RETINOIDY - działanie, zastosowanie, skutki uboczne

Autor: Monika Majewska

Retinoidy to pochodne witaminy A. Dzięki swoim właściwościom i leczniczemu działaniu retinoidy są stosowane głównie w terapii schorzeń dermatologicznych, przede wszystkim trądziku, jak również w pielęgnacji skóry. Znalazły zastosowanie także w leczeniu niektórych nowotworów. Jakie jeszcze działanie mają retinoidy? Jakie są przeciwwskazania i skutki uboczne ich stosowania?

Retinoidy to grupa związków chemicznych wykazująca właściwości charakterystyczne dla witaminy A. Retinoidy pełnią wiele różnorodnych funkcji w całym organizmie: biorą udział w procesie widzenia, regulacji proliferacji [rozrastania] i różnicowania komórek, wzrostu tkanki kostnej, w czynnościach układu immunologicznego oraz zabezpieczaniu organizmu przed wieloma rodzajami schorzeń.1 Dzięki swoim właściwościom substancje te są stosowane głównie w leczeniu schorzeń dermatologicznych, jak również w pielęgnacji skóry. Znalazły zastosowanie także w leczeniu niektórych nowotworów.

Ze względu na budowę i właściwości wyróżniamy 3 generacje retinoidów:3

  • I generacja – retinoidy naturalne, działające nieselektywnie – retinol (witamina A) i jej metabolit retinal, tretinoina, izotretinoina
  • II generacja – retinoidy monoaromatyczne, syntetyczne analogi witaminy A (etretinat, acitretina)
  • III generacja – retinoidy poliaromatyczne, charakteryzujące się selektywnym działaniem receptorowym (arotynoid, adapalen, tazaroten)

Retinoidy w terapii chorób nowotworowych

Z uwagi na wpływ retinoidów na procesy regulujące podziały komórkowe znalazły one zastosowanie w terapii niektórych stanów przednowotworowych i chorób nowotworowych:1,2

Retinoidy z uwagi na mechanizm działania stanowią również przedmiot eksperymentów in vitro w hamowaniu raka jajnika i sutka.

Retinoidy - zastosowanie w dermatologii

Retinoidy stosowane są przede wszystkim w dermatologii, zarówno miejscowo, jak i ogólnie. Ze względu na swoje działanie regeneracyjne na skórę, stosuje się je przy nadmiernej suchości skóry, w stanach zapalnych, przy oparzeniach i odmrożeniach. Stosuje się je także w leczeniu licznych schorzeń dermatologicznych. Retinoidy znalazły zastosowanie przede wszystkim w leczeniu trądziku. W tym przypadku retinoidy działają na dwa sposoby - przyspieszają wymianę zewnętrznych warstw naskórka i złuszczanie martwych komórek. Dzięki temu hamują rogowacenie ujść gruczołów łojowych, prowadzą do usuwania dojrzałych zaskórników oraz ograniczają wydzielanie łoju. Po drugie, dzięki wywieranemu działaniu na układ immunologiczny, redukują istniejące zmiany zapalne. W terapii trądziku pospolitego zastosowanie znajdują retinoidy podawane zarówno miejscowo, jak i ogólnoustrojowo w monoterapii, jak i w skojarzeniu z innymi środkami, takimi jak: hormony steroidowe, leki antybakteryjne, promieniowanie UV.2

Najlepiej poznanym i najczęściej stosowanym naturalnym retinoidem jest retinol (witamina  A1).

Retinoidy są stosowane także w terapii łuszczycy. Łuszczyca jest chroniczną, nawracającą chorobą skóry o podłożu immunologicznym oraz zapalnym. Retinoidy stosowane w terapii tej choroby działają poprzez normalizację proliferacji [rozrastania] komórek naskórka, a w szczególności zahamowanie podziałów komórkowych w przypadku nadmiernej proliferacji i przyspieszenie tego procesu, gdy zachodzi on zbyt wolno. Dodatkowo modulują odpowiedź immunologiczną poprzez regulację funkcji komórek Langerhansa skóry, limfocytów T, jak i zahamowanie produkcji czynników chemotaktycznych. Podobnie jak w terapii trądziku, w łuszczycy retinoidy znajdują zastosowanie jako środki miejscowe oraz doustne w monoterapii, jak i w leczeniu skojarzonym z hormonami steroidowymi, promieniowaniem UV, analogami witaminy D, dziegciami i lekami cytotoksycznymi.2

