo, jogurt naturalny, kasza manna, pieczone jabłko, rosół itp.
  • jeść 5-6 małych posiłków w ciągu dnia
  • starać się nie pomijać posiłków, a raczej zmniejszać ich objętość i dojadać później jako przekąski. Pusty żołądek u wielu osób nasila mdłości
  • wybierać żywność lubianą i atrakcyjną, nie zmuszać się do jedzenia posiłków, które nasilają mdłości
  • unikać popijania podczas posiłków
  • napoje pić małymi łykami, powoli, przez cały dzień
  • jeść posiłki i pić napoje w temperaturze pokojowej, nie za zimne i nie za gorące
  • jeść sucharki tuż przed snem, jeśli występuje nasilenie mdłości o poranku
  • unikać posiłków o wyrazistym smaku i zapachu

6. Wymioty

Wymioty pojawiają się jako konsekwencja mdłości, ale także nadwrażliwości na zapachy oraz stresu związanego z chorobą i leczeniem. Postępowanie żywieniowe przy wymiotach obejmuje:

  • całkowite unikanie jedzenia i picia podczas wymiotów
  • wypijanie niewielkich ilości wody lub rosołu po ustąpieniu wymiotów
  • wprowadzenie płynnego posiłku (koktajlu, zupy), jeśli wymioty nie wracają po wypiciu płynu
  • jedzenie często w małych porcjach

7. Ból jamy ustnej

Ból jamy ustnej wynika z małych ranek i owrzodzeń, które mogą powstawać w ustach w wyniku leczenia. Aby nie nasilać dolegliwości podczas jedzenia, należy:

  • wybierać żywność łatwą do przeżucia, miękką
  • gotować jedzenie do miękkości
  • rozmiękczać żywność, dodając sosy lub jogurt
  • dzielić jedzenie na małe kawałki
  • pić napoje przez słomkę
  • jeść posiłki w temperaturze pokojowej lub zimne
  • unikać produktów, które mogą powodować ból: owoców cytrusowych, soków owocowych, lemoniady, ostrych przypraw, dań z curry, pomidorów, keczupu, słonego jedzenia, surowych, twardych warzyw, chrupiących produktów, np. krakersów, granoli, chipsów, alkoholu

8. Ból gardła i trudności w przełykaniu

Ta przypadłość występuje głównie przy stosowaniu chemioterapii niszczącej szybko namnażające się komórki. Do takich należą komórki wyściełające przełyk. Dieta przy tym problemie obejmuje:

  • jedzenie częstych posiłków o małej objętości
  • wybieranie posiłków łatwych do przełykania, płynnych, miękkich, bez chrupiących, twardych elementów
  • jedzenie żywności bogatej w białko i kalorie
  • gotować produkty do miękkości
  • rozmiękczać jedzenie sosami, rosołem lub jogurtem
  • popijać w trakcie jedzenia
  • unikać: gorących napojów i jedzenia, ostrych przypraw, kwaśnych warzyw i owoców, chrupiących, twardych produktów, alkoholu

Zmiany w odczuwaniu smaku i zapachu

Leczenie nowotworów często wpływa na zmianę odczuwania smaku i zapachu. Pacjenci skarżą się na zwiększoną wrażliwość zapachową i utratę smaku. Przypadłość ustępuje po zakończeniu leczenia. Jak sobie z nią radzić? Należy:

  • wybierać jedzenie, które pachnie i wygląda dobrze dla osoby chorej
  • nie zmuszać się do jedzenia, które jest odbierane jako nieapetyczne
  • marynować jedzenie, aby poprawić jego smak
  • jeść i pić produkty kwaśne
  • dosładzać żywność, która wydaje się gorzka, słona lub bez smaku
  • używać przypraw i ziół

Spadek masy ciała

Wszystkie powyższe skutki uboczne stosowania chemioterapii najczęściej prowadzą do ograniczenia jedzenia, a w związku z tym do spadku masy ciała. Jak postępować, aby uniknąć nadmiernej utraty kilogramów? Należy:

  • jeść posiłki mimo braku odczuwania głodu
  • jeść 5-6 posiłków dziennie
  • wybierać żywność bogatą w białko i kalorie
  • pić koktajle, szejki, zupy, jeśli występuje problem z jedzeniem stałych posiłków
  • pić koktajle białkowe i tzw. nutridrinki

Dieta w chemioterapii - jak uczynić ją zdrowszą?

