Bezsenność jest najczęściej występującym zaburzeniem snu. Sama w sobie może być chorobą lub też – podobnie jak ból czy gorączka – objawem innej choroby somatycznej albo psychicznej. Z badań przeprowadzonych w 2008 r. wynika, że na bezsenność cierpi ok. 50 proc. Polaków. Mimo powszechnego występowania choroby wiedza o niej jest niewystarczająca, zarówno wśród pacjentów, jak i lekarzy. Większości z nas wydaje się, że wystarczy połknąć tabletkę i problem zniknie. Czy rzeczywiście to takie proste? Czy słusznie robimy, kupując leki nasenne dostępne bez recepty, zamiast szukać pomocy u specjalisty? O wyjaśnienia poprosiliśmy dr. n. med. Michała Skalskiego, psychiatrę z Katedry i Kliniki Psychiatrycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego i Poradni Leczenia Zaburzeń Snu.
» Czy bezsenność to tylko problem ludzi dojrzałych?
M.S.: Nie. Na bezsenność cierpią dzieci, nastolatki, ludzie młodzi, dojrzali i ci w podeszłym wieku. U dzieci bezsenność może się objawiać nadpobudliwością w ciągu dnia albo zachowaniem przypominającym ADHD. U osób nastoletnich następstwem bezsenności bywają stany depresyjne, czasem nawet z ryzykiem popełnienia samobójstwa. Fenomenem polskim jest niemal powszechna bezsenność wśród kobiet po 45. roku życia. Pytałem wielu specjalistów – ginekologów, endokrynologów, lekarzy specjalizujących się w leczeniu menopauzy – ale żaden nie potrafił wyjaśnić tego zjawiska. Problem jest bardzo poważny.
Dr Michał Skalski, psychiatra
Wciąż nie ma jednej i powszechnie akceptowanej definicji bezsenności. Ogólnie mówiąc, jest to subiektywna skarga pacjenta na problemy z zaśnięciem, z utrzymaniem ciągłości snu, przedwczesne budzenie się lub też sen nieregenerujący, który pogarsza funkcjonowanie w ciągu dnia.
» Jak Polacy radzą sobie z problemami ze snem, jakie są konsekwencje nieleczonej bezsenności?
M.S.: Wśród osób po 70. roku życia 15 proc. systematycznie zażywa leki nasenne. Często tabletki nasenne przyjmują bez konsultacji z lekarzem. Z ostatnich badań przeprowadzonych w naszej klinice wynika, że 1/4 Polaków regularnie niedosypia. Każdy ma inne wytłumaczenie – nadmiar obowiązków, stres w pracy, kłopoty w rodzinie. To wszystko może zakłócać sen. Jednak deprywacja snu, czyli jego niedobór, ma swoje konsekwencje. Najczęściej są to problemy z koncentracją, zaniki pamięci, gorsza samoocena, rozdrażnienie lub ogólny spadek sił witalnych. Zbyt mała ilość snu może być przyczyną nadwagi, nadmiernego pobudzenia lub cukrzycy, depresji, a nawet chorób nowotworowych. Ale również długie leżenie w łóżku, co zdarza się osobom starszym, może prowadzić do kłopotów z zasypianiem. Krótko mówiąc, młodzi ludzie muszą znaleźć czas na sen, a starsi nie powinni się do niego zmuszać.
» Ale nie zastanawiamy się nad przyczynami kłopotów ze snem. Znacznie łatwiej iść do apteki i kupić coś na sen. Czy to dobry sposób na bezsenność?