Inne choroby skóry, w przebiegu których można zastosować retinoidy, to: trądzik różowaty, choroby grudkowo-złuszczające (poza łuszczycą, liszaj płaski, łupież czerwony mieszkowy), genodermatozy z zaburzeniami rogowacenia (choroba Dariera, rybia łuska), skóra pergaminowa, choroby autoimmunologiczne (toczeń rumieniowaty), choroby wirusowe (brodawki płaskie, mięczak zakaźny).3

Zabiegi z retinolem pomagają rozwiązać wiele problemów skóry

Źródło: lifestyle.newseria.pl

Retinoidy a ciąża

Bezwzględnym przeciwwskazaniem do stosowania retinoidów jest ciąża oraz okres karmienia piersią. Stosowanie retinoidów w pierwszym trymestrze ciąży może wywołać u płodu poważne zaburzenia rozwojowe obejmujące wady twarzoczaszki (wodogłowie, małogłowie), mikroftalmię (małoocze), wady rozwojowe ucha zewnętrznego, układu sercowo-naczyniowego, centralnego układu nerwowego. Dlatego pacjentka musi bezwzględnie przestrzegać skutecznych metod zapobiegania ciąży. Przed rozpoczęciem leczenia retinoidami, pacjentka musi przedstawić negatywny wynik wiarygodnego testu ciążowego.

Zdaniem eksperta
maska Dr n. med. Elżbieta Szymańska, dermatolog
Dr n. med. Elżbieta Szymańska, dermatolog

Leczenie trądziku doustną Izotretynoiną a ciąża

Kobiety w wieku rozrodczym muszą stosować skuteczną metodę antykoncepcji przez 1 miesiąc przed rozpoczęciem leczenia, podczas leczenia i 1 miesiąc po jego zakończeniu. Izotretynoinę można stosować u kobiet w wieku rozrodczym jedynie po upewnieniu się, że pacjentka nie jest w ciąży (ujemny test ciążowy przed rozpoczęciem leczenia). Testy ciążowe wykonuje się przed rozpoczęciem leczenia, w trakcie jego trwania oraz po 5 tygodniach od zakończenia. Lek powinien być stosowany pod kontrolą lekarską i badań laboratoryjnych, w celu zmaksymalizowania bezpieczeństwa terapii.

Retinoidy - zastosowanie w kosmetyce

Retinoidy zawarte w kosmetykach stosuje się nie tylko do pielęgnacji skóry tłustej, podatnej na zmiany trądzikowe, lecz także skóry dojrzałej. Retinoidy zawarte w kremach przeciwzmarszczkowych poprawiają wygląd skóry, elastyczność, redukują zmarszczki i wygładzają skórę. Dzięki retinolowi skutecznie znikają także przebarwienia. Retinol przyczynia się także do powstawania nowych naczyń krwionośnych w skórze, decydujących o odżywianiu i dotlenianiu tkanki łącznej i naskórka, a tym samym o ładnym, świeżym kolorycie skóry.

Podczas miejscowego stosowania retinoidów należy unikać nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV.   W przeciwnym razie może dojść do posłonecznych uszkodzeń skóry. W celu zminimalizowania negatywnych skutków stosowania retinoidów w przemyśle kosmetycznym stosuje się prekursory kwasu retinowego, spośród których najczęściej stosowanym jest retinol. Produkty kosmetyczne charakteryzują się względnie małą zawartością tego związku, względnie od 0,01% do 0,08%, co jest spowodowane występującymi działaniami niepożądanymi w postaci podrażnień skóry.

Zdaniem eksperta
maska mgr Agnieszka Denis - kosmetolog
mgr Agnieszka Denis - kosmetolog

Jak stosować kremy do twarzy z retinolem?

Bardzo proszę o poradę. Mam 30 lat, skórę mieszaną z rozszerzonymi porami (głównie na policzkach), przebarwieniami posłonecznymi i pierwszymi oznakami starzenia. Kupiłam krem z retinolem (Sesderma Retises 0,25%). Producent po trzech miesiącach stosowania zaleca terapię Retises 0,5%. Raz w miesiącu robię zabieg kwasem migdałowym. Niedawno nabyłam również tonik z kwasem migdałowym 5%. Skóra jest po nim lekko zaczerwieniona, ale rano odwdzięcza się jasną , wypoczętą cerą. Jak stosować kremy  do twarzy z retinolem? Czy mogę jednocześnie używać obu produktów? Czy powinnam zrezygnować z peelingu kwasem, raz w miesiącu?

mgr Agnieszka Denis, kosmetolog: Proszę nie przesadzać z natężeniem zabiegów. Kuracje kwasami w celu poprawy kondycji skóry po lecie zrobić w serii co 2 tygodnie przez 2-3 miesiące, ale należny wykluczyć w tym czasie codzienny retinol. Po zakończeniu leczenia można wrócić do kremu. Wszystko z umiarem, żeby nie szokować skóry.