  1. Trzymaj w lodówce i zamrażarce produkty, które lubisz. Szczególnie warzywa, owoce, nabiał i ryby.
  2. Poproś rodzinę i przyjaciół o pomoc w zakupach i gotowaniu, gdy czujesz się źle po dawce chemioterapii.
  3. Jedz dużo białka (jajka, ryby, mięso, nabiał) i kalorii wtedy, kiedy możesz – kiedy czujesz się na tyle dobrze, aby jeść. To pomoże ci nabrać sił w trakcie leczenia i przyspieszy odbudowę tkanek.
  4. Jedz, kiedy masz największy apetyt. W większości przypadków jest to poranek.
  5. Jeśli nie masz ochoty na stałe posiłki, spróbuj płynnych – zup, koktajli owocowych i warzywnych, koktajli białkowych.
  6. Nie zmuszaj się do jedzenia, jeśli akurat nie jesteś w stanie jeść.
  7. Powiedz lekarzowi, jeśli nie jesz dłużej niż dwa dni.
  8. Dziel posiłki na mniejsze i jedz wiele razy w ciągu dnia
  9. Pij bardzo dużo płynów. Szczególnie wtedy, gdy nie możesz jeść. Codziennie wypijaj 8-12 szklanek płynów
  10. Unikaj zatruć pokarmowych. Jedz świeże produkty. Nie przechowuj jedzenia poza lodówką. Pozostałości posiłków wkładaj od razu do lodówki. Nie jedz resztek przechowywanych dłużej niż trzy dni.
  11. Szoruj i namaczaj owoce i warzywa przed jedzeniem. Także te, z których obierasz skórkę, np. pomarańcze.
  12. Myj także mrożone warzywa i owoce.
  13. Myj dokładnie ręce przed, w trakcie i po gotowaniu.
  14. Używaj pasteryzowanych produktów mlecznych i soków.
  15. Praż na patelni orzechy i pestki. Unikaj surowych i długo przechowywanych bez łupin.
  16. Nie jedz surowych ryb i owoców morza.
  17. Nie jedz żywności, na które pojawiła się pleśń. Unikaj serów pleśniowych.

Dieta w chemioterapii - przykładowy jadłospis

Dieta w chemioterapii będzie inna dla każdego pacjenta, zależna od skutków ubocznych leczenia, które u niego występują. Wydaje się, że najczęściej zgłaszanymi problemami jest utrata apetytu, mdłości i zaparcia. Przykładowy jadłospis jest dopasowany do tych dolegliwości.

Dzień 1

  • Śniadanie

Kanapki: pieczywo żytnie na zakwasie posmarowane masłem + twarożek + wędlina wysokiej jakości + sałata + pomidor + rzodkiewka

  • II śniadanie

Suszone morele + jogurt naturalny

  • Obiad

Gotowana na rosole kasza perłowa z marchewką i groszkiem
Pieczone pałki z kurczaka
Mizeria z jogurtem naturalnym

  • Przekąska

Nutridrink

  • Podwieczorek

Hummus + warzywa, np. marchewka, papryka pokrojone w słupki, pomidory

  • Kolacja

Zupa krem z cukinii podana z 1 łyżką oliwy z oliwek i prażonymi pestkami dyni

Dzień 2

  • Śniadanie

Jajka gotowane na miękko
Pomidory ze szczypiorkiem i oliwą z oliwek

  • II śniadanie

Sernik na zimno z truskawkami i galaretką

  • Obiad

Makaron tagliatelle z pesto, suszonymi pomidorami, czosnkiem, piersią kurczaka, bazylią i oliwą z oliwek