M.S.: Leki nasenne nie leczą bezsenności. One tylko pomagają zasnąć. Są jednym z elementów terapii, ale nie jedynym. By wyleczyć bezsenność, najpierw trzeba znaleźć jej przyczynę. A tych jest sporo, przede wszystkim są to zaburzenia psychiczne (np. depresje, stany lękowe, stresy), zaburzenia, które utrudniają sen (np. zespół niespokojnych nóg), zażywanie różnych leków, bezdechy w czasie snu, zaburzenia rytmu snu i czuwania (np. podczas pracy na zmiany), różnego rodzaju choroby (u mężczyzn np. przerost prostaty, który zmusza do kilkukrotnego wstawania w nocy i oddawania moczu). Gdy znajdzie się powód bezsenności i można się go pozbyć, leki nasenne przestają być potrzebne. Niestety, w 15–25 proc. przypadków nie można znaleźć przyczyny kłopotów.
» To może jednak dobrym sposobem na przespanie nocy jest zażycie środka uspokajającego?
M.S.: Nie zawsze. Jeśli dzień był pełen emocji i wieczorem jesteśmy niespokojni, problemy z zaśnięciem są niemal nieuniknione. Wtedy pomóc mogą łagodne środki uspokajające, np. leki ziołowe zawierające walerianę czy chmiel. Jeśli przyczyną bezsenności nie jest podenerwowanie – te środki mogą być nieskuteczne.
» Lubimy przyjmować rozmaite preparaty, często ich nadużywamy. Czy leki ułatwiające zasypianie dostępne bez recepty są bezpieczne?
M.S.: Nie ma leków (także nasennych) stuprocentowo bezpiecznych. W walce z bezsennością wykorzystywane są różne grupy leków – melatonina, leki antyhistaminowe i leki nasenne pochodzenia naturalnego. Z nielicznych badań epidemiologicznych wynika, że leki naturalne stosuje 30 do 70 proc. osób cierpiących na bezsenność. Tymczasem nawet te z pozoru „niewinne” ziołowe preparaty również mogą powodować skutki uboczne. Na przykład do leków zawierających walerianę (kozłek lekarski) bardzo ostrożnie powinny podchodzić osoby w podeszłym wieku. U nich łatwo ten środek przedawkować, a wówczas mogą się pojawić nie tylko zawroty głowy, ale nawet zaburzenia świadomości.
» A co Pan powie zwolennikom preparatów homeopatycznych?
M.S.: Nie ma badań klinicznych potwierdzających ich skuteczność. Wiadomo jednak, że w medycynie istnieje tzw. efekt placebo. To znaczy, że jeśli ktoś wierzy w skuteczność terapii, bywa ona u niego skuteczna.
» Ratując się przed nieprzespaną nocą, sięgamy po wspomnianą melatoninę, która naśladuje naturalny hormon snu, a więc pozwala pokonać bezsenność.
M.S.: Sama pani powiedziała, że melatonina naśladuje hormon snu. Nie oznacza to jednak, że leczy bezsenność. Odgrywa ona rolę regulatora rytmu okołodobowego. Wyjaśnię, co to znaczy. Otóż melatonina wydzielana jest przez szyszynkę tylko w ciemności. Jej zadanie polega na przekazywaniu mózgowi sygnału, że jest ciemno, należy obniżyć temperaturę organizmu, zmniejszyć aktywność, wydzielać odpowiednie hormony itd. Gdy robi się jasno, poziom melatoniny spada – to sygnał, że można wstać i działać. Melatonina odgrywa więc w wywoływaniu snu jedynie rolę pośrednią. Sprawdza się, gdy np. pracujemy na zmiany i po pracowitej nocy kładziemy się spać. Jest jasno, więc poziom naturalnej melatoniny w organizmie jest niski. Ta zażyta w pigułce oszukuje mózg, że nadszedł wieczór i pora spać. Podobnie rzecz się ma, gdy odbywamy dalekie podróże i przekraczamy strefy czasowe. Ale muszę dodać, że systematyczne zażywanie tabletek z melatoniną przy kłopotach z zasypianiem ma swoje uzasadnienie u ludzi starszych. Wraz z wiekiem organizm wydziela coraz mniej tego hormonu. Trzeba tylko pamiętać, że efekty działania leku zwykle widać dopiero po 2–4 tygodniach regularnego przyjmowania tabletek.
więcej