Polecamy
RETINOL: czy kosmetyki z retinolem są skuteczne?

RETINOL: czy kosmetyki z retinolem są skuteczne?

Retinol to najlepiej przebadany składnik kosmetyków. Jest bardzo wysoko ceniony przez ich producentów, ponieważ naprawdę potrafi zdziałać cuda dla urody ...

Retinoidy w suplementach diety

Oprócz produktów leczniczych i wyrobów kosmetycznych retinoidy są również częstym składnikiem suplementów diety. Są to głównie preparaty złożone zawierające zespoły witamin, składniki mineralne oraz wyciągi roślinne, przyjmowane w celu uzupełnienia diety w stanach niedoborów składników odżywczych lub wzmożonego zapotrzebowania na te składniki. Zażywane są  w stanach obniżonej odporności organizmu, przemęczenia, problemów z koncentracją,  skupieniem uwagi, przy braku łaknienia, w okresie rekonwalescencji po przebytych chorobie, a także w nadmiernym stresie. Suplementy diety nie są produktami leczniczymi więc zawartości szeregu składników czynnych biologicznie, zwłaszcza tych które ulegają kumulacji w organizmie są znacznie niższe od dawek leczniczych.2

Ważne

Ważne

Retinoidy - przeciwwskazania

Jak wspominano, bezwzględnym przeciwwskazaniem do stosowania retinoidów jest ciąża oraz okres karmienia piersią. Do względnych przeciwwskazań należą leukopenia, hipercholesterolemia, hipertriglicerydemia, zaburzenia czynności wątroby, nerek, niedoczynność tarczycy, otyłość oraz cukrzyca.1 Należy pamiętać o interakcji retinoidów z tetracyklinami, lekami przeciwdrgawkowymi, metotreksatem oraz alkoholem. Nie należy równocześnie podawać witaminy A.3

Retinoidy - działanie niepożądane

1) SKÓRA, WŁOSY, PAZNOKCIE

Do objawów ubocznych, które pojawiają się na skórze w czasie leczenia retinoidami należą:

  • wysuszenie, zaczerwienienie skóry i błon śluzowych
  • swędzenie
  • podrażnienie
  • rumień
  • zwiększona wrażliwość skóry
  • wysypki skórne
  • wzmożona potliwość
U pacjentów z grup podwyższonego ryzyka (zaburzenia metabolizmu lipidów, cukrzyca, otyłość, alkoholizm) długotrwałe przyjmowanie retinoidów nasila niebezpieczeństwo przyspieszenia miażdżycy i choroby wieńcowej serca.

Mogą  pojawić się zaburzenia wzrostu włosów, takie jak przerzedzenie i ich wypadanie. Zaburzenia te dotyczą  również paznokci, objawiają się zwiększoną łamliwością, utratą połysku oraz zniekształceniem płytek paznokciowych.

2) WZROK

Bardzo często występuje również suchość wokół oczu i gałek ocznych, pieczenie oczu oraz łzawienie.

3) UKŁAD POKARMOWY

Opisywane są przypadki występowania nudności, chorób zapalnych jelit (zapalenie jelita krętego), zapalenia trzustki. Duże dawki i długotrwałe stosowanie leków zawierających retinoidy może wywołać także zaburzenia czynności  wątroby. U pacjentów, u których wystąpiła biegunka lub krwawienie z układu pokarmowego należy natychmiast przerwać podawanie retinoidów.

4) UKŁAD ODDECHOWY

Bardzo rzadko mogą występować przypadki skurczu oskrzeli.

5) UKŁAD KOSTNO-STAWOWY

Częstym następstwem terapii retinoidami są bóle kości. Obserwuje się także zwapnienia ścięgien i więzadeł, szczególnie w obrębie kostek. Substancje te mogą przyczynić się również do rozwoju osteoporozy.

6) UKŁAD NERWOWY

Rzadko obserwuje się działania uboczne ze strony ośrodkowego układu nerwowego. Spotykane są ponadto, chociaż niezbyt często, objawy wzrostu ciśnienia śródczaszkowego, takie jak bóle głowy czy nudności.