  • Przekąska

Koktajl z 1 porcji odżywki białkowej z mlekiem lub wodą

  • Podwieczorek

Koktajl z 2-3 garści szpinaku, 1 jabłka i 1/2 banana (rozrzedzić wodą)

  • Kolacja

Bułka grahamka z masłem, serem żółtym i pomidorem

Dzień 3

  • Śniadanie

Omlet z rukolą, mozzarellą, pomidorkami cherry i oliwą z oliwek

  • II śniadanie

Wafle ryżowe z masłem orzechowym

  • Obiad

Pulpety wołowe w sosie pomidorowym z dodatkiem meksykańskich przypraw, natki pietruszki + czerwona fasola + ryż ugotowany osobno

  • Przekąska

Nutridrink

  • Podwieczorek

Maślanka + truskawki

  • Kolacja

Rosół z makaronem

Warto wiedzieć

Chemioterapia a jakość diety

Jedno z badań analizujące sposób odżywiania kobiet z nowotworem piersi poddanych chemioterapii wykazało, że leczenie istotnie zmienia dietę na gorszą, obniża jej jakość. Wydaje się to dosyć oczywiste, gdyż nawet zdrowe osoby mają problem ze stosowaniem właściwej diety pełnej warzyw, zdrowych tłuszczów i białka. Chemioterapia i choroba sprawia dodatkowo, że pacjenci są osłabieni, zrezygnowani i nie mają siły na planowanie posiłków, zakupy i gotowanie. Z przeprowadzonego badania wynika, że aż w 49% przypadków dieta była silnie niedoborowa, a sposób odżywiania prawie wszystkich kobiet poddanych badaniu oceniono jako wymagający zmian. Stwierdzono szczególnie niedobory w spożyciu zielonych i pomarańczowych warzyw oraz nasion roślin strączkowych. Makro- i mikroskładniki, których niedobory występują najczęściej to: wapń, żelazo, magnez, niacyna, ryboflawina, tiamina, witamina B6, witamina C, cynk.

Rak - co jeść w trakcie choroby?

Źródła:

  1. NIH, Support for people with cancer, Eating Hints: Before, during and after cancer treatment, https://www.cancer.gov/publications/patient-education/eatinghints.pdf
  2. Dias Custodio I.D. i in., Impact of chemotherapy on diet and nutritional status of women with breast cancer: A prospective study, 2016, https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0157113
  3. https://www.guysandstthomas.nhs.uk/resources/patient-information/cancer/diet-and-chemotherapy.pdf
  4. Mardas M. i in., Link between diet and chemotherapy related gastrointestinal side effects, 2017,https://www.termedia.pl/Link-between-diet-and-chemotherapy-related-gastrointestinal-side-effects,3,29710,1,1.html
O autorze
Aleksandra Żyłowska-Mazgaj dietetyk
Aleksandra Żyłowska-Mazgaj, dietetyk
Technolog żywności, dietetyk, edukator. Absolwentka Biotechnologii na Politechnice Gdańskiej i Usług żywieniowych na Akademii Morskiej. Zwolenniczka prostej, zdrowej kuchni i świadomych wyborów w codziennym odżywianiu. Do moich głównych zainteresowań należy budowanie trwałych zmian nawyków żywieniowych oraz indywidualne komponowanie diety zgodnie z potrzebami organizmu. Bo nie dla każdego to samo jest zdrowe! Uważam, że edukacja żywieniowa jest bardzo istotna, zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych. Koncentruję swoje działania na szerzeniu wiedzy o żywieniu, analizuję nowe wyniki badań, samodzielnie wnioskuję. Wyznaję zasadę, że dieta to styl życia, a nie ścisłe przestrzeganie posiłków z kartki. W zdrowym i świadomym odżywianiu zawsze jest miejsce na pyszne przyjemności.
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.

NOWY NUMER

W numerze 10/2019 "Zdrowia" kreatywne podejście do seksu, podstępna borelioza, nowe terapie nowotworów, komu grozi cyberchondria, leki szkodzące urodzie, probiotyki w kiszonkach. Miesięcznik "Zdrowie" to pakiet rzetelnej wiedzy i sprawdzonych porad!