Dodatkowo podczas terapii retinoidami obserwowane są: leukopenia, erytropenia, obniżenie hematokrytu, przyspieszenie opadania krwinek. Dość częste są zaburzenia gospodarki lipidowej (zwiększenie stężenia trójglicerydów i cholesterolu w surowicy, zmniejszenie frakcji HDL cholesterolu, podwyższenie frakcji LDL). U pacjentów z grup podwyższonego ryzyka (zaburzenia metabolizmu lipidów, cukrzyca, otyłość, alkoholizm) długotrwałe przyjmowanie retinoidów nasila niebezpieczeństwo przyspieszenia miażdżycy i choroby wieńcowej serca.3

Działania niepożądane w większości przypadków zależą od dawkowania leku i na ogół ustępują po zmniejszeniu dawki lub odstawieniu preparatu. Zdarza się, że obserwowane jest przejściowe nasilenie objawów choroby po rozpoczęciu leczenia retinoidami.

Warto wiedzieć

Ważne

Retinoidy - źródła naturalnych retinoidów

Głównym źródłem retinoidów pochodzących z diety są estry retinylowe znajdujące się w produktach spożywczych  pochodzenia zwierzęcego. Estry te są hydrolizowane w świetle jelita dając wolny retinol. Źródłem retinolu może być również beta–karoten (prowitamina A) wprowadzany do organizmu z roślinnymi produktami spożywczymi. W organizmie  człowieka  β-karoten ulega przemianie w retinol w jelicie cienkim.

Bibliografia:

1. Boryczka M., Pasker B., Sosada M., Retinoidy jako substancje czynne produktów leczniczych, kosmetyków i suplementów diety, "Farmaceutyczny Przegląd Naukowy" 2010, nr 8

2. Marona H., Gunia A., Pękala E., Retinoidy – rola w farmakoterapii w aspekcie komórkowego mechanizmu działania, "Terapia i Leki " 2010, nr 3

3. Bronikowska A., Wojnowska D., Zastosowanie retinoidów w dermatologii, Nowa Medycyna 2003, nr 1

fb udostępnij tweet udostępnij g+ udostępnij print wydrukuj
Zobacz także
Zdjęcia: Thinkstockphotos.com

Aktualizacja: 15.03.2017

DlaPacjentow24.pl
Najpopularniejsze artykuły
Przedawkowanie witamin. Które witaminy można przedawkować?

Przesadne przyjmowanie preparatów witaminowych niesie ryzyko poważnych chorób. Które z witamin...

więcej

308

OLEJ Z CZARNUSZKI - właściwości i zastosowanie oleju czarnuszkowego OLEJ Z CZARNUSZKI - właściwości i zastosowanie oleju czarnuszkowego

Olej z czarnuszki ma wiele właściwości zdrowotnych, dzięki czemu znalazł zastosowanie jak środek...

więcej

284

WITAMINA D - objawy oraz skutki niedoboru i nadmiaru witaminy D WITAMINA D - objawy oraz skutki niedoboru i nadmiaru witaminy D

Witamina D w odpowiednim stężeniu sprawia, że kości są mocne, a zęby zdrowe. Właściwy poziom tej...

więcej

277

PŁYN LUGOLA - działanie i skutki uboczne płynu Lugola PŁYN LUGOLA - działanie i skutki uboczne płynu Lugola

Płyn Lugola stał się szerzej znany za sprawą katastrofy elektrowni atomowej w Czarnobylu w 1986...

więcej

276

Znajdź badanie

albo

albo

Alfabetyczny indeks badań

a b c d e f g h i k
l m n o p r s t u v
w z ż
Eksperci

Cykle prawidłowo powinny trwać od 25 do 35 dni. Jeśli sporadycznie zdarza się, że cykl nie mieści się w tych granicach, nie ma powodów do obaw; jeśli zdarza się to częściej niż 4 razy w roku, radzę...

Rzekome schorzenie skórne mające charakteryzować się szpecącymi ranami, obecnością na skórze i pod nią różnokolorowych włókien nieznanego pochodzenia oraz odnoszeniem przez pacjenta wrażenia pełzania...

Zdrowa społeczność

Żaden utwór zamieszczony w serwisie nie może być powielany i rozpowszechniany lub dalej rozpowszechniany w jakikolwiek sposób (w tym także elektroniczny lub mechaniczny) na jakimkolwiek polu eksploatacji w jakiejkolwiek formie, włącznie z umieszczaniem w Internecie - bez pisemnej zgody ZPR Media S.A.. Jakiekolwiek użycie lub wykorzystanie utworów w całości lub w części z naruszeniem prawa tzn. bez zgody ZPR Media S.A. jest zabronione pod groźbą kary i może być ścigane prawnie.