Dowiedz się więcej
Miesięcznik Zdrowie 10/2019
KOMENTARZE
as_1
|

Ponizej link do artykułu na temat walki Kazimierza Kutza z rakiem i o wpływie wody na proces rehabilitacji
http://katowice.wyborcza.pl...

ryszard
|

Artykuły innych geniuszy żywienia całkowicie zaprzeczają temu co tu czytam.Jest trzech żywieniowców i siedem propozycji wzajemnie wykluczających się . Może nie piszcie takich artykulów aby ludzi ogłupiać. Ustalcie coś wspólnego co pomaga lecz nie wprowadza zamętu i niezrozumienia u ludzi potrzebujących solidnej pomocy. Jak na razie czytam na temat na różnych forach , to przychodzi tylko jedna myśl - NIGDY NIE CZYTAĆ TYCH WSZYSTKICH WYPOCIN - bo można się rozchorować.

że co?
|

w diecie antynowotworowej unikać produktów zwierzęcych: białka i mięsa,co najwyżej chude sporadycznie mięso. Przede wszystkim warzywa pod każdą postacią,ale też nie wszystkie, nasiona,orzechy...,Jak zobaczyłam w artykule m.in.tłuste twarogi i jogurty,to mało z krzesła nie spadłam. Jednak poradnik nie zawsze dobrze pisze

Edyta
|

Mój kuzyn po chemii nie miał w ogóle apetytu. Na wzmocnienie lekarz zalecił mu przyjmowanie nukleotydów, taki preparat imuregen. Na szczęście pomogło,

ddd
|

Stosowałem dietę w czasie leczenia raka, ale stosowałem też Ovosan - wspomagająco.

Dana
|

Brawo Kosma, taka prawda że źle się odżywiamy dlatego tak dużo chorujemy,ale też nie każdego stać na jedzenie łososia i krewetek chociaż bardzo by chciał, ale jedzenie z umiarem i potraw kalorycznych jest bardzo ważne,pozdrawiam i wyrazy współczucia z powodu śmierci bliskiej osoby.

Hania
|

Dwukrotnie walczylam juz z zaawansowana choroba nowotworowa, oraz skutkami ubocznymi zastosowanych lekow. Brak apetytu spowodowany zmiana smaku znanych mi potraw kazdorazowo doprowadzal do spadku wagi o 10 kilogramow. Przez wiele miesiece jadlam najchetnie zimny serke homogenizowany z garscia owocow lesnych i miodem oraz prawie wylacznie, jarzyny z wody z lyzka oliwy. Pilam zalecane przez onkologow ziola (mieszanke o, 10 ziol), ktore wspomagaly odprowadzanie trucizn z organizmu. Poza tym pilam przynajmnie 2 litry herbaty Rooibos dziennie. Dzieki ziolom ktore pilam w okresie chemoterapii znosilam ta druga chemie lepiej niz za pierwszym razem przed 10 lay. Zastosowano ta same kombinacje cytostatykow. Podczas pierwszej chemoterapii pilam codziennie wywar z nasion lnu, by chronic sluzowke zoladka i jelit.

Lila nibus
|

Przy Chemotherapie przytlalam 11 kilo wim że ta terapia jest nie tylko dla mnie trudne ale i dla całej rodziny

Milena
|

Ja też na zajęciach słyszałam o tym, że rak żywi sie cukrem, a dokładniej glukozą. Więc ograniczając spożycie cukru można :zagłodzić" nowotwór. Nawet widizałam program w panoramie o deicie ketogennej oleketo i dekarcenalu, gdzie wypowiadali się eksperci, że to działa. Więc może to naprawdę ma sens.

Patrycja
|

A co sądzicie o diecie ketogennej? Rak żywi się cukrem to jeśli ograniczymy jego spożycie na rzecz tłuszczów, z których nasze zdrowe komórki będą mogły czerpać energię a komórki ranowe nie - wydaje sie logiczne że po pewnym czasie komórki nowotworowe zaczną obumierać?